لیوانهای بیرونبری که مایه راحتی هستند و روزانه بیش از ۱ میلیارد نفر در سراسر جهان از آنها استفاده میکنند، میتواند سلامتی ما را به خطر بیاندازد.
لیوانی که قهوهتان را گرم نگهمیدارد، میتواند قهوه را به یک نوشیدنی خطرناک تبدیل کند.
یک مطالعه جدید نشان داده که گرما میتواند بسته به جنس لیوان و دمای نوشیدنی، هزار تا صدهاهزار میکروپلاستیک را وارد نوشیدنی کند؛ امری که ایمنی یکی از رایجترین عادتهای روزمره مردم را زیر سؤال میبرد.
گرما و نوع لیوان حائز اهمیت است
این مطالعه که در نشریه «مواد خطرناک: پلاستیکها» انتشار یافته است، نشان میدهد که گرما عامل اصلی آزادشدن میکروپلاستیکها در ظروف یکبارمصرف است. میکروپلاستیکها در هر دمایی وارد نوشیدنی میشوند، اما افزایش دما مقدار آزادسازی آنها را چند برابر میکند.
پژوهشگران ابتدا به بررسی دادههای ۳۰ مطالعه کارشناسیشده درباره آزادسازی میکروپلاستیکها در محصولات پلاستیکی پرداختند و عواملی مانند دما و مدتزمان تماس را مورد ارزیابی قرار دادند.
محصولات پلیاتیلن، پلیاتیلن ترفتالات، پلیپروپیلن و پلیاستایرن با افزایش دما میکروپلاستیکهای بسیار بیشتری آزاد کردند. بیشترین افزایش در بازه دمایی رایج برای نوشیدنیهای داغ رخ داده است.
از پلیاتیلن معمولاً در لیوانها و پوششهای داخلی پلاستیکی استفاده میشود. پلیپروپیلن در ظروف بیرونبر، پلیاستایرن در لیوانهای فومی و بستهبندی مواد غذایی و پلیاتیلن ترفتالات در بطریها به کار گرفته میشوند. در این بین، پلیاتیلن ترفتالات با افزایش دما کمترین میکروپلاستیک را آزاد میکند؛ امری که از پایداری حرارتی بیشتر آن نسبت به دیگر پلاستیکها حکایت دارد.
مطالعات مختلف نشان دادهاند که دماهای بالا- بهویژه بالای ۶۰ درجه سانتیگراد- با افزایش شدید ذرات کوچکتر از ۱ میکرومتر نسبت به ذرات بزرگتر همراه است؛ امری که نشان میدهد گرما به فرایند تجزیه سطحی پلاستیکها سرعت میبخشد.
لیوانها و ظروف غذایی نسبت به بطریها در دمای بالا میکروپلاستیکهای بسیار بیشتری آزاد میکنند، زیرا در تهیه بطریها معمولاً از پلاستیکهای مقاوم به گرما استفاده میشود و بطریها بهندرت برای مایعات داغ مورد استفاده قرار میگیرند.
میزان آزادسازی میکروپلاستیکها بسته به جنس ظرف و طراحی مطالعه تفاوت زیادی داشت. برخی از پژوهشها نشان دادند که در شرایط خاص و دمای بالا، صدهاهزار میکروپلاستیک در هر لیتر آب آزاد میشود. با اینحال، مدتزمان نگهداری نوشیدنی در ظرف به اندازه دما نقش تعیینکنندهای در آزادسازی میکروپلاستیکها نداشت.
آزمایش لیوانها
پژوهشگران صدها لیوان قهوه را برای آزمایش جمعآوری کردند که به دو نوع رایج تعلق داشتند: لیوانهای پلاستیکی از جنس پلیاتیلن و لیوانهای کاغذی با پوشش پلیاتیلن که ظاهر کاغذی دارند، اما درون آنها لایه نازکی از پلاستیک به کار رفته تا ضدآب شوند.
این مطالعه در دو بخش انجام گرفت. بخش نخست به بررسی پژوهشهای قبلی اختصاص داشت و بخش دوم به آزمایش لیوانها مربوط میشد. بخش اول با بررسی چند پلاستیک رایج مانند پلیاتیلن، پلیاتیلن ترفتالات، پلیپروپیلن و پلیاستایرن انجام گرفت، اما بخش دوم بهطور مشخص بر دو نوع پلاستیک تمرکز داشت که بهعنوان لیوانهای بیرونبر شناخته میشوند.
لیوانها با آب تصفیه پر شدند تا مواد معدنی و یونها باعث آلودگی نمونهها نشوند. دمای آب بین ۵ و ۶۰ درجه سانتیگراد تنظیم شد تا شرایط قهوه سرد و داغ شبیهسازی شود.
آب بهمدت ۳۰ دقیقه در لیوان باقی ماند تا زمان تماس نوشیدنی با لیوان مشابه شرایط واقعی باشد. برای جلوگیری از آلودگی نوشیدنی از درپوش استفاده شد. درنهایت، میکروپلاستیکهای آزادشده در آب به کمک فیلتر جمعآوری شدند و مورد بررسی قرار گرفتند.
نویسندگان گفتند که شاید دما بهتنهایی معیار خوبی برای شبیهسازی نوشیدنیها نباشد، زیرا عواملی مانند اسیدیته قهوه یا چربی شیر هم بر میزان آزادسازی میکروپلاستیکها اثر میگذارند.
هردو لیوان در دمای بالا و پایین میکروپلاستیک آزاد کردند، اما لیوانهای پلیاتیلن نسبت به لیوانهای کاغذی پوششدار میکروپلاستیکهای بیشتری آزاد کردند. افزایش دمای آب در لیوانهای پلیاتیلن میزان آزادسازی میکروپلاستیکها را حدود یکسوم افزایش داد، اما این مسئله در لیوانهای کاغذی پوششدار بهمراتب کمتر بود.
پژوهشگران از میکروسکوپ برای بررسی سطح داخلی لیوانها استفاده کردند و متوجه شدند که مواجهه با گرما باعث زبرشدن سطح لیوانهای پلیاتیلن میشود و یک سطح ناهموار و خشدار ایجاد میکند که احتمال آزادشدن میکروپلاستیکها را افزایش میدهد.
تحلیلهای شیمیایی نشان دادند که شواهدی دال بر تغییر ترکیب شیمیایی پلاستیکها بر اثر گرما وجود ندارد که نشان میدهد افزایش میکروپلاستیکها بیشتر از تجزیه سطحی لیوان نشأت میگیرد و ارتباطی با تجزیه شیمیایی ندارد.
نویسندگان برآورد کردند که نوشیدن روزانه یک نوشیدنی داغ ۳۰۰ میلیلیتری میتواند سالانه حدود ۳۶۰ هزار میکروپلاستیک را از طریق لیوانهای پلیاتیلن وارد بدن کند؛ درحالیکه این رقم برای لیوانهای کاغذی پوششدار حدود ۲۴۰ هزار میکروپلاستیک در سال است.
ماجرا پیچیدهتر از برچسب روی محصولات است
لیسا زیمرمان، نویسنده اصلی مطالعه مروری سال ۲۰۲۵ درباره میکروپلاستیکهای مرتبط با بستهبندی مواد غذایی، که نقشی هم در این مطالعه نداشت، میگوید: «آزادسازی میکروپلاستیکها فقط به وجود پلیاتیلن یا پلیاتیلن ترفتالات محدود نمیشود. حتی دو لیوان پلاستیکی که هردو از پلیاتیلن ساخته شدهاند، ممکن است از نظر ترکیب شیمیایی و فرایند تولید تفاوت قابلتوجهی داشته باشند؛ امری که بر میزان میکروپلاستیکهای آزادشده اثر میگذارد.»
زیمرمان به اپک تایمز گفت: «این محصول نهایی و نحوه استفاده از آن است که تعیین میکند چه مقدار میکروپلاستیک آزاد شود. تکاندادن لیوان و دمای بالاتر نسبت به وقتی که نوشیدنیتان را با آرامش و در دمای پایینتر میل میکنید، ذرات بیشتری آزاد میکند.»
جین مونکه، مدیر اجرایی و مدیر علمی ارشد انجمن بستهبندی مواد غذایی در زوریخ سوئیس، به اپک تایمز گفت: «لیوانهای کاغذی قهوه هنگام حملونقل و انبار روی هم چیده میشوند. اگر بخش بیرونی آنها چاپی باشد، سطح خارجی هر لیوان با سطح داخلی لیوان دیگر تماس پیدا میکند؛ فرایندی که باعث جابهجایی مواد شیمیایی میشود و ممکن است جوهر را به سطح تماس با نوشیدنی برساند و آن را به نوشیدنی داغ شما منتقل کند. از آنجا که جوهرها اغلب حاوی مواد شیمیایی خطرناک هستند، این مسئله میتواند برای سلامتی مشکلساز شود.»
چرا دانشمندان نگران میکروپلاستیکها هستند؟
سالانه حدود ۲۵۰ تا ۳۰۰ میلیارد لیوان یکبارمصرف در سراسر جهان دور ریخته میشود. شواهد حاکی از آن هستند که این محصولات یکی از منابع مواجهه انسان با میکروپلاستیکها هستند.
برخی از مطالعات نشان میدهند که مواجهه با میکروپلاستیکها ممکن است باعث التهاب، تنش اکسایشی و واکنشهای ایمنی شود، اما پژوهشگران هشدار میدهند که درباره میزان انباشت میکروپلاستیکها در بدن یا پیامدهای بلندمدت آنها هیچ اجماعی وجود ندارد.
دزیره لابود، پزشک و متخصص همهگیرشناسی دانشکده پزشکی استنفورد و از بنیانگذاران کارگروه پلاستیک و سلامت در استنفورد، به اپک تایمز گفت: «شواهد در حدی هستند که باید نگران باشیم.»
سوفیا یانگ، پژوهشگر حوزه میکروپلاستیک در دانشگاه آلبرتا، به اپک تایمز گفت: «پلاستیکها همهجا هستند و اجتناب کامل از آنها دور از واقعیت است.» او افزود که مؤثرترین راه برای کاهش مواجهه با میکروپلاستیکها این است که استفاده کمتری از پلاستیک داشته باشیم.
لذت بردن از قهوه با کاهش میکروپلاستیکها
راهکارهای زیادی برای کاهش مواجهه با میکروپلاستیکها در حین استفاده از پلاستیک وجود دارد:
- از گرمکردن غذا یا نوشیدنی در ظروف پلاستیکی خودداری کنید.
- پیش از ریختن غذا یا نوشیدنی داغ در ظروف پلاستیکی، اجازه دهید کمی خنک شود.
- تا حد امکان از ظروف چندبارمصرف و غیرپلاستیکی مانند ظروف شیشهای، سرامیکی یا استیل استفاده کنید.
- استفاده از ظروف پلاستیکی خشدار یا آسیبدیده را به حداقل برسانید، زیرا میکروپلاستیکهای بیشتری آزاد میکنند.
- در تهیه و سرو نوشیدنی از لیوان پلاستیکی استفاده نکنید. از کتری استیل و قهوهسازی استفاده کنید که فاقد قطعات پلاستیکی باشد. همچنین بهجای کپسول قهوه از پودر قهوه و فیلترهای فلزی استفاده کنید.
- از چای کیسهای کاغذی یا چای خشک استفاده کنید، زیرا برخی از چایهای کیسهای حاوی پلاستیک هستند.
خیلیها بهدلیل نگرانی از وجود بیسفنول اِی از پلاستیک اجتناب میکنند. بیسفنول اِی یک ماده شیمیایی است که احتمال مختلشدن عملکرد هورمونها را افزایش میدهد. سامانتا رومنیک، پژوهشگر شیمی کارگروه محیطزیست و زیستشناس مولکولی، که اثرات مواجهه با میکروپلاستیکها را بررسی میکند، به اپک تایمز گفت: «بسیاری از پلاستیکها با برچسب فاقد بیسفنول اِی عرضه میشوند، اما این بدان معنی نیست که فاقد سایر بیسفنولها باشند. از اینرو، فلز، شیشه و سرامیک همچنان ایمنترین گزینه برای نوشیدنیهای داغ هستند.»
یانگ گفت اگر راهی جز استفاده از پلاستیکهای یکبارمصرف ندارید، سادهترین روش برای تشخیص نوع پلاستیک این است که کد بازیافت را بررسی کنید؛ عددی بین ۱ تا ۷ که روی بستهبندی محصول درج میشود. این اعداد معمولاً به پلیمرها از جمله پلیاتیلن، پلیپروپیلن یا پلیاستایرن اشاره دارند و یک تصویر کلی از واکنش محصول به گرما ارائه میکنند.
برخی از کارشناسان توصیه میکنند از لیوانهای کمپوستپذیر بهعنوان جایگزین استفاده کنیم. با اینحال، زیمرمان تأکید دارد که حتی لیوانهای یکبارمصرف کمپوستپذیر هم پلاستیکی محسوب میشوند و به همان اندازه احتمال دارد که میکروپلاستیک آزاد کنند.
او افزود: «این لیوانها حتی ممکن است میکروپلاستیک بیشتری آزاد کنند، زیرا ترکیب مواد کمپوستپذیر بهگونهای است که به مرور زمان تجزیه میشوند.»
رومنیک افزود برخی از لیوانهای کمپوستپذیر حاوی ترکیبیات شیمیایی دیگری هستند که باعث تخریبپذیری محصول میشوند.
این مطالعه اثبات نمیکند که لیوانهای یکبارمصرف عامل مستقیم بیماری هستند، اما نشان میدهد که گرما و جنس لیوان بر میزان ورود میکروپلاستیکها به نوشیدنی اثر میگذارند.
اگر میخواهید میزان مواجهه خود را به حداقل برسانید، باید همین اول لیوان همیشگیتان را عوض کنید و سراغ یک لیوان بهتر بروید.
