اگر والد باشید، قطعاً با موقعیتهایی مواجه شدهاید که بسیار شما را آزردهخاطر کرده است؛ مثلاً زمانی که از مدرسه تماس گرفتهاند و گفتهاند که فرزند شما در مدرسه با کسی درگیر شده است، یا مثلاً به مرکز خرید میروید و کودک شما جنجال به پا کرده، چون اسباببازی مورد علاقهاش را نخریدهاید، یا وقتی نوجوان شما در پارکینگ خانه به همراه دوستانش سیگار مصرف میکند. در اینجاست که از خودتان میپرسید کجای کار اشتباه کردهام که چنین فرزندی تربیت کردهام؟
کمی از سرزنش کردن خود دست نگه دارید و تا انتهای این مقاله را مطالعه کنید.
اگر از کودکتان بپرسید دروغگویی، دزدی، آسیب به دیگران و… کار درستی است یا اشتباه، قطعاً خواهد گفت کاری اشتباه است. اما چه میشود که وقتی شکلات خوشمزهای را در کیف دوستش میبیند، آن را برمیدارد یا وقتی کسی او را مشاهده نمیکند، کار اشتباهی انجام میدهد؟ پاسخ در عدم خویشتنداری است.
بگذارید تعریفی از آن داشته باشیم. خویشتنداری یعنی تنظیم افکار و کارها طوری که هر فشاری از درون و بیرون را متوقف کنید و آنگونه رفتار کنید که میدانید و احساس میکنید درست است. کودک خویشتندار توانایی این را دارد که در موقعیتهای وسوسهبرانگیز، نه بگوید، توانایی بهتعویق انداختن نیازهایش را دارد و از خیر لذتهای آنی میگذرد و به خودش امکان انتخاب کردن را میدهد.
تفکری در بین والدین امروزی قوت گرفته است که اگر تمامی نیازهای فرزندم را برآورده کنم، اصطلاحاً فرزندی چشم و دلسیر را پرورش میدهم و او دیگر برای برآورده کردن خواستههایش به دیگران متکی نیست. اما باید بگوییم که این تفکری اشتباه است و ما نسلی را پرورش دادهایم که برای ارضای نیازهایش هیچ مانعی نمیبیند و این حق را برای خودش قائل است که همه در خدمت او و نیازهایش باشند.
اما چطور میتوان تعادل را نگه داشت؟ مهمترین گام این است که خویشتنداری را آموزش دهیم و از قدمهای کوچک شروع کنیم. بهخاطر داشته باشیم که هر مهارتی نیاز به صبور بودن و استمرار دارد.
پرورش خویشتنداری در کودکان
- آگاه شدن به نحوه تشویق کردن
همه ما میدانیم که تشویق کردن امکان تکرار کردن آن رفتار را در کودک افزایش میدهد، اما آن آدابی دارد. تشویق کردن به کودک کمک میکند تا درست را از اشتباه تشخیص دهد و یاد میگیرد چطور رفتارش را بهبود دهد. بهخاطر داشته باشیم که در تشویق کردن، بهجای اینکه خود کودک را مورد توجه قرار دهیم، مثل: «آفرین، تو بچه خیلی خوبی هستی»، رفتار درستش را مورد توجه قرار دهیم؛ مانند: «امروز مهربان بودی، بهخاطر اینکه خوراکیات را با دوستت تقسیم کردی.»
نکتهای مهم: اکثر والدین به رفتارهای منفی کودک توجه میکنند و هرگاه کار اشتباهی انجام میدهند، آنها را مورد مؤاخذه قرار میدهند؛ اما بهتر است ما به رفتارهای درست کودک توجه کنیم و زمانی که مشاهده کردیم، بهصورت مناسب اما نه اغراقشده آن را ستایش کنیم.
- به فرزندتان کمک کنید تا خودش را آرام کند
همه ما بزرگسالان در طی روز بارها با هیجانات منفی مثل خشم، انزجار و ترس مواجه میشویم؛ اما دانش آن را داریم که چگونه خود را آرام سازیم. اما کودک فاقد این دانش است. پس وظیفه ماست که آموزش لازم را داده باشیم: استفاده کردن از تکنیکهای تنفسی موقع خشم، ترک کردن مکانی که ما را دچار چالش میکند، خودگوییهای مثبت زمانی که با وسوسههای مختلف مواجه میشویم.
- به فرزندتان فرصت انتخاب بدهید
وقتی کودک یاد میگیرد که انتخابگر باشد، کمکم با عواقب تصمیماتش آشنا میشود و میآموزد که او بر دنیای اطرافش اثرگذار است و اثر میپذیرد. مثلاً وقتی از دوران کودکی یاد گرفته باشد که با انتخاب غذاهای سالم از تندرستی لازم برخوردار باشد، زمانی که به او سیگار تعارف شود، امکان این که سلامتش را انتخاب کند بیشتر میشود.
- به کودک یاد دهید که هیجاناتش را بشناسد
زمانی که ما به کودک آموزش میدهیم که هیجاناتش را ببیند و روی آنها اسم بگذارد و تغییرات بدنیاش را مشاهده کند، در هنگام تجربه آن راحتتر میتواند تکنیکهایی را که یاد گرفته است بهکار ببرد. مثلاً وقتی کودک در صف انتظار ایستاده، احساس بیقراری میکند و میخواهد هرچه سریعتر سوار سرسره شود و ممکن است در این بین با کودک جلویی دچار تنش شود. قبل از آنکه کنترل خود را از دست بدهد، میداند چه احساسی دارد و سعی میکند خودش را آرام نگه دارد.
- صبور بودن را بیاموزیم
بهتر است برای پرورش صبر در کودکان از تکنیک «ایست، فکر کن، درست عمل کن» استفاده کنیم. تکنیک بدین صورت است که در موقعیتهای مختلف که کودک با آن مواجه میشود، لحظهای درنگ کند، ببیند در چه موقعیتی است و آن را توصیف کند و سپس از خودش بپرسد کار درست کدام است. قطعاً اجرا کردن این تکنیک برای کودک بسیار سخت خواهد بود؛ اما نتایج آن شگفتآور است. پس به او فرصت بدهید تا این تکنیک را بهآرامی بیاموزد و تکرار کند.
بهخاطر داشته باشیم، خودکنترلی کودکان را قادر میکند تا با دیگران همکاری کنند، با ناامیدی کنار بیایند و تعارضات را حل کنند. این مهارت برای موفقیت در مدرسه و رشد اجتماعی سالم بسیار ضروری است. آن را جدی بگیرید.
