کولونوسکوپی بهترین روش غربالگری سرطان روده بزرگ است و نسبت به دو روش رایج دیگر یعنی آزمایش مدفوع و سیگموئیدوسکوپی دقت بیشتری دارد، زیرا به پزشک اجازه میدهد کل روده بزرگ را بررسی کند و همزمان پولیپهای دردسرساز را از بین ببرد.
با اینحال، درباره اینکه چه افرادی در چه زمانی باید کولونوسکوپی کنند، اختلافنظر وجود دارد. همه به سرطان روده بزرگ مبتلا نمیشوند و این روش ممکن است به تشخیص غیرضروری و بروز عوارض جانبی نادر اما جدی منجر شود.
در کولونوسکوپی چه اتفاقی رخ میدهد؟
روده بزرگ بخش اصلی روده است و در بزرگسالان حدود ۱.۵ متر طول دارد. راستروده مدفوع را تا زمان دفع از طریق مقعد در خودش نگهمیدارد. ایندو بخش درمجموع بیشترین حجم روده بزرگ را به خود اختصاص دادهاند و وظیفه جذب مواد مغذی و تبدیل ضایعات مایع به مدفوع جامد را برعهده دارند.
کولونوسکوپی به اینصورت انجام میگیرد که متخصص گوارش یک لوله باریک و انعطافپذیر (کولونوسکوپ) را که مجهز به نور و دوربین است، از طریق مقعد وارد بدن میکند تا داخل راستروده و روده بزرگ را بررسی کند. این لوله حالت دمنده دارد و هوا را بهآرامی وارد روده میکند تا پزشک دید واضحتری پیدا کند. اگر پزشک متوجه وجود پولیپ یا ناهنجاریهای دیگر شود، از فورسپس، اسنیر یا الکتروکوتر برای از بین بردن آنها استفاده میکند.
این فرایند حدود ۲۰ تا ۴۵ دقیقه زمان میبرد.
کولونوسکوپی در بسیاری کشورها به کمک آرامبخش یا بیهوشی انجام میشود و بیمار ممکن است در طول کولونوسکوپی خواب باشد. اگر آرامبخش خفیفتری بگیرید یا بدون آرامبخش کولونوسکوپی کنید، ممکن است اندکی احساس ناراحتی کنید.
هدف اصلی کولونوسکوپی پیشگیری یا تشخیص سرطان روده بزرگ است.
کولونوسکوپی علاوه بر غربالگری سرطان در تشخیص و درمان طیف وسیعی از مشکلات روده بزرگ و راستروده از جمله پولیپها، زخمها و دیورتیکولها (کیسههای کوچکی که در جداره روده بزرگ شکل میگیرند) کاربرد دارد.
کولونوسکوپی همچنین به شناسایی علت اصلی اسهال مزمن، خونریزی مقعدی و تغییر عادات دفع کمک میکند. پزشک در طول این فرایند به دنبال بافتهای ملتهب، منبع خونریزی و دیگر ناهنجاریهای روده بزرگ میگردد.
چه کسانی و در چه زمانی باید کولونوسکوپی کنند؟
انجام کولونوسکوپی معمولا برای افراد ۴۵ ساله و بزرگتر پیشنهاد میشود و درصورت طبیعیبودن نتایج هر ۱۰ سال یکبار تکرار میشود. درصورت مواجهه با علائم غیرطبیعی، غربالگری چند مرتبه تکرار خواهد شد.
به افرادی که در معرض خطر بالاتری قرار دارند، توصیه میشود غربالگری را زودتر شروع کنند. این افراد میتوانند از ۴۰ سالگی یا ۱۰ سال زودتر از سنی که یکی از بستگان درجهیک آنها به سرطان روده بزرگ مبتلا شده، شروع به غربالگری کنند. باید دید اولویت با کدام است.
کولونوسکوپی در سالمندان عوارض جانبی بیشتری دارد. ادامه غربالگری پس از ۷۵ سالگی باید با مشورت پزشک و با توجه به مزایا، خطرات و اولویتهای بیمار انجام بگیرد.
از دستورالعملهای اصلی که بگذریم، باید به این نکته توجه کنیم که توصیههای غربالگری متغیر هستند. برای نمونه، در بعضی از دستورالعملها توصیه شده که از ۵۰ سالگی شروع به غربالگری کنید. از این گذشته، شواهد جدید نشان میدهند که بعضاً میتوانیم فاصله زمانی غربالگری طبیعی با غربالگری بعدی را با خیال راحت افزایش دهیم. مطالعهای در سال ۲۰۲۴ نشان داد افرادی که سابقه خانوادگی ابتلا به سرطان روده بزرگ ندارند و نتیجه کولونوسکوپی اول آنها طبیعی بوده است، میتوانند غربالگری دوم را به ۱۵ سال بعد موکول کنند.
متخصصان میگویند باید مزایا و خطرات غربالگری را بسنجیم. کسانی که سابقه خانوادگی ابتلا به سرطان روده بزرگ دارند، از غربالگری دقیق سود خواهند برد؛ اما شرایط برای افرادی که با خطر کمتری دستوپنجه نرم میکنند، متفاوت است.
این تفاوتها نشان میدهند که همهچیز در هالهای از ابهام قرار دارد و تا زمانی که شواهد علمی تکمیل نشده است، باید در تشخیص بالینی به شرایط فردی بیمار دقت کنیم.
انجام کولونوسکوپی برای افراد زیر مستلزم بررسی دقیقتر است یا بهطور کلی از دستور کار خارج میشود:
- افرادی که آمادهسازی روده آنها در حد لازم انجام نگرفته است
- افرادی که با سوراخ روده، التهاب شدید یا عفونت دستوپنجه نرم میکنند
- افرادی که با اوضاع جسمی ناپایدار یا بیماریهای مهم مانند بیماری قلب، ریه، کلیه یا کبد دستبهگریبان هستند
- افرادی که نرخ امید به زندگی آنها زیر ۱۰ سال است یا خطرات کولونوسکوپی برای آنها بیش از مزایای احتمالی آن است
- افرادی که از اختلال انعقاد خون رنج میبرند
کولونوسکوپی تا چه اندازه مؤثر است؟
دکتر استیون لیکونگ، رئیس جراحی کولورکتال در مرکز پزشکی دانشگاه هکنساک، به اپک تایمز گفت: «دقت کولونوسکوپی در شناسایی پولیپهای پیشرفته پیشسرطانی بین ۸۸ تا ۹۸ درصد است.»
دکتر روچا شاه، متخصص گوارش، میگوید عواملی مانند آمادهسازی ناکافی روده، نوع پولیپها و مهارت پزشک در احتمال تشخیص اشتباه دخیل هستند. شناسایی پولیپهای کوچک یا تخت دشوارتر است و بعضاً امکان مشاهده کل روده بزرگ وجود ندارد.
پزشک میتواند پولیپهای پیشسرطانی را در طول کولونوسکوپی خارج کند؛ قابلیتی که در سایر آزمایشهای غربالگری وجود ندارد. شواهد نشان میدهند که برداشتن پولیپها خطر مرگومیر ناشی از سرطان روده بزرگ را به شکل قابلتوجهی کاهش میدهند. نتایج یک مطالعه از کاهش ۵۳ درصدی مرگومیر بعد از برداشتن پولیپها حکایت داشت.
با اینحال، مطالعات جدید دیدگاه متفاوتی دارند.
برای نمونه، آمریکاییها خیلی بیشتر از کاناداییها از کولونوسکوپی برای غربالگری استفاده میکند. کولونوسکوپی در کانادا در حدود ۱۵ درصد از موارد با هدف غربالگری انجام میشود و بیشتر جنبه تشخیصی دارد. با اینحال، نرخ بقا در سرطان روده بزرگ در ایندو کشور مشابه یکدیگر است.
مطالعه بزرگ ابتکار نوردیک-اروپا درخصوص سرطان روده بزرگ در سال ۲۰۲۲ نشان داد که کولونوسکوپی تأثیر چندانی در کاهش مرگومیر ناشی از سرطان روده بزرگ ندارد، تفاوت زیادی در نرخ کلی مرگومیر ایجاد نمیکند و عوارض جدی محدودی دارد.
خطرات و عوارض کولونوسکوپی
کولونوسکوپی بهطور کلی بیخطر است، اما مثل سایر روشهای بالینی خطرات و عوارض خود را دارد. عوارض عمدتاً خفیف هستند و بهسرعت برطرف میشوند.
- گاز، نفخ، گرفتگی یا ناراحتی معده: این علائم عمدتاً بهدلیل هوای واردشده در طول معاینه و تغییر موقت باکتریهای روده در مراحل آمادهسازی ظاهر میشوند. علائم معمولاً ظرف یک یا دو روز برطرف میشوند، اما بعضاً ممکن است تا چند هفته ادامه داشته باشند.
- تهوع، استفراغ، سرگیجه یا کمآبی بدن: این علائم بهدلیل استفاده از ملین اسمزی در مراحل آمادهسازی روده ظاهر میشوند.
- قرمزی یا حساسیت خفیف در محل ورود سرم: این عارضه در محل تزریق وریدی در بازو رخ میدهد.
- عوارض جانبی داروها: مصرف آرامبخش یا بیهوشی باعث تغییر موقت فشار خون، بثورات پوستی یا مشکلات تنفسی میشود.
- اختلال در الکترولیتها یا مشکلات کلیوی: آمادهسازی روده بعضاً باعث کاهش سطح پتاسیم، سدیم یا منیزیم میشود یا عملکرد کلیهها را تحت تأثیر قرار میدهد.
عوارض نادر اما جدیتر
بعضی از عوارض بهطور مستقیم به فرایند کولونوسکوپی مربوط میشوند.
- خونریزی: نمونهبرداری یا برداشتن پولیپ ممکن است باعث خونریزی شود که معمولاً در طول غربالگری یا اندکی پس از آن رخ میدهد. همچنین ممکن است خونریزی تا یک هفته به تعویق بیافتد. خونریزی معمولاً خفیف است و بهندرت- کمتر از ۱ درصد- شدت میگیرد. خطر خونریزی بسته به اندازه پولیپ متفاوت است.
- سوراخشدن روده: سوراخشدن روده در طول کولونوسکوپی بسیار نادر بوده (از هر هزار نفر ۱ نفر دچار آن میشود) و معمولاً با پارگی جداره روده همراه است که باعث نشت محتویات روده به حفره شکمی و ایجاد عفونت میشود. این عارضه ممکن است بر اثر آسیب ناشی از کولونوسکوپ یا ابزارهای کولونوسکوپی، اتساع بیشازحد روده یا آسیب حرارتی هنگام برداشتن پولیپها رخ دهد. سوراخشدن روده معمولاً در طول فرایند یا اندکی پس از آن باعث درد و ناراحتی میشود. البته سوراخهای کوچک دیرتر ظاهر میشوند. عدم درمان باعث تب و عفونت شکمی میشود.
- سندروم پولیپکتومی: این عارضه زمانی رخ میدهد که حرارت ناشی از انعقاد الکتریکی (برداشتن بافت به کمک جریان الکتریکی) در حین برداشتن پولیپ به جداره روده آسیب میرساند. این عارضه نادر بوده و در حدود ۳ تا ۴ مورد از هر ۱۰ هزار کولونوسکوپی رخ میدهد. علائم سندروم پولیپکتومی شامل تب، درد موضعی شکم و افزایش تعداد گلبولهای سفید خون هستند.
- آسیبدیدگی طحال: این عارضه نادر اما بهشدت مهلک زمانی رخ میدهد که طحال در طول کولونوسکوپی بهطور مستقیم آسیب ببیند یا بر اثر کشش بیشازحد دچار پارگی شود. آسیبدیدگی طحال معمولاً باعث درد در بخش فوقانی شکم میشود که ممکن است شانه سمت چپ را هم درگیر کند یا باعث افت فشار خون و شوک شود.
- عفونتها: کولونوسکوپی در موارد نادر باعث عفونت میشود که باید با مصرف آنتیبیوتیک مهار شود.
بیهوشی یا آرامبخشهای مورد استفاده در جریان کولونوسکوپی باعث بروز عوارض قلبی-ریوی میشوند. عوارض از مشکلات موقتی مانند افت فشار خون، کاهش سطح اکسیژن و غشکردن تا عوارض جدیتر مانند دیسترس تنفسی، ضربان قلب نامنظم و بیماریهای حاد کرونری متغیر هستند.
در موارد زیر باید با پزشک تماس بگیرید:
- اگر درد شکم پس از دفع گاز معده برطرف نشده است
- اگر با درد جدید یا مزمن در ناحیه شکم مواجه شدید
- اگر احساس تهوع دارید یا نمیتوانید مایعات بنوشید
- اگر در مدفوعتان خون مشاهده کردید
- اگر تب ۳۸ درجه یا بالاتر داشتید
- اگر نمیتوانید مدفوع یا گاز معده را دفع کنید
آمادهسازی برای انجام کولونوسکوپی
لیکونگ گفت: «یک کولونوسکوپی موفق به پاکسازی کامل روده بزرگ بستگی دارد؛ فرایندی که پروتکل استاندارد خود را دارد و با تغییر رژیم غذایی و استفاده از مواد پاککننده روده انجام میگیرد.»
- رژیم غذایی ویژه: فرایند پاکسازی روده معمولاً یک روز قبل از کولونوسکوپی شروع میشود. توصیه لیکونگ این است که از رژیم کمفیبر یا مایعات شفاف استفاده کنید و سراغ غذاهای جامد و مایعات قرمزرنگ نروید. از نوشیدنیهای میوهای، آب میوه، شراب قرمز و نوشیدنیهای انرژیزای قرمزرنگ اجتناب کنید. متخصصان هم توصیه میکنند که از غذاها و نوشیدنیهای قرمز، نارنجی یا بنفش اجتناب کنید، زیرا رنگ آنها ممکن است با خون یا التهاب روده بزرگ اشتباه گرفته شود. مایعات شفافی که باید از یک روز قبل مصرف شوند، شامل قهوه سیاه، چای ساده، آبگوشت بدون چربی، ژلاتین، نوشیدنیهای انرژیزای شفاف و فاقد رنگ افزودنی، آب و آبمیوه ساده میشوند.
- آمادهسازی روده: در این مرحله باید از محلولها یا قرصهای ملین برای پاکسازی کامل روده استفاده کنید. بیماران اغلب از یک محلول ملین بر پایه پلیاتیلن گلیکول یا سدیم فسفات استفاده میکنند تا رودهشان بهطور کامل پاکسازی شود. لیکونگ روش «دو مرحلهای» را پیشنهاد میکند که باید محلول را در دو نوبت- شب قبل و صبح روز کولونوسکوپی- مصرف کنید تا پاکسازی بهطور کامل انجام بگیرد. محلولهای حاوی سولفات و منیزیم سیترات هم جزو گزینهها هستند. بعضاً از ترکیب ملینهایی مانند بیزاکودیل و محلولهای پلیاتیلن گلیکول یا ترکیب محلولهای بدون نسخه مانند میرالاکس و نوشیدنیهای انرژیزای شفاف استفاده میشود.
- قطع موقتی داروها: ممکن است از شما بخواهند پیش از کولونوسکوپی بهطور موقت از مصرف بعضی از داروها مانند آسپرین، ایبوپروفن، ناپروکسن یا دیگر رقیقکنندههای خون دست بردارید، زیرا این داروها خطر خونریزی را افزایش میدهند. همچنین لازم است چند روز پیش از آزمایش از مصرف مکملهای آهن دست بردارید، زیرا این مکملها رنگ مدفوع را تیره کرده و بررسی روده بزرگ را دشوارتر میکنند.
- آمادگیهای عمومی: در روز کولونوسکوپی میتوانید از دندان مصنوعیتان استفاده کنید، اما ممکن است از شما بخواهند آنها را قبل از شروع فرایند از دهانتان خارج کنید، زیرا ممکن است در حین دریافت آرامبخش جابهجا شده و مجرای تنفسی را مسدود کنند. برای جلوگیری از سرقت از همراه داشتن جواهرات یا اشیای قیمتی خودداری کرده و از لاک ناخن استفاده نکنید، زیرا لاک میتواند عملکرد حسگرهای سنجش اکسیژن را مختل کند.
- برنامهریزی برای رفتوآمد: از آنجا که در جریان کولونوسکوپی از آرامبخش استفاده میشود، باید با یک شخص دیگر به خانه برگردید، زیرا ممکن است احساس خوابآلودگی یا سرگیجه داشته باشید.
به گفته لیکونگ و شاه، بعضیها ممکن است به آمادگی بیشتری نیاز داشته باشند.
- خانمهای باردار: کولونوسکوپی بهطور کلی در دوران بارداری انجام نمیگیرد. اگر انجام آن ضروری باشد، معمولاً بدون ملینهای خوراکی انجام میشود و ممکن است از تنقیه با آب استفاده شود. از فرآوردههای سدیم فسفات بهویژه بهدلیل خطراتی که برای مادر و جنین دارند استفاده نمیشود.
- سالمندان (بهویژه افراد بالای ۷۵ سال): برای کاهش خطر اختلالات الکترولیتی، محلولهای حاوی پلیاتیلن گلیکول در اولویت هستند.
- افراد مبتلا به بیماری کلیوی یا قلبی: این افراد معمولاً نباید از محلولهای حاوی سدیم فسفات استفاده کنند.
- افراد مبتلا به یبوست مزمن: این افراد ممکن است به یک آمادهسازی فشرده و چندروزه نیاز داشته باشند.
- افراد مبتلا به دیابت: این افراد برای جلوگیری از افت قند خون در دوران آمادهسازی باید دوز داروهای خود را بهدقت تنظیم کنند.
انتظاراتی که باید از کولونوسکوپی داشته باشیم
دوره نقاهت معمولاً کوتاه است و بیشتر افراد ظرف مدت یک روز به وضعیت عادی برمیگردند. پس از کولونوسکوپی حدود ۳۰ تا ۵۰ دقیقه در مرکز درمانی تحت نظر میمانید تا اثر داروی آرامبخش از بین برود.
پس از بازگشت به خانه باید تا شب استراحت کنید و از رانندگی، کار با ماشینآلات و مصرف الکل خودداری کنید.
معمولاً میتوانید رژیم غذایی عادیتان را از سر بگیرید، اما بهتر است در ۲۴ ساعت نخست از غذاهای ساده و کمفیبر استفاده کنید، زیرا احتمال دارد بهدلیل ورود هوا به روده در جریان کولونوسکوپی دچار نفخ یا گرفتگی خفیف شوید.
اگر پولیپتان را برداشته باشید، شاید لازم باشد از یک رژیم غذایی مشخص پیروی کنید و بعضی از داروها مانند داروهای رقیقکننده خون را بهطور موقت کنار بگذارید.
چه راهکارهایی بهجای کولونوسکوپی وجود دارد؟
کولونوسکوپی تنها گزینه موجود نیست و ممکن است گزینه مطلوب شما هم نباشد. مطالعهای در سال ۲۰۲۵ نشان داد که حدود ۷۵ درصد از بزرگسالانی که واجد شرایط غربالگری هستند، آزمایش مدفوع و خون را به کولونوسکوپی ترجیح میدهند.
لیکونگ گفت راهکارهای مختلفی وجود دارد که اغلب بهدلیل راحتی، اولویت بیمار یا منع پزشکی در دستور کار قرار میگیرند. آزمایش غیرتهاجمی مدفوع یکی از مهمترین انتخابهای جایگزین است که شامل موارد زیر میشود:
- آزمایش ایمونوشیمیایی مدفوع: این آزمایش خانگی که سالانه انجام میگیرد، وجود خون در مدفوع را بررسی میکند و محدودیت غذایی هم ندارد. اگر خون در مدفوع مشاهده شود، تکرار آزمایش یا انجام کولونوسکوپی ضروری خواهد بود. دقت این آزمایش در تشخیص سرطان روده بزرگ ۹۷ درصد است.
- آزمایش دیانای چندهدفه مدفوع به همراه آزمایش ایمونوشیمیایی مدفوع: در این آزمایش از یک نمونه برای انجام آزمایش ایمونوشیمیایی مدفوع و تحلیل دیانای مدفوع استفاده میشود. این آزمایش هرسه سال یکبار برای بررسی وجود خون و ناهنجاریهای مرتبط با دیانای تکرار میشود، هرچند برای انجام آن باید کل مدفوع تخلیهشده را جمعآوری کنید. این آزمایش ۹۳ درصد از ضایعات سرطانی را شناسایی میکند.
- آزمایش خون مخفی مبتنی بر گایاک: در این غربالگری غیرتهاجمی از واکنش شیمیایی برای شناسایی خون مخفی استفاده میشود؛ امری که میتواند نشانه سرطان روده بزرگ یا وجود پولیپ باشد. روش مبتنی بر گایاک در مقایسه با روشهای قدیمیتر عملکرد بهتری در تشخیص سرطانها دارد، اما اغلب مستلزم محدودیت غذایی و پرهیز از مصرف مکملهای ویتامین ث است که ۳ روز قبل از آزمایش در دستور کار قرار میگیرند تا احتمال نتیجه مثبت کاذب به حداقل برسد.
لیکونگ گفت: «انجام این آزمایش آسان است، اما تأیید نتیجه مثبت مستلزم کولونوسکوپی تکمیلی خواهد بود.» توصیه میشود کولونوسکوپی تکمیلی ظرف مدت ۹ ماه انجام شود.
سایر روشهای تصویربرداری و آزمایشهای مشاهدهای، که آنها هم مستلزم آمادهسازی روده هستند، شامل موارد زیر میشوند:
- سیگموئیدوسکوپی انعطافپذیر: در این روش از یک لوله مجهز به دوربین برای بررسی یکسوم تحتانی روده بزرگ استفاده میشود. این آزمایش در حالت هوشیاری کامل انجام میگیرد و میتواند ۷۰ درصد از پولیپها یا تومورها را شناسایی کند. لازم به ذکر است که سیگموئیدوسکوپی انعطافپذیر نمیتواند بخش فوقانی روده بزرگ را ارزیابی کند.
- کولونوسکوپی مجازی: در این آزمایش غیرتهاجمی پس از ورود هوا به راستروده از سیتیاسکن استفاده میشود. این روش میتواند بیشتر تومورهای بزرگ را شناسایی کند، اما ممکن است پولیپهای کوچکتر را جا بگذارد؛ پولیپهایی که شاید لازم باشد برای برداشتن آنها کولونوسکوپی تکمیلی انجام دهید.
لیکونگ افزود: «این گزینهها بهویژه برای افرادی که ریسک کولونوسکوپی را نمیپذیرند، سالمندان ناتوان و افرادی که خطر انجام کولونوسکوپی برای آنها بیشتر از مزایای آن است، مناسب هستند.»
