عفونتهای مجاری ادراری بسیار شایع هستند و سالانه بالغ بر ۱۰ درصد از خانمها را درگیر میکنند. این عفونتها زمانی رخ میدهند که باکتریهای مضر از سد دفاعی بدن میگذرند و در مجاری ادراری تکثیر میشوند.
مشکل عفونتهای مجاری ادراری این است که دائماً عود میکنند. با اینحال، این عفونتها اغلب قابل درمان هستند.
نشانهها و علائم اولیه عفونتهای مجاری ادراری
دستگاه ادراری از کلیهها، حالبها، یعنی لولههایی که کلیهها را به مثانه متصل میکنند، مثانه و پیشابراه تشکیل شده است. علائم بسته به نوع عفونت متفاوت خواهند بود:
عفونتهای مجاری ادراری تحتانی
این عفونتها پیشابراه (سیستیت) یا مثانه (اورتریت) را تحت تأثیر میگذارند.
علائم عفونت پیشابراه:
- ترشحات شفاف یا مخاطمانند از آلت مردانه یا واژن
- قرمزی یا تورم در قسمت نوک آلت تناسلی مردانه
- احساس درد یا سوزش در حین ادرار کردن
- احساس خارش یا تحریکپذیری در ناحیه پیشابراه
علائم عفونت مثانه:
- سوزش در حین ادرار کردن
- نیاز مکرر به ادرار کردن بهویژه در ساعات شب
- نیاز مکرر به ادرار کردن با حجم اندک
- احساس درد یا فشار در قسمت تحتانی شکم
- کدر، صورتی یا قرمزرنگ بودن ادرار یا ادرار با بوی تند و زننده
عفونتهای مجاری ادراری فوقانی
این عفونتها کلیهها (پیلونفریت) را تحت تأثیر میگذارند و جدیتر هستند.
علائم عفونت کلیه:
- احساس درد در ناحیه پشت یا پهلو در زیر دندهها
- تب و لرز
- تهوع یا استفراغ
- شکمدرد شدید
- احساس ناخوشی
عفونتهای مجاری ادراری مثل هم نیستند. بعضی از عفونتها دائماً عود میکنند و بعضی دیگر پابرجا میمانند و باعث تداوم درد و ناراحتی میشوند:
عفونتهای تکرارشونده: به معنای ابتلا به دو عفونت در ۶ ماه یا سه عفونت در ۱ سال است. بین ۲۰ تا ۴۰ درصد از خانمهایی که یکبار به عفونت مجاری ادراری مبتلا میشوند، از نو با عفونت سروکار پیدا میکنند.
عفونتهای مزمن: تداوم علائم بهرغم درمان که اغلب به مخفی شدن باکتریها در لایه داخلی مثانه مربوط میشود.
گروههای سنی مختلف علائم مختلفی را تجربه میکنند:
افراد مسن: ممکن است دچار سردرگمی شوند که بعضاً تنها نشانه عفونت ادراری است. سالمندان ممکن است با خستگی شدید یا بیاختیاری مواجه شوند.
کودکان: ممکن است با تب شدید، ناخوشی، خیس کردن تخت یا استفراغ مواجه شوند.
چه عواملی باعث شیوع عفونتهای مجاری ادراری میشوند؟
دستگاه ادراری مسئول تولید، ذخیره و دفع ادرار است. این دستگاه به حفظ تعادل مایعات و الکترولیتهای بدن کمک میکند و باعث دفع مواد زائد از بدن میشود.
ورود باکتریها یا عوامل بیماریزا به مثانه همیشه باعث عفونت نمیشود، زیرا مجاری ادراری از چند مکانیزم دفاعی برخوردارند. این مکانیزمها شامل جریان خروجی ادرار، اسیدی بودن ادرار، واکنشهای سیستم ایمنی، ویژگیهای آناتومیک که از بازگشت ادرار جلوگیری میکنند و ترکیبات ضدعفونیکننده پروستات در آقایان هستند.
عفونتهای مجاری ادراری زمانی رخ میدهند که باکتریها یا دیگر عوامل بیماریزا از سد دفاعی بدن میگذرند و در مجاری ادراری تکثیر میشوند.
عوامل بیماریزا معمولاً از طریق دهانه پیشابراه- نوک آلت تناسلی در مردان یا فرج در زنان- وارد دستگاه ادراری شده و با حرکت به سمت بالا مثانه را آلوده میکنند. این عوامل بعضاً کلیهها را هم درگیر میکنند.
عوامل بیماریزا در موارد نادر از طریق جریان خون وارد دستگاه ادراری میشوند. عفونت در این حالت بهطور مستقیم کلیهها را درگیر میکند.
عوامل بیماریزای مرتبط با عفونتهای مجاری ادراری به شرح زیر هستند:
- باکتریها: بیش از ۸۵ درصد از عفونتهای مجاری ادراری به واسطه باکتریها ایجاد میشوند که اشریشیا کلی شایعترین آنهاست. ۵ تا ۱۵ درصد از عفونتها به استافیلوکوکوس ساپروفیتیکوس مربوط میشوند. وضعیت بهداشتی نامناسب در توالت و روابط جنسی بهویژه در خانمها باعث ورود باکتریها به مجاری ادراری میشوند. کاتترهایی که در بیمارستانها یا مراکز درمانی برای تخلیه ادرار به کار گرفته میشوند، یکی دیگر از راههای انتقال باکتری هستند.
- ویروسها: ویروس هرپس سیمپلکس میتواند پیشابراه را آلوده کند. سایر عفونتهای ویروسی مجاری ادراری مانند عفونت مثانه یا کلیه نادر هستند و معمولاً فقط افرادی را درگیر میکنند که سیستم ایمنی ضعیفی دارند.
- قارچها: بعضی از قارچها به ویژه کاندیدا مجاری ادراری را آلوده میکنند و باعث عفونت مخمری میشوند. عفونتهای قارچی و باکتریایی بعضاً بهطور همزمان کلیهها را درگیر میکنند.
- انگلها: انگلها از جمله فلوکها و کرمکها میتوانند مجاری ادراری را آلوده کنند.
عوامل خطر رایج عبارتند از:
- ضعف سیستم ایمنی: عفونتهای کاندیدا و عفونتهای ویروسی مجاری ادراری (به استثنای هرپس سیمپلکس) عمدتاً افرادی را درگیر میکنند که سیستم ایمنی ضعیفی دارند یا از کاتتر مثانه استفاده میکنند.
- احتباس ادرار: مراجعه مکرر به توالت یا ناتوانی در تخلیه کامل مثانه میتواند سطح خطر را دوچندان کند.
- دیابت، چاقی و سایر شرایط: سطح بالای قند در ادرار باعث رشد باکتریها میشود و دیابت میتواند سیستم ایمنی را تضعیف کند. چاقی نیز سیستم ایمنی بدن را ضعیف میکند. خطر عفونت مثانه درصورت انسداد جریان ادرار به واسطه سنگ کلیه، بزرگ شدن پروستات یا مشکلات ساختاری در مجاری ادراری دوچندان میشود.
- بهداشت ضعیف: عدم رعایت نکات بهداشتی میتواند باعث ورود باکتریها به مجاری ادراری شود.
- عدم تحرک طولانیمدت: چسبیدن به تخت در دوران نقاهت شکستگی لگن میتواند باعث کاهش مصرف مایعات، تخلیه ناقص مثانه و استفاده از کاتتر شود.
- جراحی مجاری ادراری: عملهای جراحی ممکن است راه باکتریها را به دستگاه ادراری باز کنند یا جریان ادرار را از حالت طبیعی درآورند.
- عفونت و واکسیناسیون کووید-۱۹: مطالعه محققان در سال ۲۰۲۳ نشان داد آقایانی که پیشتر به کووید-۱۹ مبتلا شده و با علائم عفونت مجاری ادراری تحتانی دستوپنجه نرم میکردند، بیش از دیگران در معرض خطر بزرگ شدن پروستات قرار داشتند که میتواند خطر ابتلا به عفونت مجاری ادراری را دوچندان کند. عفونت کووید-۱۹ و واکسیناسیون- بهویژه تزریق دوز سوم، با افزایش جزئی سطح آنتیژن اختصاصی پروستات ارتباط مستقیم دارد.
عفونتهای مجاری ادراری بیشتر در خانمهای ۱۶ تا ۳۵ ساله رخ میدهند. عفونتهای باکتریایی در خانمها در سنین ۲۰ تا ۵۰ سال حدوداً ۵۰ برابر شایعتر از آقایان است، زیرا پیشابراه بلندتر آقایان باعث میشود که باکتریها کار سختتری در دسترسی به مثانه داشته باشند.
خطر ابتلای خانمها به عفونت مجاری ادراری در موارد زیر بهمراتب بیشتر است:
فعالیتهای جنسی: فعالیت جنسی مکرر یا جدید، عامل خطر اصلی عفونتهای مجاری ادراری در خانمهای جوان است و تقریباً ۸۰ درصد از این عفونتها ۲۴ ساعت بعد از رابطه جنسی رخ میدهند.
تغییر باکتریهای واژن: تغییر باکتریهای واژن به دلیل استفاده از اسپرمکش میتواند خطر ابتلا به عفونت مجاری ادراری را افزایش دهد.
بارداری: هورمونهای بارداری و فشار ناشی از رشد رحم میتواند باکتریهای دستگاه ادراری را دستخوش تغییر کند و باعث شود که مثانه بهطور کامل تخلیه نشود که خطر ابتلا به عفونت را دوچندان میکند. بارداری همچنین احتمال ابتلا به عفونتهای حاد را افزایش میدهد که بعضاً باعث زایمان زودرس یا سایر عوارض میشوند.
یائسگی: کاهش سطح استروژن باعث نازک شدن جداره مجاری ادراری میشود و خانمها را نسبت به عفونتهای باکتریایی آسیبپذیرتر میکند.
یبوست: پر بودن رودهها میتواند فشار وارده به مثانه و مجاری ادراری را افزایش دهد و تخلیه کامل مثانه را دشوارتر کند.
عوامل ژنتیکی: بعضی از خانمهایی که عفونتهای تکرارشونده را تجربه میکنند، ممکن است ژنهایی را به ارث برده باشند که خطر ابتلا به عفونتهای ادراری را افزایش میدهند.
حساسیتها: خارش و تحریکپذیری ناشی از حساسیت به واسطه خاراندن یا مالش باعث ایجاد آسیبهای پوستی جزئی شده و کار باکتریها را برای ایجاد عفونت آسانتر میکند.
