دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، موفق شد توافق آتشبسی میان اسرائیل و گروه تروریستی حماس برقرار کند؛ توافقی که بسیاری از ناظران آن را گامی تاریخی برای پایان دادن به درگیری دوساله و برقراری صلح پایدار در خاورمیانه میدانند.
پس از چند روز مذاکره در شهر شرمالشیخ مصر، حماس در تاریخ ۹ اکتبر توافقنامهای را امضا کرد که بر اساس آن، این گروه باید تمام ۴۸ گروگان اسرائیلی در غزه، چه زنده و چه کشتهشده را آزاد کند. تخمین زده میشود حدود ۲۰ نفر از گروگانها هنوز زنده باشند. به گفته سازمان بهداشت غزه تحت کنترل حماس، بیش از ۶۰ هزار نفر در غزه در این جنگ کشته شدهاند.
از زمان حمله حماس به اسرائیل در ۷ اکتبر ۲۰۲۳، این گروه از گروگانها به عنوان ابزار فشار در مذاکرات استفاده کرده بود. در مذاکرات پیشین، تنها با آزادی بخشی از گروگانها موافقت شده بود؛ اما تصمیم جدید حماس برای آزادی همهٔ گروگانها، نقطهعطفی در روند صلح تلقی میشود و امیدها به پایان درگیری را افزایش داده است.
ترامپ این توافق را «پیشرفتی عظیم» خواند و در نشست کابینه در کاخ سفید گفت: «این کاری است که هیچکس تصورش را نمیکرد، و ما در نهایت به صلح در خاورمیانه خواهیم رسید.» او اعلام کرد که آزادی گروگانها اوایل هفته آینده، احتمالاً در ۱۳ یا ۱۴ اکتبر انجام خواهد شد و افزود: «آن روز، روز شادی خواهد بود.» ترامپ همچنین گفت قصد دارد برای حضور در مراسم رسمی امضای توافق آتشبس به مصر سفر کند.
با وجود امیدواری گسترده، کارشناسان دربارهٔ آیندهٔ غزه و اجرای موفق مرحلهٔ دوم از طرح صلح ۲۰بندی ترامپ تردید دارند.
در ۹ اکتبر، رهبران جهان موجی از واکنشهای مثبت نسبت به ترامپ نشان دادند. کیر استارمر، نخستوزیر بریتانیا گفت این توافق «بدون رهبری رئیسجمهور آمریکا ممکن نبود.»
آندرس فوگ راسموسن، دبیرکل پیشین ناتو نیز اظهار داشت که طرح صلح ترامپ میتواند الگویی برای حل سایر منازعات باشد و افزود: «ترامپ شایستهٔ تقدیر است؛ باید از همین رویکرد برای ایجاد روند صلح در اوکراین استفاده شود.»
به گفته مارکو روبیو، وزیر خارجهٔ آمریکا، ترامپ با بهرهگیری از سبک خاص مذاکرهاش توانست توافقی در خاورمیانه رقم بزند که ماهها در دست آمادهسازی بود. نخستین گام او سفر به کشورهای حاشیه خلیج فارس در ماه مه بود، جایی که بر ایجاد روابط شخصی با رهبران عربستان، قطر و امارات تمرکز کرد. روبیو در نشست کابینه گفت این دیدارها «پایهٔ شکلگیری» طرح صلح را بنا نهادند.
روبیو افزود نقطهٔ عطف مذاکرات در سازمان ملل رقم خورد، جایی که ترامپ نشستی تاریخی با رهبران کشورهای عرب و مسلمان برای حمایت از طرح صلح برگزار کرد. در اقدامی بیسابقه، ترامپ در ۲۹ سپتامبر فرمانی اجرایی برای حمایت از قطر امضا کرد؛ تصمیمی که پس از حملهٔ نظامی اسرائیل در ۹ سپتامبر به خاک قطر برای هدف قرار دادن رهبران حماس اتخاذ شد. در این فرمان آمده است: «ایالات متحده هرگونه حملهٔ مسلحانه به قلمرو، حاکمیت یا زیرساختهای حیاتی کشور قطر را تهدیدی علیه صلح و امنیت ایالات متحده تلقی خواهد کرد.» این اقدام، نشانهای از عزم ترامپ برای تقویت روابط با قطر و سایر کشورهایی بود که نقش کلیدی در شکستن بنبست مذاکرات با حماس ایفا کردند.
اما نقطهٔ عطف واقعی در ۲۹ سپتامبر رقم خورد؛ زمانی که بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل در جریان دیدار خود از کاخ سفید، طرح صلح ترامپ را تأیید کرد. طبق این توافق، اسرائیل متعهد شد از الحاق غزه خودداری کند و «تشکیل کشور فلسطین» را بهعنوان «آرزوی ملت فلسطین» به رسمیت بشناسد، مشروط به آنکه شرایط لازم فراهم شود.
تنها یک هفته پیش از آن، نتانیاهو کشورهای غربی از جمله بریتانیا، فرانسه، کانادا و استرالیا را بهخاطر بهرسمیت شناختن کشور فلسطین بهشدت مورد انتقاد قرار داده بود و در سخنرانی خود در سازمان ملل گفت: «دادن یک کشور به فلسطینیها در فاصلهٔ دو کیلومتری از اورشلیم پس از ۷ اکتبر، مانند دادن یک کشور به القاعده در فاصله دو کیلومتری از نیویورک پس از ۱۱ سپتامبر است؛ این جنون محض است.
آرون دیوید میلر، پژوهشگر ارشد اندیشکده کارنگی و از منتقدان ترامپ، گفت: «ترامپ ارادهای از خود نشان داده که هیچ رئیسجمهوری، چه جمهوریخواه و چه دموکرات، پیش از او نداشته است. او نخستوزیر اسرائیل را در موضوعی که حیاتیترین مسئلهٔ سیاسی و امنیتی او محسوب میشود، تحت فشار قرار داده است.»
لارنس فریدمن، تاریخنگار نظامی بریتانیا نیز نوشت: «برخلاف بایدن، ترامپ توانسته از اسرائیلیها امتیازات عمدهای بگیرد.»
به گفته تحلیلگران، توافق اخیر میان اسرائیل و حماس فرصتی نادر برای پایان درگیریهای چندساله است. با این حال، موفقیت آن وابسته به عبور از مرحلهٔ دشوار بعدی شامل بازسازی غزه، خلع سلاح حماس، و تعیین مسیر دولت فلسطینی است.
دنیل ال. دیویس، افسر بازنشسته ارتش آمریکا، گفت امیدوار است این توافق به پایان تلفات غیرنظامیان در غزه منجر شود، هرچند نسبت به چگونگی حل مسائل پیچیده تردید دارد: «امروز فقط خوشحالم که بهنظر میرسد کشتار متوقف شده است.»
بر اساس طرح صلح، همهٔ گروگانها، زنده یا کشتهشده، باید ظرف ۷۲ ساعت پس از پذیرش عمومی توافق از سوی اسرائیل بازگردانده شوند. منابع اسرائیلی گزارش دادهاند که کارگروهی مشترک از اسرائیل، آمریکا، مصر، قطر و ترکیه تشکیل شده تا در صورت نیاز برای یافتن اجساد گروگانها از تجهیزات سنگین برای حفاری یا تخریب ساختمانها استفاده کند.
دنیل فلش، تحلیلگر ارشد سیاستگذاری در امور خاورمیانه و شمال آفریقا در اندیشکده «بنیاد هریتیج» گفت که واکنش اولیهاش نسبت به توافق، «احساس شادی و آرامش» از امکان بازگرداندن گروگانها از غزه بوده است.
او افزود که اگرچه روند صلح بلندمدت ممکن است با چالشهای فراوانی روبهرو شود، اما با پایان گروگانگیری شهروندان اسرائیلی، دولت این کشور آزادی عمل بیشتری برای تصمیمگیری خواهد داشت.
فلش گفت: «وقتی گروگانها به خانه بازگردند، فشار عظیمی از دوش دولت و خود کشور برداشته میشود.»
دالیا زیادا، پژوهشگر مصری و تحلیلگر در «انستیتوی مطالعات یهودستیزی جهانی و سیاست» مرحله بعدی این روند را «بسیار شکننده» توصیف کرد و از نبود اطمینان دربارهٔ نحوه اجرای طرح صلح ترامپ گفت.
او به اپک تایمز گفت: «این طرح روی کاغذ عالی است، بسیار جامع است. میدانم کوتاه است، اما همه چیز را پوشش داده است. امیدوارم بتوان آن را همانگونه که نوشته شده اجرا کرد؛ اما همانطور که میدانید، همیشه شیطان در جزئیات پنهان است.»
ایلان برمن، معاون ارشد شورای سیاست خارجی آمریکا نیز نظر مشابهی داشت. او در ایمیلی به اپک تایمز نوشت موفقیت این توافق به «تداوم حمایت و سرمایهگذاری بینالمللی، ایجاد چارچوبی برای اصلاح واقعی در تشکیلات خودگردان فلسطین، و جلوگیری از نقشآفرینی ایران بهعنوان مانع این طرحها» بستگی دارد.
او افزود: «هیچیک از این موارد قطعی نیست.»
