ایالات متحده و ازبکستان با امضای یک چارچوب همکاری جدید، «پلتفرم مشترک سرمایهگذاری و تأمین مالی صادرات» را راهاندازی کردند که هدف آن تقویت زنجیره تأمین آمریکا در دومین اقتصاد بزرگ آسیای مرکزی و در عین حال مقابله با نفوذ و منافع چین در این منطقه عنوان شده است.
این توافق که روز سهشنبه ۲۶ خرداد امضا شد، بر شناسایی و توسعه فرصتهای سرمایهگذاری و صادرات در ازبکستان متمرکز است و به گفته طرفین، بخشهایی را هدف قرار میدهد که از نظر راهبردی برای دو کشور اهمیت دارند.
بر اساس مفاد این چارچوب، همکاریها تنها به حوزه مواد معدنی حیاتی محدود نمیشود و بخشهایی همچون انرژی، حملونقل، زیرساختهای هوانوردی، تولیدات پیشرفته و صنایع دارویی را نیز در بر میگیرد.
این پروژهها همچنین فرصتهای جدیدی را برای شرکتهای آمریکایی و شرکای همسو با آمریکا در ازبکستان فراهم خواهد کرد.
امضای این توافق همزمان با آغاز «مجمع بینالمللی سرمایهگذاری تاشکند»، بزرگترین رویداد سالانه سرمایهگذاری در آسیای مرکزی، انجام شد.
آمریکا و متحدانش در سالهای اخیر تلاش کردهاند زنجیرههای تأمین خود را در حوزه عناصر نادر خاکی و سایر مواد معدنی حیاتی متنوعسازی کنند.
این مواد در تولید طیف گستردهای از محصولات، از تلفنهای همراه گرفته تا تجهیزات دفاعی و فناوریهای پیشرفته، نقش اساسی دارند.
آسیای مرکزی به دلیل برخورداری از ذخایر قابل توجه مواد معدنی، به عنوان گزینهای برای کاهش وابستگی به چین مطرح شده است.
چین در حال حاضر سهم مسلطی در تولید و فرآوری بسیاری از مواد معدنی حیاتی جهان دارد و کشورهای غربی به دنبال ایجاد مسیرهای جایگزین برای تأمین این منابع هستند.
در سمت آمریکا، این ابتکار توسط «شرکت مالی توسعه بینالمللی آمریکا» و «بانک صادرات و واردات آمریکا» هدایت میشود. از سوی ازبکستان نیز وزارت سرمایهگذاری، صنعت و تجارت و «صندوق بازسازی ازبکستان» مسئول اجرای این برنامه هستند.
این پلتفرم از پروژههای فرامرزی حمایت خواهد کرد و به دو کشور اجازه میدهد سرمایه خصوصی و منابع مالی نهادهای بینالمللی را برای تأمین مالی پروژهها بسیج کنند. همچنین سازوکارهایی برای هماهنگی در آمادهسازی و اجرای پروژهها در نظر گرفته شده است.
بر اساس توافق، یک کمیته راهبری مشترک متشکل از نمایندگان دو کشور هر دو ماه یک بار یا در صورت نیاز تشکیل جلسه خواهد داد تا روند اجرای پروژهها را پیگیری و هماهنگ کند.
این چارچوب همچنین ایجاد یک شرکت هلدینگ مشترک سرمایهگذاری و تأمین مالی یا سازوکار مشابهی را برای حمایت از پروژههای آینده پیشنهاد میکند و مدت اعتبار توافق پنج سال تعیین شده و امکان تمدید آن نیز وجود دارد.
بن بلک، مدیرعامل «شرکت مالی توسعه بینالمللی آمریکا»، که همراه با جان جووانوویچ، رئیس بانک صادرات و واردات آمریکا، این توافق را امضا کرد، آن را بخشی از راهبرد دولت دونالد ترامپ برای تقویت منافع راهبردی آمریکا در آسیای مرکزی دانست.
او با اشاره به پروژههای اخیر آمریکا در منطقه، از جمله مشارکت در توسعه شبکههای مخابراتی در قزاقستان و راهاندازی پلتفرم مشترک با ازبکستان، گفت: «دوران جدیدی از همکاری میان آمریکا و آسیای مرکزی آغاز شده است.»
واشنگتن در سالهای اخیر حضور اقتصادی خود را در ازبکستان و دیگر کشورهای آسیای مرکزی افزایش داده است؛ منطقهای که به طور سنتی در حوزه نفوذ روسیه قرار داشت و در دهه گذشته به یکی از اهداف اصلی سرمایهگذاری و نفوذ اقتصادی چین تبدیل شده است.
در نوامبر ۲۰۲۵، آمریکا و قزاقستان ۲۹ توافقنامه به ارزش ۱۷ میلیارد دلار در حوزههایی از جمله انرژی، حملونقل هوایی و همکاریهای صنعتی امضا کردند.
همچنین بانک صادرات و واردات آمریکا در همان سال توافق «خرید آمریکایی، ساخت آینده» را با ازبکستان امضا کرد؛ توافقی که بر اساس آن ازبکستان متعهد شد در حوزههایی مانند انرژی، هوانوردی، مواد معدنی و فناوریهای پیشرفته، تجهیزات و فناوریهای آمریکایی را در اولویت قرار دهد.
جووانوویچ به اپک تایمز گفت: «این توافق تاریخی نشانهای روشن است که روابط آمریکا و ازبکستان برای بلندمدت طراحی شده است.»
اوافزود: «ازبکستان ظرفیت بسیار بالایی برای سرمایهگذاری، رشد و صنعتیشدن دارد.»
به گفته او، «در دوران رهبری رئیسجمهور ترامپ، اکنون یک راهبرد جامع برای آسیای مرکزی داریم تا شرکتهای آمریکایی بتوانند در مناطقی که رقبای خارجی در حال رقابت برای نفوذ هستند، رقابت کرده و پیروز شوند.»
جووانوویچ همچنین بیان کرد که پلتفرم کنونی «هم ایالات متحده و هم ازبکستان را در موقعیتی قرار میدهد که روابط دوجانبه قویتری داشته باشند و به موفقیت پایدار دست یابند.»
افزایش نفوذ اقتصادی چین در ازبکستان
در حالی که آمریکا به دنبال گسترش حضور خود در منطقه است، سرمایهگذاری چین در ازبکستان طی یک دهه گذشته رشد چشمگیری داشته است.
بر اساس دادههای «بانک توسعه اوراسیا»، حجم سرمایهگذاری چین در ازبکستان از ۲۸۴ میلیون دلار در سال ۲۰۱۶ به ۱۰.۷ میلیارد دلار تا اواسط سال ۲۰۲۵ افزایش یافته است. بیش از نیمی از این سرمایهگذاریها در بخش انرژی متمرکز بوده و حدود ۳۰ درصد نیز به بخش تولید اختصاص یافته است.
ازبکستان همچنین به یکی از مسیرهای مهم تجاری چین برای دسترسی به اروپا و خاورمیانه تبدیل شده است.
در سال ۲۰۲۴، چین، ازبکستان و قرقیزستان توافق ساخت یک خط آهن مشترک را امضا کردند که بخشی از ابتکار «کمربند و جاده» پکن محسوب میشود؛ پروژهای چند میلیارد دلاری که چین از آن برای گسترش نفوذ اقتصادی و ژئوپلیتیکی خود استفاده میکند.
ازبکستان همچنین از اعضای مؤسس «سازمان همکاری شانگهای» است؛ بلوکی منطقهای که در سال ۲۰۰۱ توسط چین، روسیه، قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان و ازبکستان تأسیس شد.
در سالهای اخیر، چین از روسیه پیشی گرفته و به بزرگترین شریک تجاری کشورهای آسیای مرکزی تبدیل شده است.
بر اساس آمار رسمی چین، حجم تجارت دوجانبه میان چین و کشورهای آسیای مرکزی در سال ۲۰۲۵ از ۱۰۶ میلیارد دلار فراتر رفت که نسبت به سال ۲۰۲۳، ۱۲ درصد افزایش نشان میدهد.
دولت ترامپ همکاریهای اقتصادی با کشورهای آسیای مرکزی، بهویژه قزاقستان و ازبکستان — دو اقتصاد بزرگ این منطقه — را تقویت کرده است.
ویلیام کیمیت، معاون وزیر بازرگانی آمریکا در امور تجارت بینالملل، اخیراً آسیای مرکزی را منطقهای با ظرفیت اقتصادی عظیم اما کمتر مورد توجه قرارگرفته توصیف کرد.
او افزود: «این منطقهای است که ما به دلایل مورد اشاره شما—از جمله مواد معدنی حیاتی و همچنین فرصتهای عظیم موجود در بخشی از جهان که برای مدت طولانی نادیده گرفته شده—توجه بسیار زیادی به آن داشتهایم.»
کیمیت این سخنان را در یک رویداد در «مؤسسه هادسون» در روز پنجشنبه ۲۸ خرداد، بیان کرد.
او همچنین به یک توافق مهم اشاره کرد که شرکت آمریکایی تولیدکننده قطعات لوکوموتیو «وابتک» سال گذشته با شرکت راهآهن ملی قزاقستان، «قزاقستان تمیر ژولی»، امضا کردند.
بر اساس این قرارداد ۴.۲ میلیارد دلاری، این شرکت مستقر در ایالت پنسیلوانیا قرار است ۳۰۰ لوکوموتیو به قزاقستان تحویل دهد.
