پدر و مادرها چطور میتوانند بدون آنکه بچهشان را از مواجهه با عوامل تقویتکننده سیستم ایمنی دور نگهدارند، جلوی مریضشدن آنها را بگیرند؟
پانزده مرتبه. این تعداد دفعاتی است که احتمال دارد کودکتان در نخستین سال مهدکودک به عفونتهای تنفسی مبتلا شود. اگر دو مورد بیماری گوارشی و یک یا دو مورد بثورات پوستی را هم به آن اضافه کنید، تصویری شکل میگیرد که بیشتر به دوران کارآموزی پزشکی شباهت تا سالهای کودکی.
پژوهشگران میگویند این چرخه تکرارشونده نشانه وجود مشکل نیست، بلکه نشان میدهد سیستم ایمنی دارد به وظیفهاش عمل میکند. براساس مطالعه مروری نشریه مقالات میکروبشناسی بالینی، شواهد علمی با افزایش دفعات بیماری بعد از حضور کودک در مهدکودک همخوانی دارند. خبر خوش اینکه میزان ابتلا به عفونتها هرسال حدود ۲۰ تا ۵۰ درصد کاهش مییابد. این چرخه دائمی نیست، اما ممکن است از نگاه پدر و مادرها طولانی به نظر برسد.
کودکان خردسال بیشتر مستعد بیماری هستند
نوزادان بخشی از پادتنهای محافظ را در زمان تولد از مادر دریافت میکنند که به آنها «پادتنهای مادری» میگویند. با اینحال، سطح این پادتنها معمولاً در حدود ۶ تا ۹ ماهگی کاهش مییابد؛ درست در مقطعی که بسیاری از کودکان وارد مهدکودک شده و برای نخستینبار با ویروسهای مختلف مواجه میشوند، درحالیکه سیستم ایمنیشان هیچ تجربهای برای مقابله با این عوامل بیماریزا ندارد.
سارا کدی، متخصص ایمنیشناسی ویروسی، استادیار مؤسسه بیکر برای سلامت حیوانات در دانشگاه کرنل و از نویسندگان مطالعه حاضر، به اپک تایمز گفت: «این دوره برای هر پدر و مادری چالشبرانگیز است، اما موقتی بوده و اوضاع به مرور بهتر میشود.»
کدی گفت از آنجا که سیستم ایمنی کودکان تجربه مواجهه با این ویروسها را ندارد، بدن آنها برای ایجاد پاسخ ایمنی به زمان نیاز دارد. از اینرو، ویروس فرصت بیشتری برای تکثیر پیدا میکند. به همین دلیل است که کودکان بار ویروسی بیشتری دارند و مدت زیادی ناقل بیماری هستند. از این گذشته، سیستم ایمنی آنها هنوز درحال تکامل است و نسبت به بزرگسالان با سرعت و هماهنگی کمتری عمل میکند.
رفتار کودکان هم در این مورد بیتأثیر نیست. کودکان به همهچیز دست میزنند، اشیاء را داخل دهانشان میگذارند، هنگام سرفه جلوی دهانشان را نمیگیرند و زمان زیادی را با دیگران سپری میکنند؛ عواملی که درمجموع احتمال انتقال ویروس را افزایش میدهند. با اینحال، مواجهه با عوامل بیماریزا برای کودکان مفید است. این مواجهه باعث فعالسازی و تکثیر سلولهای ایمنی و ایجاد حافظه ایمنی میشود تا بدن در مواجهه بعدی با ویروسها بهتر و سریعتر عمل کند.
آموزش سیستم ایمنی و «فرضیه بهداشت»
مواجهه مکرر کودکان با میکروبها در مهدکودکها نهتنها به تقویت سیستم ایمنی در قبال عفونتها کمک میکند، بلکه عملکرد سیستم ایمنی را هم تحت تأثیر میگذارد.
این موضوع با «فرضیه بهداشت» ارتباط دارد؛ فرضیهای که میگوید مواجهه زودهنگام با میکروبها به آموزش سیستم ایمنی کمک میکند و احتمال ابتلا به آلرژیها و بیماریهای خودایمنی را به حداقل میرساند.
کدی گفت مطالعات مختلف نشان دادهاند کودکانی که در مزرعه بزرگ میشوند و با طیف گسترده میکروبها در تماس هستند، نسبت به کودکان دیگر بهمراتب کمتر دچار آلرژی، حساسیت و بیماریهای خودایمنی میشوند. او افزود: «فکر میکنم این مسئله درباره مهدکودکها هم صدق میکند.»
کدی در ادامه گفت: «البته موضوع پیچیدهای است و عوامل زیادی در آن دخیل هستند. اما اینکه نوزادان از سنین پایین در معرض عوامل بیماریزا قرار بگیرند و سیستم ایمنی قویتری داشته باشند، خیال پدر و مادرها را راحتتر میکند.»
ابتلای مکرر به عفونت، اجتنابناپذیر است
پژوهشگران این مطالعه هم بچه داشتند و از بیماریهای مکرر آنها بعد از ورود به مهدکودک متعجب بودند. از اینرو، بررسی کردند که این اتفاق تا چه اندازه شایع است و چرا رخ میدهد.
دکتر ایمی ادواردز، پزشک و استادیار دانشکده پزشکی دانشگاه کیس وسترن رزرو، که نقشی در این مطالعه نداشت، گفت: «سیستم ایمنی در اکثر کودکان بهخوبی به وظیفهاش عمل میکند و تا زمانی که کودک آب کافی بنوشد و بدون مشکل نفس بکشد، جای نگرانی وجود ندارد. وقتی کودک بهتازگی از یک بیماری ویروسی رهایی یافته و بلافاصله به ویروس بعدی مبتلا میشود، شاید حس بدی پیدا کنید. اما مطمئن باشید که اوضاع به مرور بهتر میشود.»
احتمال مثبتشدن آزمایش ویروس یا بروز علائم در کودکان بزرگتر بهمراتب کمتر است.
ادواردز گفت: «خواهر و برادرهای کوچکتر بیش از فرزند اول بیمار میشوند، زیرا میکروبهایی را که آنها از مدرسه یا مهدکودک به خانه میآورند دریافت میکنند. از اینرو، بهندرت پیش میآید که در سنین مدرسه بهدلیل بیماری غیبت کنند، زیرا از قبل در معرض عوامل بیماریزا قرار گرفتهاند و سیستم ایمنیشان آمادگی بیشتری پیدا کرده است.»
بهتر است کودکان زودتر بیمار شوند یا دیرتر؟
پدر و مادرها دوست دارند با به تعویق انداختن زمان مهدکودک یا محدودکردن دایره روابط کودکان از ابتلای آنها به بیماری جلوگیری کنند. اما پژوهشها نشان میدهند که این کار فقط باعث به تعویق افتادن بیماری میشود و جلوی عفونتها را نمیگیرد.
کودکانی که از سنین پایین وارد مهدکودک میشوند، در فاصله ۱ تا ۵ سالگی بیشتر از کودکانی که به مهدکودک نمیروند مریض میشوند. اما این روند به محض شروع مدرسه برعکس میشود. کودکانی که تجربه حضور در مهدکودک را نداشتهاند، بیشتر از کودکانی که به مهدکودک رفتهاند مریض میشوند. این یعنی ابتلا به عفونتها در سنین پایین به تقویت سیستم ایمنی کودکان کمک میکند.
با اینحال، زمان اهمیت بسیاری دارد. عفونتها در دو تا سه ماه اول بیشترین خطر را برای نوزادان دارند. از اینرو، در این دوره باید احتیاط بیشتری به خرج دهید. ادواردز گفت: «بعد از دو تا سه ماهگی باید بگذارید سیستم ایمنی به وظایف خود عمل کند.»
کدی گفت شدت عفونتها در کودکان مدرسهای بهمراتب کمتر است. او به تحقیقاتی استناد کرد که نشان میدهند عفونتها از الگوی «یو»شکل پیروی میکنند. این یعنی عفونتها در دوران نوزادی شدیدتر هستند، در سالهای مدرسه خفیفتر شده و در سنین بالا شدت میگیرند.
با اینحال، مزایای مواجهه زودهنگام با عوامل بیماریزا به نوع عامل عفونی هم بستگی دارد.
شارلوت هولدکرافت، استادیار و ویروسشناس گروه ژنتیک دانشگاه کمبریج و نویسنده اصلی مطالعه حاضر، به اپک تایمز گفت: «ابتلا به ویروسهای تنفسی مانند ویروسهای عامل سرفه و سرماخوردگی به این شکل است که هربار خفیفتر از قبل رخ میدهد یا احتمال بروز علائم کمتر میشود، زیرا بدن کودکان بهتدریج مصونیت پیدا میکند.»
در مورد برخی از عفونتها مانند نوروویروس بهتر است تا حد امکان از آنها پیشگیری کنید، زیرا سیستم ایمنی کودکان در برابر آنها کارایی چندانی ندارد. اما ابتلا به عفونتهایی مانند آبلهمرغان در سنین بالاتر شدیدتر خواهد شد. عفونتهایی مانند ویروس سنسیشیال تنفسی در نوزادان خطرناکتر هستند. از اینرو، به تعویق افتادن زمان ابتلا به این ویروس اتفاق خوشایندی است.
پدر و مادرها در چه مواردی باید نگران باشند؟
کدی میگوید دستورالعملها بسته به کشور و نظام سلامت متفاوت هستند. او از پدر و مادرها میخواهد که طبق دستورالعمل نهادهای بهداشتی محل زندگی خود عمل کنند.
براساس دستورالعمل آکادمی پزشکی اطفال آمریکا باید درصورت مواجهه با شراط زیر فوراً به پزشک مراجعه کنید:
- اگر کودک خیلی بدحال است، بهشکل غیرعادی خوابآلود است یا بیقراری میکند.
- اگر کودک با تنگی نفس، سردرد شدید، سفتی گردن، بثورات پوستی بیدلیل یا گوشدرد شدید دستوپنجه نرم میکند.
- اگر کودک دائماً اسهال و استفراغ دارد.
- اگر تب کودک زیر دو سال بیش از ۲۴ ساعت و تب کودک دو ساله و بزرگتر شما بیش از سه روز ادامه پیدا کند.
ادواردز گفت اگر کودک بهویژه در سنین پایین با علائم شدید مواجه شود، پدر و مادر باید فوراً به مراکز درمانی مراجعه کنند، زیرا این علائم ممکن است بهسرعت از یک بیماری معمولی به یک وضعیت وخیم منتهی شوند.
علائم هشداردهنده عبارتند از:
- کمآبی بدن که با کاهش دفعات ادرار یا تیرهشدن رنگ ادرار همراه است.
- تنفس سریع یا دشواری در نفسکشیدن.
- خوابآلودگی یا بیحالی غیرعادی، دشواری در بیدارشدن از خواب، ناتوانی در بیدارماندن و گیجی و آشفتگی.
براساس دستورالعمل آکادمی پزشکی اطفال آمریکا، اگر دمای بدن نوزاد زیر سه ماه شما به ۳۸ درجه یا بیشتر رسید، باید در اولین فرصت به پزشک مراجعه کنید.
پرو، از دیگر نویسندگان این مطالعه، گفت: «وقتی اوضاع کودک از حالت عادی خارج میشود، پدر و مادر خیلی زود متوجه میشوند. آنها فرزندشان را بهتر از هرکسی میشناسند.» او با اشاره به بیماری دخترش که در هفت ماهگی به ویروس سنسیشیال تنفسی مبتلا شده بود، افزود: «علائم دخترم با بیماریهای مرسوم تفاوت داشت و همین باعث شد که فوراً به مراکز درمانی مراجعه کنیم.»
کاری که پدر و مادرها باید انجام دهند
ابتلای مکرر به عفونتها در بیشتر کودکان جزئی از روند تکامل سیستم ایمنی است و ارتباطی با بیماریهای زمینهای ندارد.
ادواردز گفت: «کودکانی که از نظر رشد و تکامل جسمانی وضعیت مطلوبی دارند و مرتب در بیمارستان بستری نمیشوند، حتی اگر در طول سال بارها مریض شوند، مشکل خاصی پیدا نمیکنند.»
پدر و مادرها نمیتوانند بهطور کامل از بروز عفونت جلوگیری کنند، اما میتوانند خطر ابتلا و شدت بیماری را به حداقل برسانند.
پژوهشگران تأکید کردند که واکسیناسیون به کاهش عوارض عفونتها کمک میکند و خطر ابتلا به بیماریهای شدید را کاهش میدهد؛ حتی اگر ویروس دائماً تغییر شکل دهد و واکسن مصونیت مادامالعمر ایجاد نکند.
هولدکرافت گفت: «تزریق واکسن در بسیاری از موارد مؤثرتر از ابتلای طبیعی به بیماری است و همان میزان محافظت را بدون عوارض جانبی فراهم میکند. واکسنهایی مانند واکسن سرخک از بروز عوارض حاد از جمله ناشنوایی و نابینایی پیشگیری میکنند.»
هولدکرافت افزود: «حتی اگر پای ویروسی در میان باشد که بهسرعت تغییر شکل میدهد، تزریق واکسن میتواند از کودک در برابر بیماری شدید محافظت کند و احتمال انتقال ویروس به اعضای خانواده و دیگران را به حداقل برساند.»
کدی گفت: «اینکه پدر و مادرها نسبت به واکسیناسیون و بهویژه در رابطه با واکسنهای جدید نگران باشند، کاملاً طبیعی است. اما خطر واکسن نزدن و ابتلای کودکان به این بیماریها واقعاً جای نگرانی دارد.»
هولدکرافت گفت: «رعایت نکات ساده زیر در کنار واکسیناسیون مؤثر خواهد بود. برای نمونه، میتوانید وقت بیشتری را در فضای باز سپری کنید که احتمال انتقال بیماری را کاهش میدهد، یا نحوه شستن دستها را به کودکان بیاموزید و از دریافت ویتامین دی کافی مطمنن شوید.» هولدکرافت افزود که در بسیاری از کشورها به پدر و مادرها توصیه میشود به کودکان زیر ۵ سال خود ویتامین دی بدهند، زیرا این ویتامین نقش بسزایی در سلامت استخوانها و عملکرد سیستم ایمنی دارد.»
شیردهی هم میتواند از کودکان محافظت کند. هولدکرافت گفت: «باید از مادرانی که امکان شیردهی دارند حمایت کنیم تا به این کار ادامه دهند، زیرا شیر مادر حاوی پادتنهای محافظ است.» هولدکرافت افزود که شیر مادر به تقویت پاسخهای ایمنی کودک کمک میکند.
مهدکودکها هم میتوانند با رعایت دستورالعملهای بهداشتی علمی و قرنطینه کودکان بیمار تا زمان بهبودی نقش مهمی در کاهش انتقال بیماری در بین کودکان داشته باشند.
ادواردز افزود: «همه کودکان مثل هم نیستند. سیستم ایمنی بعضیها سریعتر و بعضی دیگر کندتر به تکامل میرسد. اگر پدر و مادرها نگران وضعیت فرزندشان هستند، باید موضوع را با متخصص اطفال در میان بگذارند. با اینحال، بیماری مکرر در سنین پایین در بیشتر کودکان جزئی از روند رشد کودکان بهشمار میرود.»
