با توجه به اهرم فشاری که سلطه چین در بازار عناصر خاکی کمیاب در اختیار این کشور قرار داده است، آمریکا تمام توان خود را به کار گرفته که به منابع جایگزین دست پیدا کند.
دولت ترامپ قرارداد دیگری با چین بسته که بخشی از آن به تأمین منابع عناصر خاکی کمیاب اختصاص دارد. با اینحال، واشینگتن به چیزی فراتر از این توافق شکننده چشم دوخته است.
کاخ سفید میداند که چین میتواند از انحصار خود در زنجیره جهانی عناصر خاکی کمیاب بهعنوان اهرم فشار استفاده کند. از آنجا که این عناصر تقریباً در تمام حوزههای فناوری پیشرفته نقش حیاتی دارند، واشینگتن تمام توان خود را به کار گرفته که به منابع جایگزین دست پیدا کند تا صنعت فناوری آمریکا دیگر نگران کمبود ناشی از محدودیتهای احتمالی پکن نباشد و برگ برنده این کشور را در مذاکرات تجاری با ترامپ بیاثر کند.
گزارشات اولیه در رابطه با توافق اخیر دونالد ترامپ و شی جینپینگ، رهبر چین، در کره جنوبی نشان میدهند که آمریکا تعرفه کالاهای چینی را از ۵۷ درصد به ۴۷ درصد کاهش میدهد. پکن هم متعهد شده که جلوی قاچاق فنتانیل به آمریکا را میگیرد و محدودیت صادرات عناصر خاکی کمیاب را به مدت یک سال به حالت تعلیق درمیآورد. حتی اگر دو طرف به تعهدات خود پایبند بمانند- که چندان قطعی نیست- این توافق در بهترین حالت یک آتشبس موقت در مناقشه تجاری ادامهدارِ دو کشور خواهد بود.
اگر از دید آمریکا به این موضوع نگاه کنیم، توافق اخیر برای واشینگتن وقت میخرد تا در این فاصله بتواند منابع دیگری برای عناصر حیاتی چین پیدا کند. طبیعت هم در این مورد در سمت آمریکا ایستاده است. عناصر خاکی کمیاب برخلاف نامشان چندان هم کمیاب نیستند و ذخایر آنها در نقاط مختلف جهان یافت میشود.
چین به دو دلیل توانسته که کنترل بازار عناصر خاکی کمیاب را به دست بگیرد. نخست آنکه این کشور بیش از همه تمایل دارد که آثار آلاینده استخراج و پالایش این عناصر را به جان بخرد. دوم آنکه تولیدکنندگان چینی عناصر خاکی کمیاب در سالهای گذشته با عرضه گسترده و ارزان این عناصر در بازار جهانی از توسعه منابع خارجی جلوگیری کرده و باعث افت قیمتها شدهاند. از اینرو، چین اکنون حدود ۶۰ درصد از استخراج جهانی و ۹۰ درصد از ظرفیت پالایش عناصر خاکی کمیاب را به خود اختصاص داده است. بسیاری از معادن خارجی هم سنگ معدن خام خود را برای پالایش به چین میفرستند.
پکن وعده داده که صادرات این عناصر را محدود نمیکند، اما در ماههای اخیر به شکلی تهدیدآمیز شرایط لازم را برای اعمال محدودیتها فراهم کرده است. دولت چین از بهار گذشته مقررات سختگیرانهتری را در رابطه با مجوز تولید عناصر خاکی کمیاب وضع کرده و دستور داده که حتی اگر کمتر از ۱ درصد از محصول نهایی از عناصر خاکی کمیاب تشکیل شده باشد، تولیدکننده باید برای صادرات آن محصول از دولت مجوز بگیرد.
بعضی از تولیدکنندگان چینی برای اطمینان از انطباق با مقررات جدید سرعت فروش خود را کاهش دادند. کاهش فروش و تهدید ضمنی محدودیتهای جدید همزمان با اجراییشدن قوانین اخیر باعث جهش ناگهانی قیمت عناصر خاکی کمیاب در ماه مه شد.
تلاش واشینگتن برای یافتن منابع جایگزین و بیاثر کردن انحصار چین بر عناصر حیاتی یک رویکرد چندوجهی است. راهکار اصلی آمریکا پیشنهاد قرارداد و ارائه تسهیلات مالی است که سرمایهگذاران خُرد و نهادی را به مشارکت بیشتر واداشته است.
برای نمونه، شرکت سرمایهگذاری اوریون ریسورس پارتنرز که در زمینه فلزات فعالیت دارد، اخیراً از تشکیل کنسرسیوم سرمایهگذاری ۱.۸ میلیارد دلاری خود خبر داده که از طریق بودجه دولتی و سرمایه خصوصی به توسعه منابع داخلی عناصر خاکی کمیاب خواهد پرداخت. شرکت جی.پی. مورگان هم از سرمایهگذاری ۷۵ میلیون دلاری در شرکت پرپچوا ریسورسز در آیداهو خبر داده است. پنتاگون نیز قراردادی به ارزش ۱۸.۴ میلیون دلار با شرکت کانادایی یوکور امضا کرده تا کارخانهای را برای فرآوری عناصر خاکی کمیاب در لوئیزیانا احداث کند.
برای بیاثر کردن اقدامات آتی چین در ممانعت از توسعه منابع جایگزین، که با اشباع بازار از عناصر خاکی کمیاب انجام میگیرد، دولت آمریکا وعده داده که برای این فلزات قیمت حداقلی تعیین میکند. ارزش سهام امپی متریالز، که در حوزه استخراج عناصر خاکی کمیاب در آمریکا دست بالا را دارد، در بحبوحه هیجانات و تدابیر جدید در سال جاری چهاربرابر شد و منابع لازم را برای فرایند توسعه فراهم کرد.
تلاش واشینگتن به داخل کشور محدود نمیشود. در توافق اخیر ترامپ با آنتونی آلبانیزی، نخستوزیر استرالیا، به پروژه استخراج عناصر خاکی کمیاب در استرالیا اشاره شده است. شرکت استرالیایی لیناس برای توسعه فعالیتهای خود ۵۰۰ میلیون دلار افزایش سرمایه داده و درصورت نیاز به منابع بیشتر میتواند از سهام خود استفاده کند که ارزش آن از بهار گذشته و متعاقب تهدید چین به محدود کردن صادرات عناصر خاکی کمیاب سهبرابر شده است.
ترامپ ماه گذشته در جریان سفر به آسیا با مالزی و تایلند بر سر استخراج و فرآوری عناصر خاکی کمیاب به توافق رسید. توافق با مالزی اهمیت ویژهای دارد، زیرا این کشور از قبل در زمینه عملیات معدنی فعال بوده و امکان توسعه این فعالیتها وجود دارد که تحقق آن با توجه به قراردادهای اخیر محتمل به نظر میرسد.
اقداماتی که در زمینه استخراج و پالایش صورت گرفته است، به زمان نیاز دارد تا تأثیر خود را بر سلطه جهانی چین در زمینه عناصر خاکی کمیاب نشان دهد. پکن تا آن زمان در مذاکره با کاخ سفید تحت ریاست ترامپ از اهرم فشار قدرتمند خود بهره خواهد برد. با اینحال، چین باید بداند که این اهرم به مرور زمان ضعیفتر میشود؛ بهویژه آنکه این کشور با توجه به توافق اخیر ترامپ و شی باید برای استفاده از اهرم فشار خود یک سال صبر کند. شاید جان اورمرد، مشاور صنعت عناصر خاکی کمیاب، در اظهارنظر اخیر خود که گفت تهدید پکن در زمینه عناصر خاکی کمیاب «غول خفته را بیدار کرده» اندکی اغراق کرده باشد، اما تصویر درستی از وضعیت پکن ارائه کرده است.
دیدگاه ارائهشده در این مقاله نقطه نظر نویسنده بوده و لزوماً منعکسکننده دیدگاه اپک تایمز نیست.
درباره نویسنده: میلتون ازراتی کمکویراستار نشریه نشنال اینترست، زیرمجموعه مرکز مطالعات سرمایه انسانی دانشگاه بوفالو، و اقتصاددان ارشد شرکت ارتباطاتی وستد در نیویورک است.
