راهکار متخصصان برای جلوگیری از نیش کنه در فصل جاری این است که از مواد دفعکننده استفاده کنیم، لباس مناسب بپوشیم، روغنهای گیاهی را امتحان کنیم و مراقب کنهها باشیم.
آنجلا تاکر، کارشناس آموزش حشرهشناسی پزشکی در دانشگاه تنسی، میگوید: «خطرناکترین کنه، کنهای است که پیدایش نمیکنید.» این توصیه شاید پیشپاافتاده به نظر برسد، اما به گفته کارشناسانی که سالها روی این بندپایان کوچک تحقیق کردهاند، همین توصیههای ساده نقش بسزایی در پیشگیری از نیش کنهها دارند.
کنه فقط یک موجود مزاحم نیست، بلکه میتواند ناقل بیماریهایی با پیامدهای خطرناک باشد. از این گذشته، فصل فعالیت کنهها هرسال طولانیتر میشود. با اینحال، راههای مختلفی برای جلوگیری از نیش کنه وجود دارد.
نیش کنه واقعاً خطرناک است
همه کنهها خطرناک هستند. نیکولتا فارائونه، دانشیار رشته زیستشیمی و پژوهشگر برجسته کنه، که آزمایشگاه تخصصی خود را در دانشگاه آکادیا در نوا اسکوشیا اداره میکند، به اپک تایمز گفت: «کنهها ناقل عوامل بیماریزا هستند و هر کنهای که شما را نیش بزند، میتواند ناقل پاتوژنهایی باشد که ممکن است جانتان را به خطر بیاندازند.»
فارائونه افزود چیزی که کنهها را خطرناک میکند، نکتهای است که خیلیها نادیدهاش میگیرند: کنهها همزمان ناقل چند عامل بیماریزا هستند که اغلب با هم شروع به فعالیت کرده و روند درمان را پیچیدهتر میکنند. کنهها ناقل باکتریها، ویروسها و تکیاختههایی هستند که درمان هرکدام داروی خاص خود را میطلبد.
تاکر میگوید میزان خطر به محل زندگی، کار و تفریح افراد بستگی دارد، زیرا گونههای کنه و عوامل بیماریزای آنها در نقاط مختلف متفاوت هستند. اگر مطمئن نیستید با چه نوع کنههایی در محل زندگیتان رایج هستند، از اداره بهداشت محلی بپرسید یا نقشه پایش کنه را در وبسایت مرکز کنترل و پیشگیری از بیماریها بررسی کنید.
آشنایی با کنهها
کنهها حشره نیستند، بلکه جزو بندپایان هشتپا هستند و به خانواده عنکبوتها، هیرهها و عقربها تعلق دارند. آنها نه میتوانند پرواز کنند و نه بپرند و تقریباً نابینا هستند.
شاید بپرسید این بندپایان کوچک چطور میتوانند چند دقیقه پس از آنکه در حیاط خانه وقت میگذرانید، از سر و کولتان بالا بروند. فارائونه میگوید: «کنهها بوی ما را حس میکنند. آنها از طریق بو متوجه اتفاقات اطرافشان میشوند. کنهها حسگرهایی دارند که گرما و رطوبت را تشخیص میدهد.»
کنهها میتوانند دیاکسید کربن بازدم، بوی بدن و حرارات بدن را تشخیص دهند.
کنهها برای چسبیدن به پوست به زمان نیاز دارند. انتقال بیماری معمولاً بین ۲۴ تا ۴۸ ساعت پس از تماس اولیه رخ میدهد. معاینه دقیق بدن در این بازه زمانی اهمیت بسیاری دارد.
چگونه از خود محافظت کنیم؟
اولین سپر دفاعی خود را باید قبل از بیرون آمدن از خانه بسازید: لباسی که میپوشید.
پوشش مناسب
یکی از سادهترین، ایمنترین و مؤثرترین عوامل جلوگیری از نیش کنه، لباسی است که در فضای باز بهویژه در جنگلها، علفزارهای بلند و بوتهزارها میپوشید که همگی مستعد کنه هستند.
پوشیدن لباس آستینبلند، شلوار بلند، جوراب و کفش جلوبسته از تماس کنه با پوست ممانعت میکند. شاید از نظر ظاهری جالب نباشد، اما قرار دادن شلوار داخل جوراب یک لایه محافظ اضافی در برابر این دوستان هشتپا ایجاد میکند. پوشیدن لباسهای رنگ روشن هم مؤثر است، زیرا شناسایی و جدا کردن کنهها را آسانتر میکند.
مواد دفعکننده
سه ماده شیمیایی رایج برای فراری دادن کنهها وجود دارد: دیت (دیاتیلتولوآمید)، پیکاریدین و پرمترین. این مواد عملکرد یکسانی ندارند. بعضیها کنهها را میکشند، بعضیها کنهها را فراری میدهند و بعضی دیگر فرایند یافتن میزبان را مختل میکنند. در انتخاب این مواد باید مزایا و خطرات احتمالی آنها را بسنجید.
دیت
دیت یا دیاتیلتولوآمید رایجترین ماده دفعکننده است. بالغ بر ۸۰ درصد از محصولات ضدکنه تجاری در آمریکا حاوی دیت هستند. این ماده کنهها را نمیکشد، بلکه توان آنها را برای یافتن میزبان مختل میکند که شامل انسانها هم میشود. غلظت لازم برای اثربخشی حداکثری بین ۲۰ تا ۳۰ درصد است و تأثیر آن حدود ۸ ساعت پابرجا میماند. بعد از این مدت باید دوباره از محصول حاوی دیت استفاده کنید.
با اینحال، دیت خطراتی هم دارد. این ماده یکی از رایجترین ترکیبات شیمیایی شناساییشده در سامانههای آبی جهان است و مطالعات مختلف نشان دادهاند که در محیطهای آبی مثل یک آلاینده پایدار عمل میکند. کودکان در برابر این ماده آسیبپذیرتر هستند. مطالعه دیگری نشان داد که افزایش مواجهه کودکان با دیت با کاهش سطح هورمونهای جنسی و کاهش توده استخوانی ارتباط دارد.
آژانس حفاظت محیطزیست آمریکا اعلام کرده که دیت برای کودکان بیخطر است، اما بهطور کلی توصیه میشود که در مورد کودکان احتیاط بیشتری به خرج دهید. خانمهای باردار باید از این ماده پرهیز کنند. همچنین نباید این ماده را در زیر لباس خود استفاده کنید. به گفته انجمن حمایت از حیوانات، از دیت برای حیوانات خانگی استفاده نکنید.
پیکاریدین
پیکاریدین یک ماده دفعکننده شیمیایی است که مثل پیپرین- ترکیب طبیعی فلفل سیاه- عمل میکند. این ماده کنهها، حشرات و چیگرها را فراری میدهد، اما آنها را از بین نمیبرد. پیکاریدین از سال ۲۰۰۵ وارد بازار آمریکا شد و در اروپا و استرالیا، که از سال ۱۹۹۸ از آن استفاده میکنند، رایجترین ماده دفعکننده بهشمار میآید.
این ماده را میتوانید در قالب اسپری، مایع، افشانه و دستمال مرطوب روی پوست یا لباس استفاده کنید. خیلیها آن را جایگزین دیت میدانند، زیرا دوام بیشتری در برابر کنهها داشته- ۱۲ ساعت در برابر ۸ ساعت- و سمیّت کمتری هم دارد.
ایمنی پیکاریدین از سوی آژانس حفاظت محیطزیست آمریکا مورد تأیید قرار گرفته که البته به استفاده صحیح از آن بستگی دارد. با اینحال، بهتر است دستها را بعد از استفاده از پیکاریدین بشویید تا از ورود آن به دهان یا تماس آن با چشم جلوگیری شود.
پرمترین
پرمترین دفعکننده نیست، بلکه حشرهکشی است که کنهها را مستقیماً از بین میبرد.
این ماده را میتوانید روی لباس، کفش و تجهیزات خود استفاده کنید، اما نباید آن را به پوستتان بزنید. پرمترین تأثیر قابلتوجهی دارد.
مطالعهای در سال ۲۰۲۰ نشان داد کارگرانی که در فضای باز کار میکردند و لباسهای آغشته به پرمترین به تن داشتند، ۶۵ درصد کمتر با نیش کنه مواجه میشدند.
لباسهای آغشته به پرمترین بهطور گسترده در آمریکا در دسترس هستند و ارتش آمریکا هم از ده سال پیش به استفاده از آنها روی آورده است. این لباسها را باید جدا از لباسهای دیگر بشویید.
پرمترین برای گربهها بسیار سمی است. اگر در خانه گربه دارید، در استفاده از آن روی لباس یا تجهیزات خود احتیاط کنید.
بعضیها درباره تأثیر احتمالی پرمترین بر هورمونها ابراز نگرانی کردهاند. پژوهشگران این ماده را در ادرار کارگرانی شناسایی کردند که با لباسهای آغشته به پرمترین در فضای باز کار میکردند. مقدار آن پایینتر از آستانه ایمنی آژانس حفاظت محیطزیست آمریکا و سازمان بهداشت جهانی بود، اما همین مقادیر اندک هم میتوانند سلامتی ما را به خطر بیاندازند.
روغنهای گیاهی
اگر بهدنبال محصولات طبیعی هستید، باید بدانید که تأثیر روغنهای گیاهی نویدبخش بوده است. روغن اکالیپتوس لیمویی بیش از همه مورد بررسی قرار گرفته است. پژوهش جدید آزمایشگاه فارائونه نشان داد که روغن اکالیپتوس لیمویی در فراری دادن دو گونه اصلی کنه- کنه پاسیاه که ناقل بیماری لایم است و کنه سگ آمریکایی که ناقل تب خالدار کوههای راکی است- بهاندازه اسپریهای دیت مؤثر است. اثر آن روی بعضی از پارچهها تا چند هفته باقی میماند.
روغنهای میخک، آویشن خزنده و آویشن قرمز هم مؤثر هستند. نتایج یک مطالعه نشان داد که ترکیب آویشن خزنده و سیترونلا اثر دفعکننده ۹۱ درصدی دارد.
آویشن، رزماری و پونه کوهی نقش قابلتوجهی در نابودی لارو کنهها و جلوگیری از تولیدمثل کنههای ماده دارند.
تاکر میگوید روغن اکالیپتوس لیمویی و روغن سیترونلا در برابر کنهها مؤثر هستند، اما هشدار میدهد که همه محصولات مثل هم نیستند.
تاکر افزود: «اینکه محصولی حاوی یک یا هردو روغن باشد، به معنی مؤثر بودن آن نیست.» پیشنهاد تاکر این است که از وبسایت آژانس حفاظت محیطزیست آمریکا استفاده کنیم تا ماده دفعکننده مورد نیاز خود را براساس نام محصول و ترکیبات فعال آن پیدا کنیم.
اسپریکردن لباسها راهکار خوبی است، زیرا کنهها معمولاً از روی لباس شروع میکنند و بعد به پوست میرسند. از این گذشته، مواد گیاهی طبیعی سمیّت کمتری برای انسان و محیطزیست دارند.
بررسی دقیق بدن از بیشترین اهمیت برخوردار است
هربار که در فضای باز بهویژه در مناطق جنگلی، علفزارهای بلند یا بوتهزارها وقت میگذرانید، بدنتان را بهطور کامل بررسی کنید. به پشت زانوها، زیر بغل، کشاله ران، پوست سر و چینهای پوستی توجه بیشتری داشته باشید.
پس از این کار ظرف مدت ۲ ساعت به خانه برگردید و دوش بگیرید تا از شر کنههایی که هنوز به پوستتان نچسبیدهاند خلاص شوید و کنههای چسبیده را هم شناسایی کنید.
تاکر میگوید: «دوش گرفتن کمک میکند کنهها را در چینهای بدن، زیر بغل، بین پاها، پوست سر و جلو و پشت بدن پیدا کنید. برای دیدن پشت بدن از آینه استفاده کنید.»
فارائونه میگوید هنگام جدا کردن کنهها بهتر است بهجای موچین از ابزار مخصوص این کار استفاده کنید تا کنه بهطور کامل از پوستتان جدا شود. این ابزار زیر بدن کنه قرار میگیرد و آن را بهآرامی از بدنتان خارج میکند. موچین باعث جداشدن سر یا بخشی از دهان کنه میشود و فشار دادن کنه هم میتواند عوامل بیماریزا را وارد بدن کند.
پاکسازی کنهها از روی لباس
یکی از راههای جلوگیری از انتقال کنه از لباس به محیط خانه این است که لباسها را بیرون از خانه دربیاورید و داخل خشککن بگذارید. فارائونه میگوید کنهها به گرما و خشکی حساس هستند و بهسرعت آب بدنشان را از دست میدهند. از اینرو، از نور مستقیم خورشید هم فراری هستند. خشککن با گرمای خود کنهها را از بین میبرد.
شستشوی لباس با ماشین لباسشویی بهتنهایی کفایت نمیکند. تاکر میگوید: «کنهها مثل انسانها نفس نمیکشند و ممکن است از چرخه شستوشو زنده خارج شوند.»
بعضی از وسایل خانگی در این مورد کمک میکنند.
تاکر میگوید: «از پرزگیرهای چسبی استفاده کنید. بهتر است پرزگیر را در فضای باز همراهتان داشته باشید. این وسیله بهسرعت کنهها را جدا میکند. اگر پرزگیر ندارید، چسب نواری پهن هم مؤثر است.»
برای پیشگیری از کنهها لازم نیست روتین فضای بازتان را عوض کنید. رعایت چند عادت ساده کفایت میکند. لباس مناسب بپوشید، ماده دفعکننده مناسب را انتخاب کنید، بدنتان را بهطور کامل بررسی کنید، بهسرعت دوش بگیرید و لباسها را با حرارت بالا خشک کنید. کنهها همهجا هستند، اما حالا میدانید چگونه از آنها دور بمانید.
