گرمای شدید بهخودیخود خطرناک است، اما این مسئله برای میلیونها نفری که از داروهای تجویزی رایج یا داروهای بدون نسخه استفاده میکنند خطر بیشتری دارد.
خیلیها در مواجهه با عوارض نامطلوب به ارتباط داروی مصرفی با گرما فکر نمیکنند و تصور میکنند که تحمل هوای گرم را ندارند. دکتر جان کارنی، استاد دانشگاه، پژوهشگر سلامتی و رئیس کالج پزشکان آمریکا، به اپک تایمز گفت: «شک دارم که مردم در اینباره به اندازه کافی آگاه باشند. خیلیها نمیدانند داروهایی که میخورند ممکن است آنها را در برابر بیماریهای مرتبط با گرما ضعیفتر کند.»
اطلاع از اینکه داروها میتوانند عملکرد بدن را بهواسطه ایجاد کمآبی، مختل کردن دمای بدن یا تعریق بیشازحد یا ناکافی دستخوش تغییر کنند، نقش مهمی در پیشگیری از شرایط اورژانسی ناشی از گرما دارد. لازم نیست از فضای باز فرار کنید، بلکه باید در روزهای گرم و مرطوب از آمادگی لازم برخوردار باشید.
نقش داروهای رایج در افزایش خطر گرمازدگی
خطر گرمازدگی با مصرف همزمان داروهای مختلف تشدید میشود؛ بهویژه اگر داروهای نارسایی قلبی یا فشار خون از جمله مهارکنندههای آنزیم مبدل آنژیوتانسین، مسدودکنندههای گیرنده آنژیوتانسین یا مهارکنندههای گیرنده آنژیوتانسین-نپریلیزین را به همراه داروهای ادرارآور مصرف کنید. این داروها حجم ادرار را افزایش میدهند. ترکیب این داروها در هوای گرم به خطر کمآبی بدن، سرگیجه، آسیب کلیوی و بیماریهای مرتبط با گرما دامن میزند.
مرکز کنترل و پیشگیری از بیماریها از نقش داروها در حساسیت بدن به گرما پرده برداشته است:
- کاهش احساس تشنگی: داروهای ادرارآور، مهارکنندههای آنزیم مبدل آنژیوتانسین، مسدودکنندههای گیرنده آنژیوتانسین، داروهای شبهافیونی، بنزودیازپینها، داروهای ضدروانپریشی، داروهای ضدافسردگی و داروهای ضدتشنج باعث کاهش احساس تشنگی میشوند. میزان تأثیر داروها بسته به نوع دارو متفاوت است، اما اغلب باعث تغییرات هورمونی، مغزی یا تغییر عملکرد گیرندهها میشود که درنهایت احساس تشنگی را به حداقل میرساند.
- اختلال در کنترل دمای بدن (بهواسطه هیپوتالاموس): داروهای ضدروانپریشی، محرکها و داروهای آنتیکولینرژیک دمای بدن را مختل میکنند. محرکها باعث افزایش سوختوساز و انتقال اکسیژن میشوند و دمای داخلی بدن را بالا میبرند. داروهای ضدروانپریشی باعث گشادشدن رگها میشوند و کاری میکنند که احساس گرمای بیشتری کنید. داروهای آنتیکولینرژیک هم از انتقالدهندههای عصبی برای مهار گیرندههای مرتبط با تعریق استفاده میکنند.
- مختلشدن تعریق: مختلشدن دمای بدن باعث میشود که نتوانید بعد از مصرف داروهای مهارکننده انتخابی بازجذب سروتونین، داروهای ضدافسردگی، داروهای ضدروانپریشی و داروهای آنتیکولینرژیک خودتان را خنک کنید.
- عدم تعادل الکترولیتها: این عارضه بر اثر مصرف داروهای ادرارآور، مسدودکنندههای بتا و مسدودکنندههای کانال کلسیم و به دلیل تضعیف کلیهها رخ میدهد. داروهای ضداسید و ملیّنها هم با تغییر عملکرد دستگاه گوارش در جذب مواد معدنی باعث عدم تعادل الکترولیتها میشوند.
- تغییر در گردش خون و انتقال اکسیژن: سرگیجه ناشی از گرما و غش کردن بر اثر مصرف داروهای ضدالتهابی غیراستروئیدی میتواند عملکرد کلیهها و حفظ مایعات بدن را تحت تأثیر بگذارد. داروهای ادرارآور باعث کاهش سطح مایعات و خون میشوند. مسدودکنندههای بتا فشار بیشتری به قلب وارد میکنند و باعث میشوند پمپاژ خون به حداقل برسد و نتواند مثل قبل پوستتان را خنک کند. ملیّنها هم حجم خون را تغییر میدهند و سطح الکترولیتها را به حداقل میرسانند.
استیسی دیآنجلو، داروساز ساکن تورنتو، به اپک تایمز گفت: «داروهای زیادی در این موارد دخیل هستند. افراد زیادی این داروها را مصرف میکنند، اما فکر نمیکنم از خطرات آنها اطلاع داشته باشند.»
این خطر فقط سالمندان را تهدید نمیکند. کودکان و نوجوانان هم داروهایی میخورند که باعث افزایش حساسیت به گرما میشود. برای نمونه میتوان به آنتیهیستامینها، که باعث خوابآلودگی میشوند، داروهای محرک مانند متیلفنیدات، که برای اختلال کمتوجهی-بیشفعالی تجویز میشوند، و داروهای ضدافسردگی سهحلقهای، مهارکنندههای انتخابی بازجذب سروتونین و داروهای ادرارآور اشاره کرد. با اینحال، این خطر اغلب از سوی پدر و مادرها و پرستارها نادیده گرفته میشود.
سایر عوامل مؤثر
کارنی گفت دارو تنها عامل مؤثر نیست. کودکان خردسال، خانمهای باردار، افراد مبتلا به بیماری قلبی یا آسم و سالمندان با خطر بیشتری دستبهگریبان هستند.
او افزود: «شغل، مدت زمانی که بیرون از خانه سپری میکنید و محل زندگی هم حائز اهمیت هستند. محل زندگی از نظر مواجهه با گرما اهمیت زیادی دارد.»
کارنی گفت: «در سالهای اخیر چند موج گرمای طولانیمدت داشتهایم که تبعات زیادی داشتند و خیلیها را روانه اورژانس کردند یا باعث مرگشان شدند. برای نمونه میتوان به موج گرمای شمالغرب اقیانوس آرام در سال ۲۰۲۱ اشاره کرد. در هرصورت، همه میدانیم که موج گرما ادامه دارد.»
براساس مطالعه مروری نشریه داروسازی، همزمانی تغییرات اقلیمی، افزایش جمعیت سالمندان، افزایش مصرف دارو و بیماریهای مرتبط با گرما مستلزم توجه بیشتر است.
مشکل اینجاست که مرکز کنترل و پیشگیری از بیماریها در دستورالعملهای خود به سازوکار داروها توجه دارد و نقش داروها یا ترکیب داروهای مختلف را در افزایش بیماریهای مرتبط با گرما نادیده میگیرد.
مطالعه نشریه نیچر کامیونیکیشنز نشان میدهد افرادی که بیش از همه با خطر ابتلا به بیماریهای مرتبط با گرما دستبهگریبان هستند، معمولاً سطح خطر را دستکم میگیرند؛ اشتباهی که کارنی آن را مصداق «احساس امنیت کاذب» میداند.
مصرف الکل و چاقی هم جزو عوامل خطر هستند.
شناخت نشانههای هشدار
بیماریهای مرتبط با گرما اغلب با علائم جزئی مانند گرفتگی عضلات، احساس ناخوشی خفیف در معده و خستگی یا تعریق بیشازحد شروع میشوند که ممکن است در روزهای گرم طبیعی به نظر برسند.
کارنی گفت: «درصورت مواجهه با این علائم باید از ادامه فعالیت دست بردارید، به مکانی خنک بروید و آب کافی بنوشید تا ببینید شرایط چطور پیش میرود.»
این نشانهها گاهی فقط چند دقیقه قبل از گرمازدگی شدید ظاهر میشوند یا ممکن است اصلاً محسوس نباشند. باید فوراً دست به کار شوید. اگر دمای بدن در عرض چند دقیقه از ۴۱ درجه سانتیگراد بالاتر برود و بدن نتواند خودش را خنک کند، یعنی گرمازده شدهاید. گرمازدگی شدیدترین بیماری مرتبط با گرما بهشمار میرود و میتواند باعث ناتوانی یا مرگ شود.
دیآنجلو گفت: «اگر نتوانید بدنتان را با سازوکارهای طبیعی خنک کنیم، گرمازده خواهید شد.»
داغ و خشکشدن پوست، سرگیجه، اختلال در تکلم، تعریق شدید، از دست دادن هوشیاری و تشنج از دیگر علائم خطر گرمازدگی هستند. تعلل در نشستن زیر سایه و مرطوبکردن پوست از طریق حمام یخ یا نشستن در وان آب خنک میتواند به آسیب مغزی یا مرگ منجر شود.
چگونه میتوانیم بدون کنار گذاشتن لذتهای تابستانی از خطر دور بمانیم
داروها ممکن است پیشگیری از بیماریهای مرتبط با گرما را دشوارتر کنند، اما همچنان تا حد زیادی قابل پیشگیری هستند.
افرادی که در معرض خطر بیشتری قرار دارند و میخواهند از امکان حضور در فضای باز استفاده کنند، میتوانند صبح زود یا بعد از غروب آفتاب بیرون بروند. دیآنجلو گفت: «به احساسی که دارید توجه کنید و اگر حالتان خوش نیست، در سایه بمانید یا به مکانی بروید که دارای تهویه باشد. آب بنوشید و اگر حس میکنید اوضاع خوبی ندارید، قبل از آنکه شرایط وخیمتر شود، سراغ کمکهای پزشکی بروید.»
کارگران فضای باز باید کارفرمایان خود را از افزایش خطر بیماریهای مرتبط با گرما و ارتباط آن با مصرف دارو مطلع کنند و امکانات لازم از جمله امکان دسترسی به سایه را در نظر بگیرند.
دیآنجلو گفت مصرف دارو را بدون مشورت با پزشک متوقف نکنید، زیرا بسیاری از داروها باید بهشکل تدریجی و کنترلشده قطع کنار گذاشته شوند.
کارنی افزود: «لازم نیست از کاری که درحال انجام آن هستید دست بردارید. فقط باید آماده باشید. آگاهی نقش مهمی دارد.»
