به گفته یکی از تحلیلگران، رویکرد غیرقابل پیشبینی رئیسجمهور آمریکا چین را بر آن داشته که بهترین کارت خود را رو کند.
دونالد ترامپ از نخستین روز حضور خود در کاخ سفید پکن را درگیرِ تعرفهها و محدودیتهای صادراتی کرده است. برای رژیمی که از قبل با رکود اقتصادی دستبهگریبان بوده و بازارهای جهانی به قیمتشکنی آن واقف هستند، رویکرد ترامپ به افزایش بلاتکلیفیها دامن زده است.
ایندو کشور بارها در مسیر تشدید و کاهش تنشها قدم گذاشتهاند و ماه گذشته به مدت یک سال آتشبس کردند.
سطح تعرفهها کاهش یافته است. تعرفه کالاهای چینی بهطور میانگین به ۴۷ درصد و تعرفه کالاهای آمریکایی به ۳۳ درصد رسیده است. چین وعده داده که محدودیت صادرات عناصر خاکی کمیاب را لغو میکند، جلوی قاچاق پیشسازهای فنتانیل به آمریکا را میگیرد و سویای کشاورزان آمریکایی را خریداری میکند. آمریکا هم تعرفه گمرکی کشتیهای چینی و «قانون ۵۰ درصد» را به حالت تعلیق درآورده است؛ قانونی که به موجب آن صادرات به شرکتهایی که نصف یا مقدار بیشتری از سهام آنها به نهادهای ممنوعه تعلق دارد غیرمجاز شمرده میشود.
پیش از دیدار ترامپ و شی در روز ۳۰ اکتبر، وزیر امور خارجه چین از ترامپ بهعنوان «سیاستمداری در تراز جهانی» یاد کرده بود. شی جینپینگ نیز در دیدار با ترامپ در بوسان کره جنوبی از او بهعنوان «سکاندار» یاد کرد و افزود که توسعه چین با کارزار ترامپ برای بازگرداندن عظمت به آمریکا منافات ندارد.
دنیس وایلدر، از مقامات ارشد سابق امنیت ملی آمریکا در امور چین، که در دولتهای جمهوریخواه و دموکرات خدمت کرده، میگوید: «کنار آمدن با رویکرد غیرقابل پیشبینی ترامپ برای پکن دشوار است.»
او به اپک تایمز گفت: «اینکه شی جینپینگ تا این اندازه از ترامپ تعریف و تمجید کرده درخور توجه است. هرگز سابقه نداشته که شی از رئیسجمهور آمریکا تمجید کند. این موضوع قابلتوجه بوده و نشان میدهد که چینیها تا حدی از ترامپ و رویکرد نامرسوم او واهمه دارند.»
الکساندر کمبل، سرمایهگذار بینالمللی، برآورد کرده که بانکهای چینی به دلیل بحران مسکن هرساله به ۱ تریلیون دلار کمک مالی نیاز دارند که به پشتوانه مازاد تجاری مشابه این کشور تأمین میشود. از اینرو، اهمیت صادرات برای رژیم چین و تهدید ناشی از تعرفههای سنگین آمریکا کمتر از حد لازم مورد توجه قرار گرفته است. کمبل پیشتر ریاست بخش کالاها را در شرکت مدیریت سرمایهگذاری آمریکایی بریجواتر برعهده داشت.
به گفته کمبل، رویکرد غیرقابل پیشبینی ترامپ چین را بر آن داشته که برگ برنده خود را در زمینه عناصر خاکی کمیاب رو کند. این امر آمریکا را به فکر خودکفایی در بخش تأمین انداخته است.
آشوب بهمثابه راهبرد
کمبل با اشاره به نظریه بازیها میگوید پیشبینیناپذیری در شرایط رقابتی همان چیزی است که طرف قویتر به آن نیاز دارد. اما طرف ضعیفتر برای برنامهریزی متمرکز باید پیشبینیپذیر عمل کند. از اینرو، پیشبینیناپذیری برای یک رژیم تمامیتخواه تهدیدی وجودی است.
کمبل به اپک تایمز گفت: «ترامپ مانند پوکربازها از راهبرد ترکیبی استفاده میکند. هرگز نمیتوان فهمید چه زمانی بلوف میزند و چه زمانی جدی بازی میکند. حتی نمیتوان تشخیص داد که دست برنده دارد یا قرار است ببازد.»
«ترامپ دقیقاً با همین ذهنیت وارد مذاکرات و بهطور کلی فضای رقابت میشود.»
به گفته کمبل، همه چیز به «روز آزادی» بازمیگردد که ترامپ بین دوستان و دشمنان خود خطکشی کرد.
ترامپ در روز ۲ آوریل برای تمام کشورها از جمله چین تعرفههای متقابل در نظر گرفت. بسیاری از کشورها برای مذاکره با آمریکا بر سر میز گفتوگو حاضر شدند، اما چین از معدود کشورهایی بود که دست به تلافی زد.
کمبل میگوید یکی از نقاط ضعف کلیدی چین این است که دوست دارد قدرتنمایی کند. از اینرو، پکن در جریان تشدید چندباره تنشها برگ برنده خود را رو کرد: عناصر خاکی کمیاب.
انحصار تقریبی پکن در زمینه مواد معدنی کمیاب که در صنایع مدرن از جمله خودروسازی، تجهیزات الکترونیکی و سامانههای پیشرفته تسلیحاتی مورد استفاده قرار میگیرند، از اهمیت راهبردی عناصر خاکی کمیاب در اقتصاد جهانی حکایت دارد.
چین در روز ۹ اکتبر اعلام کرد صادرات اقلامی که بیش از ۰.۱ درصد از آنها حاوی عناصر خاکی کمیاب چینی بوده یا در تولید آنها از فناوریهای چینی استفاده شده است، محدود خواهد شد.
وایلدر در اینباره گفت: «چین زیادهروی کرد و بهجای اینکه تقابل را در سطح دو کشور نگهدارد، آن را به موضوعی جهانی تبدیل کرد. محدودیتهای جدید که قرار بود در پایان سال اجرایی شوند، کشورهای جهان را به تکاپو انداختند.»
او افزود: «و همین مسئله باعث شد که تمام کشورها به سمت آمریکا سوق پیدا کنند. به نظرم چینیها مرتکب اشتباه بزرگی شدند. آنها باید تقابل را در سطح دو کشور نگهمیداشتند.»
کمبل معتقد است که ترامپ عمداً چین را تحریک کرد تا از برگ برنده عناصر خاکی کمیاب استفاده کند. او با این کار به جهان نشان داد که اگر پکن از این مسئله برای اجرای تعرفه استفاده کند، میتواند در سایر زمینهها نیز از آن بهعنوان اهرم فشار بهره بگیرد. با توجه به رویکرد چین، مفهوم «گلوگاه عناصر خاکی کمیاب» چین برای دیگر کشورها عینیت پیدا کرده است.
الکساندر کمبل معتقد است که رویکرد چین آمریکا را به تکاپو انداخته تا با سرعت و قاطعیت واکنش نشان دهد.
او افزود: «به نظرم غرب در مواجهه با بحرانهای خطرناکی که به حاد بودن آنها واقف است خیلی خوب عمل میکند؛ اگرنه اجرای طرحی شبیه «عملیات مافوق سریع» (که درخصوص تولید سریع واکسن کرونا در دستور کار قرار گرفته بود) برای عناصر خاکی کمیاب در ماه ژانویه میسر نبود.»
کاهش آسیبپذیری در حوزه عناصر خاکی کمیاب
ترامپ علاوه بر دیدار با شی جینپینگ در کره جنوبی به چند کشور آسیایی دیگر هم سفر کرد و در رابطه با عناصر خاکی کمیاب با ژاپن و مالزی به توافق رسید.
ترامپ قبل از سفر به آسیا با استرالیا هم به توافق رسید تا دسترسی آمریکا به ذخایر و زیرساختهای معدنی این کشور افزایش یابد.
ایان لَنگ، استاد دانشگاه معدن کلرادو و کارشناس مواد معدنی راهبردی، به اپک تایمز گفت که توافق آمریکا با دیگر کشورها سودمند است، اما تدابیر آمریکا برای دستیابی به خودکفایی در حوزه عناصر خاکی کمیاب تا دو سال آینده کفایت نمیکند.
به گفته لَنگ، شرکت استرالیایی لینس یک پالایشگاه عناصر خاکی کمیاب سنگین در مالزی دارد؛ تنها پالایشگاه عناصر خاکی کمیاب جهان که به دست چینیها کنترل نمیشود. لَنگ گفت که همکاری با ژاپن، که جزو ابرقدرتهای فناوری است، به این روند کمک خواهد کرد.
او افزود که بازیافت عناصر خاکی کمیاب میتواند ۲۰ درصد از نیاز بازار داخلی آمریکا را تأمین کند و قراردادهای بیشتری نیز در راه است که از جمله میتوان به قرارداد وزارت جنگ آمریکا با شرکت امپی متریالز لاسوگاس اشاره کرد. پنتاگون در این توافق یک قیمت حداقلی برای عناصر خاکی کمیاب تعیین کرده و تضمین داده که کارخانه جدید تولید آهنربای این شرکت تحت هر شرایطی سود خواهد کرد.
شرکت برزیلی اَکلرا ریسورسز در روز ۲۴ اکتبر اعلام کرد که برای عناصر خاکی کمیاب سنگین در ایالت لوئیزیانا پالایشگاه خواهد زد. انتظار میرود ساخت این پالایشگاه تا سال ۲۰۲۷ به پایان برسد.
ترامپ اعلام کرده که آمریکا میتواند وابستگی خود را به عناصر خاکی کمیاب چین ظرف مدت ۱۸ ماه به صفر برساند.
به گفته یه یائو یوآن، استاد علوم سیاسی و مطالعات بینالملل در دانشگاه سنت توماس، مواد معدنی حیاتی محور اصلی رقابت اقتصاد بازارمحورِ تحت رهبری آمریکا و اقتصاد دولتیِ تحت رهبری چین خواهند بود.
او به اپک تایمز گفت: «یکی از مهمترین نکاتی که باید در دوره ریاستجمهوری ترامپ به آن توجه کنیم، این است که او چگونه دیگر کشورها را مجاب میکند تا بهرغم آلایندگی بالای فرایند پالایش این عناصر به تولید آنها ادامه دهند.»
قدم بعدی چیست؟
استاد دانشگاه سنت توماس بر این باور است که چین برای مقابله با تنشهای آمریکا، اعمال فشار به تایوان یا منحرف کردن افکار عمومی از مشکلات اقتصادی داخلی همچنان از کارت عناصر خاکی کمیاب استفاده ابزاری خواهد کرد.
او گفت که اگر پکن به این روند ادامه دهد، شکست خواهد خورد، زیرا بازار چین به بزرگی بازار آمریکا نیست و ظرفیت کمتری برای تحمل پیامدهای منفی دارد.
او پرسید: «چه میشود اگر روزی عناصر خاکی کمیاب هم مشمول مسئله تولید مازاد شوند؟ وقتی سایر کشورها نیازی به عناصر خاکی کمیاب چین نداشته باشند، پکن چه اهرمی برای استیلا بر دیگر کشورهای جهان خواهد داشت؟»
وایلدر نیز با او موافق است.
وایلدر میگوید عناصر خاکی کمیاب «بهترین کارت» چین است، اما آمریکا کارتهای دیگری هم دارد که از جمله میتوان به محدودیتهای مربوط به فناوریهای پیشرفته و تحریمهای مالی اشاره کرد.
رابطه کنونی واشینگتن و پکن بسیار شکننده است.
وایلدر آتشبس فعلی را یک «وقفه تاکتیکی» میداند که جزئیات آن هنوز در دست بررسی است. سفرهای متقابل مقامات دو کشور- سفر ترامپ به چین در ماه آوریل و سفر شی جینپینگ به آمریکا در پاییز- «به حفظ وقفه در جنگ تجاری کنونی کمک خواهند کرد.»
او افزود: «هردو طرف انتظاراتی دارند که اگر برآورده نشود، اوضاع دوباره از کنترل خارج میشود. ترامپ میتواند سفر خود به پکن را به تعویق بیاندازد، زیرا مجبور نیست حتماً در ماه آوریل به چین سفر کند.»
