کاشت یک دستگاه کوچک به بازماندن مجرای تنفسی در طول خواب کمک می‌کند.
از هر ۱۰ نفری که برای درمان آپنه خواب سراغ دستگاه کمک‌تنفسی سی‌پپ می‌روند، ۶ نفر قادر به تحمل آن نیستند. با این‌حال، ممکن است راه دیگری هم برای درمان آپنه خواب وجود داشته باشد که در آن نیازی به استفاده از ماسک سی‌پپ نداشته باشید.
این روش «تحریک عصب زیرزبانی» نام دارد. برخلاف دستگاه سی‌پپ که با انتقال هوا از طریق ماسک مجرای تنفسی را باز نگه‌می‌دارد، تحریک عصب زیرزبانی از داخل بدن عمل می‌کند: یک دستگاه کوچک، هم‌زمان با دم و بازدم، پالس الکتریکی خفیفی به عصب مرتبط با حرکت زبان می‌فرستد و با کنترل زبان از انسداد مجرای تنفسی در طول خواب جلوگیری می‌کند.
دکتر محمد اسامه، متخصص خواب، به اپک تایمز گفت: «تحریک عصب زیرزبانی نقش ضربان‌ساز را برای مجرای تنفسی ایفا می‌کند. قبل از خواب دستگاه را روشن کرده و صبح خاموشش می‌کنید.»
مزایای تحریک عصب زیرزبانی
برخلاف دستگاه سی‌پپ که مجرای تنفسی را با استفاده از فشار هوا باز نگه‌می‌دارد، تحریک عصب زیرزبانی با برانگیختن عضله کنترل‌کننده زبان عمل می‌کند. این روش با کاشت یک دستگاه کوچک در زیر پوست قفسه سینه یا پشت چانه انجام می‌گیرد.
شاید نام این روش برایتان جدید باشد، اما استفاده از آن بیش از یک دهه قدمت دارد. سازمان غذا و داروی آمریکا در سال ۲۰۱۴ مجوز استفاده از نخستین سامانه تحریک مجرای تنفسی فوقانی را برای افراد مبتلا به آپنه انسدادی خواب صادر کرد. گفتنی است که این افراد قادر به تحمل دستگاه سی‌پپ نبودند و یا از آن نتیجه نمی‌گرفتند.
مزایای تحریک عصب زیرزبانی در بازماندن مجرای تنفسی در طول خواب خلاصه نمی‌شود. این روش اختلالات تنفسی مرتبط با خواب، کیفیت خواب و عملکرد روزمره فرد را بهبود می‌بخشد و اثرات ماندگاری دارد.
در مطالعه‌ای که در ماه مه در مجله چست منتشر شد، گروهی از افراد مبتلا به آپنه خواب با این روش تحت درمان قرار گرفتند. تنفس آن‌ها در طول خواب در مقایسه با ابتدای مطالعه به‌شکل قابل‌توجهی بهبود یافت و در طول دوره پیگیری سه‌ساله ثابت ماند. وقفه تنفسی تقریباً از بین رفت و تنفس سطحی کاهش یافت و تا پایان مطالعه به حداقل رسید.
درمجموع، اختلالات تنفسی بعد از سه سال تقریباً ۱۸ مورد در ساعت کاهش یافتند. مزایای این روش به ساعات بیداری هم تسری پیدا کرد. نسبت داوطلبانی که خواب‌آلودگی روزانه آن‌ها در محدوده طبیعی بود، از ۴۰ درصد در آغاز مطالعه به بیش از ۷۰ درصد رسید.
پژوهشگران در مطالعه بعدی خود به بررسی تجربه شرکای زندگی بیماران پرداختند. نرخ افرادی که اعلام کردند شریک زندگی‌شان با صدای آرام‌تری خرخر می‌کند یا دیگر خرخر نمی‌کند، قبل از شروع درمان ۱۷ درصد بود و بعد از سه سال به ۸۰ درصد رسید.
ماندگاری نتایج درمان در میزان رضایت بیماران هم مشهود بود. بالغ بر ۸۰ درصد از داوطلبان بعد از گذشت سه سال همچنان از درمان خود راضی یا بسیار راضی بودند و ۹۰ درصد هم اعلام کردند که دوباره از این روش استفاده می‌کنند.
چه کسانی گزینه مناسبی هستند؟
اسامه گفت افراد مبتلا به آپنه متوسط تا شدید که از دستگاه سی‌پپ استفاده کرده‌اند، اما امکان استفاده مداوم از آن را ندارند یا از این دستگاه نتیجه نگرفته‌اند، بهترین گزینه برای روش تحریک عصب زیرزبانی هستند.
یکی از دلایلی که باعث می‌شود افراد مبتلا به آپنه از دستگاه سی‌پپ نتیجه نگیرند، عدم پایبندی به روند درمان است. احساس ترس از فضای بسته یا خفگی، نامناسب‌بودن نوع یا اندازه ماسک، ناراحتی ناشی از ماسک یا ایجاد درد ناحیه صورت و رطوبت ناکافی مجرای تنفسی که باعث خشکی بینی و دهان و گرفتگی بینی می‌شود، چند نمونه از دلایل احتمالی هستند.
برای این‌که ببینید واجد شرایط درمان هستید، نباید به نتیجه آزمایش خواب بسنده کنید. پزشکان اغلب وزن بدن، شکل مجرای تنفسی، نوع آپنه- انسدادی یا غیره- و محل دقیق انسداد مسیر گلو را بررسی می‌کنند.
برای تشخیص مورد آخر باید تحت آندوسکوپی درحالت خواب مصنوعی با دارو قرار بگیرید. بیمار برای انجام این روش آرام‌بخش دریافت می‌کند تا جراح بتواند عملکرد مجرای تنفسی او را در شرایط مشابه خواب رصد کند. اسامه گفت: «انسداد مجرای تنفسی بعضاً به تحریک پاسخ می‌دهد، اما بعضی‌ها از این روش جواب نمی‌گیرند.»
البته قبل از شروع درمان بهتر است راهکارهای ساده‌تر را امتحان کنید.
دکتر ویک ویر، جراح گوش و حلق و بینی و رئیس بخش جراحی خواب در بیمارستان ملی سلطنتی بریتانیا، به اپک تایمز گفت: «اگر گرفتگی بینی را برطرف کنید، ممکن است دیگر نیازی به کاشت دستگاه پیدا نکنید.» گرفتگی بینی اغلب باعث می‌شود از راه دهان نفس بکشید. وقتی هم به پشت می‌‌خوابید، فک و زبان به‌سمت عقب متمایل شده و مجرای تنفسی را مسدود می‌کنند. او افزود: «بینی و زبان از نظر آناتومیک به هم متصل نیستند، اما از طریق جریان هوا با هم ارتباط دارند.»
جراحی چگونه انجام می‌گیرد؟
فرایند کاشت دستگاه اندکی بیش از ۲ ساعت به طول می‌انجامد و بیشتر بیماران همان روز یا صبح روز بعد مرخص می‌شوند.
اگر تحریک عصب زیرزبانی برای بیمار مناسب باشد و ارزیابی‌ها حاکی از انسداد مجرای تنفسی باشند و بیمار هم از شرایط لازم برای استفاده از دستگاه برخوردار باشد، عمل کاشت انجام می‌گیرد. دستگاه تقریباً یک ماه بعد فعال می‌شود و کنترل آن در اختیار بیمار قرار می‌گیرد. بیمار باید سطح تحریک دستگاه را طی سه ماه و در حد توان خود افزایش دهد.
درد یا تورم در اطراف محل برش و ضعف موقتی زبان جزو عوارض اولیه هستند. پس از فعال‌شدن دستگاه ممکن است به‌دلیل تماس زبان با دندان‌ها با احساس گزگز زبان یا خشکی دهان مواجه شوید. عوارض قابل کنترل هستند و اغلب به مرور زمان یا بعد از تنظیم مجدد دستگاه کاهش می‌یابند. عفونت یا جابه‌جایی دستگاه در بدن، که اصلاح آن به جراحی مجدد نیاز دارد، جزو عوارض نادر هستند.
کاشت دستگاه به‌منزله پایان مسیر درمان نیست. اسامه گفت: «روند درمان با کاشت دستگاه شروع می‌شود و با فعال‌سازی، تنظیم و پیگیری مستمر ادامه پیدا می‌کند.»
اولین کسی که متوجه بهبودی می‌شود، فردی است که در کنار بیمار می‌خوابد. ممکن است خرخرها آرام‌تر شوند، وقفه تنفسی به حداقل برسد و بیمار خواب آرام‌تری را تجربه کند. بیمار هم به‌تدریج متوجه می‌شود که شب‌ها کمتر از خواب می‌پرد و صبح‌ها هوشیارتر از قبل بیدار می‌شود.
این روش به‌تنهایی دردی را دوا نمی‌کند
کاشت دستگاه بخش مهمی از روند درمان است، اما پایان ماجرا نیست. دیوید مکینتاش، متخصص گوش و حلق و بینی و دانشیار دانشگاه جیمز کوک، بر توجه به عوامل غیرمرتبط با خودِ دستگاه تأکید دارد.
مکینتاش به اپک تایمز گفت: «روش تحریک عصب زیرزبانی همچنان درحال تکامل است، اما اصول ثابتی دارد: امکان تنفس آسان از راه بینی، در کنار بهبود دم و بازدم، مزایای قابل‌توجهی برای سلامتی به ارمغان می‌آورد.» مکینتاش گفت آزمایش خواب نشان می‌دهد که به آپنه مبتلا هستید، اما لزوماً علت آپنه را مشخص نمی‌کند. هربیمار الگوی خاص خود را دارد.
وزن یکی از قطعات این پازل است. اغلب به افراد مبتلا به آپنه خواب توصیه می‌شود وزن کم کنند و ویر هم معتقد است که آپنه خواب به افزایش وزن دامن می‌زند.
آپنه باعث می‌شود که چندین‌بار از خواب بپرید. این فشار فیزیولوژیکی باعث ترشح هورمون‌هایی می‌شود که شما را به‌سمت کربوهیدرات‌ها سوق می‌دهند و درنهایت به انباشت چربی بیشتر در بدن می‌انجامد. این وضعیت باعث ایجاد یک چرخه معیوب می‌شود.
مسئله دیگری هم مطرح شده است: بیمارانی که از داروهای کاهش وزن مانند مانجارو استفاده می‌کنند، ممکن است عضلات داخل گلوی خود را هم به‌همراه چربی‌ها از دست بدهند. اگر این افراد دارو را کنار بگذارند و دوباره وزن اضافه کنند، از نو چربی ذخیره می‌کنند اما عضلات گلو را برای همیشه از دست می‌دهند. از این‌رو، آپنه خواب در برخی از بیماران نسبت به دوران قبل از مصرف دارو شدیدتر می‌شود. ویر گفت: «هرروز با افرادی مواجه می‌شوم که با آپنه به‌مراتب شدیدتری به مطب برمی‌گردند و زمانی که در طول خواب بررسی‌شان می‌کنم، متوجه می‌شوم که نقاط انباشت چربی نسبت به قبل اوضاع وخیم‌تری دارند.»
ویر می‌گوید برای مقابله با این وضعیت باید عضلات گلو را تمرین دهید. پژوهش‌ها نشان می‌دهند که اگر ۳۰ دقیقه در روز به‌مدت سه ماه تمرین کنید، با کاهش ۳۹ درصدی اختلالات تنفسی مواجه خواهید شد.
تنفس از راه بینی و عملکرد عضلات زبان و گلو در آپنه خواب دخیل هستند. از این‌رو، راه‌حل واحدی برای همه افراد وجود ندارد.
دکتر رایان چین تائو چئونگ، متخصص گوش و حلق و بینی، که در زمینه کاشت دستگاه‌های تحریک عصب زیرزبانی و درمان آپنه خواب تخصص دارد، به اپک تایمز گفت: «شیوه درمان مؤثر خرخر و آپنه انسدادی خواب با توجه به آناتومی، فیزیولوژی، سبک زندگی و اولویت‌های بیمار تعیین می‌شود.»
اسامه گفت تحریک عصب زیرزبانی در بیماران واجد شرایط مؤثر عمل می‌کند، اما موفقیت آن تا حد زیادی به وضعیت خودِ بیمار بستگی دارد. از این‌رو، پیش از کاشت باید به‌طور کامل معاینه شوید و بی‌نتیجه‌بودن دستگاه سی‌پپ را ملاک قرار ندهید.
برخی از بیماران از تحریک عصبی در کنار کنترل وزن، تغییر موقعیت خواب، رفع معایب بینی، استفاده از تجهیزات دهانی یا و استفاده هم‌زمان از دستگاه سی‌پپ نتیجه می‌گیرند.
