مریم‌گلی از گیاهان معطر و پرکاربرد در زمینه آشپزی است که از دیرباز با اهداف دارویی مورد استفاده قرار گرفته است.
از این گیاه برای طعم‌دار کردن گوشت استفاده می‌شود، اما از قدیم برای تقویت حافظه و تسکین گلودرد به کار می‌رود. پژوهشگران در تحقیقات خود به بررسی شواهد علمی مربوط به خواص مریم‌گلی پرداخته‌اند.
مریم‌گلی یا سالویا از خانواده نعناعیان است و خاستگاه آن به منطقه مدیترانه بازمی‌گردد. این گیاه امروزه در سراسر جهان رشد می‌کند. سرده سالویا صدها گونه مختلف دارد. نام آن از واژه لاتین «سالوارِه» به‌معنای «التیام» یا «رهایی» اقتباس شده است.
مردمان باستان برای این گیاه ارزش زیادی قائل بودند. یونانیان، رومیان و مصریان باستان مریم‌گلی را مقدس می‌دانستند. مصریان از آن برای باروری استفاده می‌کردند. رومیان معتقد بودند جویدن مریم‌گلی حواس انسان را تقویت می‌کند، حافظه را بهبود می‌بخشد و خستگی ذهنی را برطرف می‌کند. آن‌ها در مراسم مذهبی خود مریم‌گلی خشک می‌سوزاندند، زیرا باور داشتند که دعای مردم از طریق دود مریم‌گلی به دست خدایان می‌رسد.
مریم‌گلی جایگاه ویژه‌ای در آیین سوزاندن گیاهان دارد؛ آیینی مقدس که بومیان آمریکا از آن برای برای تطهیر محیط استفاده می‌کردند. سوزاندن مریم‌گلی با هدف خنثی‌سازی انرژی منفی انجام می‌شود. دود این گیاه جهان مادی را به جهان معنوی پیوند می‌زند. مریم‌گلی در آیین‌های باستانی نماد روشن‌بینی، قدرت و خرد است.
ارتباط مریم‌گلی با مغز
سباستین پل، متخصص بالینی گیاهان دارویی و بنیان‌گذار وب‌سایت هربال ریلیتی، به اپک تایمز گفت: «مریم‌گلی یکی از چندین گیاهی است که به حفظ سلامت مغز کمک می‌کنند. رزماری، زردچوبه و دارچین هم چنین خاصیتی دارند.»
بعضی از گونه‌های مریم‌گلی از جمله مریم‌گلی معمولی و مریم‌گلی اسپانیایی حاوی ترکیباتی هستند که آنزیم استیل‌کولین‌استراز را مهار می‌کنند. این آنزیم استیل‌کولین را تجزیه می‌کند؛ همان پیام‌رسان شیمیایی که به سلول‌های مغزی کمک می‌کند با هم ارتباط بگیرند و نقش ویژه‌ای در سازوکار توجه و حافظه دارد.
کاهش سطح استیل‌کولین در مغز با بیماری‌های مرتبط با زوال عصبی مانند آلزایمر ارتباط دارد. مریم‌گلی با کاهش فعالیت این آنزیم به حفظ استیل‌کولین مغز کمک می‌کند. بعضی از داروهای آلزایمر به همین شکل عمل می‌کنند.
مریم‌گلی خواص آنتی‌اکسیدانی و ضدالتهابی دارد. پژوهش‌ها نشان می‌دهند که این گیاه ظرفیت قابل‌توجهی در محافظت از دستگاه عصبی دارد؛ قابلیتی که پژوهشگران می‌گویند به محافظت از سلول‌های مغزی کمک می‌کند. با این‌حال، این شواهد عمدتاً از مطالعات آزمایشگاهی و حیوانی به دست آمده‌اند و ربطی به مطالعات انسانی ندارند.
مطالعات انسانی چه می‌گویند؟
نتایج مطالعات انسانی نویدبخش به نظر می‌رسند.
آلزایمر: پژوهشگران در یک کارآزمایی دوسوکور، تصادفی و کنترل‌شده که در ایران انجام شد، به ۴۲ بیمار مبتلا به آلزایمر خفیف تا متوسط به‌مدت چهار ماه روزانه ۶۰ قطره عصاره مریم‌گلی یا دارونما دادند. گروه عصاره مریم‌گلی در مقایسه با گروه دارونما از نظر دو شاخص عملکرد ذهنی و دمانس با بهبود قابل‌توجهی مواجه شدند. داوطلبان مشکلی در مصرف عصاره مریم‌گلی نداشتند.
حافظه و توان ذهنی: پژوهشگران در یک مطالعه مروری نظام‌مند با بررسی ۸ مطالعه بالینی که ۳۳۹ نفر در آن‌ها حضور داشتند، تأثیر مریم‌گلی معمولی و اسپانیایی را بررسی کردند. نتایج نشان داد که هردو گونه باعث بهبود عملکرد ذهنی افراد سالم و مبتلایان به دمانس یا اختلالات ذهنی شدند و نگرانی خاصی در رابطه با ایمنی آن‌ها وجود ندارد. پژوهشگران در مطالعه‌ای دیگر با بررسی ۸ کارآزمایی انسانی که ۳۳۰ بیمار در آن‌ها حضور داشتند، نشان دادند که عصاره مریم‌گلی با بهبود حافظه، توجه، تمرکز، هوشیاری و خلق‌وخو ارتباط دارد. یکی از مطالعات نشان داد که بوییدن مریم‌گلی برای توان ذهنی انسان مفید است.
پژوهشگران مطالعه اول افزودند که مطالعات از نظر طراحی و شیوه آماده‌سازی مریم‌گلی تفاوت داشتند و برای دستیابی به نتایج قطعی به تحقیقات بیشتری نیاز است.
ارتباط مریم‌گلی با تسکین گلودرد
دیوید وینستون، گیاه‌شناس دارویی، قوم‌گیاه‌شناس، مدرس و نویسنده پرآوازه بین‌المللی، در مصاحبه با اپک تایمز گفت: «یکی از ساده‌ترین و مؤثرترین کارهایی که می‌توانید برای تسکین گلودرد انجام دهید، غرغره کردن دمنوش مریم‌گلی است.»
مریم‌گلی از دیرباز برای کاهش التهاب دهان و گلو تجویز شده است. این گیاه خواص ضدالتهابی، ضدمیکروبی و ضدعفونی‌کننده دارد و روغن‌های فرّار آن به تسکین غشای مخاطی دهان، بینی و گلو کمک می‌کنند.
یک کارآزمایی تصادفی کوچک با بررسی بیماران ۱۱ مرکز پزشکی عمومی در سوئیس نشان داد که اسپری‌های حاوی مریم‌گلی به‌اندازه اسپری‌های رایج گلو مؤثر هستند. پژوهشگران اسپری حاوی سرخارگل و مریم‌گلی را با اسپری دارویی حاوی کلرهگزیدین (ماده‌ای ضدعفونی‌کننده و ضدمیکروب) و لیدوکائین (داروی بی‌حسی موضعی که درد را مهار می‌کند) مقایسه کردند. داوطلبان حاضر در این مطالعه به گلودرد حاد مبتلا بودند.
سرخارگل به‌طور سنتی برای تقویت دستگاه ایمنی تجویز می‌شود.
ایمنی
مصرف مریم‌گلی، به میزانی که در مواد غذایی به کار می‌رود، بی‌خطر تلقی می‌شود. با این‌حال، این گیاه حاوی توژون است؛ ترکیبی که مصرف آن در مقادیر زیاد یا غلیظ (مانند اسانس روغنی) می‌تواند سمی باشد.
یک فنجان دمنوش تهیه‌شده با ۱ قاشق چای‌خوری مریم‌گلی، بسته به مدت‌زمان دم‌کشیدن، حدود ۰.۱۵ تا ۰.۳۵ میلی‌گرم توژون دارد. پژوهشگران در یک مطالعه مروری با توجه به میزان توژون موجود در دمنوش مریم‌گلی به این نتیجه رسیدند که مصرف روزانه ۳ تا ۶ فنجان از این دمنوش بی‌خطر است.
مقدار توصیه‌شده را رعایت کنید. اگر برای درمان سراغ مریم‌گلی آمده‌اید، مراقب باشید که بیش از ۸ هفته متوالی از آن استفاده نکنید.
توژون ماده‌ای فرّار است و هنگام پخت‌وپز تبخیر می‌شود. آژانس دارویی اروپا توصیه می‌کند میزان مصرف روزانه توژون از ۵ میلی‌گرم تجاوز نکند.
از مریم‌گلی به‌طور سنتی برای خشک کردن شیر مادر هنگام از شیر گرفتن نوزاد استفاده می‌شود. از این‌رو، خانم‌های باردار و مادران شیرده باید از مصرف آن خودداری کنند.
افراد مبتلا به صرع باید از مصرف مریم‌گلی در مقادیر دارویی پرهیز کنید، زیرا توژون ممکن است باعث تشنج شود.
مصرف مریم‌گلی به افرادی که از داروهای مرتبط با گیرنده‌های گابا مانند بنزودیازپین‌ها و باربیتورات‌ها استفاده می‌کنند، توصیه نمی‌شود. افرادی که دارو مصرف می‌کنند، قبل از استفاده درمانی از مریم‌گلی باید با پزشک خود مشورت کنند.
روش استفاده از مریم‌گلی
وینستون برای تسکین گلودرد پیشنهاد می‌کند دمنوش مریم‌گلی را غرغره کنید.
برای تهیه دمنوش باید ۱ قاشق چای‌خوری مریم‌گلی آسیاب‌شده را به ۲۴۰ میلی‌لیتر آب داغ اضافه کنید و اجازه دهید ۱۰ تا ۲۰ دقیقه دم بکشد. بگذارید دمنوش خنک شود و هرنیم ساعت یک‌بار با آن غرغره کنید.
مریم‌گلی طعم تند و عمیقی دارد و ممکن است همه آن را نپسندند. وینستون می‌گوید: «دمنوش مریم‌گلی را آماده کنید و یک قاشق عسل داخل آن بریزید. می‌توانید کمی آب‌لیمو هم در آن بچکانید و بعد غرغره کنید. این ترکیب مطبوع‌تر خواهد بود.»
غرغره کردن دمنوش مریم‌گلی روش بسیار خوبی برای تسکین گلودرد است. اگر درد ادامه پیدا کرد، باید به پزشک مراجعه کنید، زیرا ممکن است مشکل جدی‌تری داشته باشید.
همچنین می‌توانید مریم‌گلی را به شکل چای یا جوشانده مصرف کنید. برای این کار باید ۱ تا ۲ گرم مریم‌گلی خشک را به ۲۴۰ میلی‌لیتر آب جوش اضافه کنید و بگذارید ۱۵ دقیقه دم بکشد. می‌توانید روزانه سه مرتبه از چای یا جوشانده مریم‌گلی استفاده کنید.
همچنین می‌توانید از تنتور مریم‌گلی استفاده کنید؛ عصاره مایع غلیظی که با الکل تهیه می‌شود. تنتور مریم‌گلی با نسبت ۱ به ۱۰ تهیه می‌شود؛ یعنی باید به‌ازای هر ۱ واحد گیاه از ۱۰ واحد الکل ۷۰ درصد استفاده کنید. می‌توانید روزانه تا سه مرتبه و هربار ۲ تا ۳ میلی‌لیتر از تنتور استفاده کنید.
برای تقویت سریع عملکرد مغز می‌توانید اسانس روغنی مریم‌گلی را استنشاق کنید یا آن را داخل دستگاه بخور بریزید. از بلعیدن روغن خودداری کنید.
سخن پایانی
مریم‌گلی دارویی است که در قفسه ادویه‌جات بیشتر آشپزخانه‌ها یا باغچه خانه‌ها یافت می‌شود. این گیاه از چاشنی‌های پرکاربردی است که برای طعم‌دار کردن گوشت استفاده می‌شود، اما در فرهنگ‌های گوناگون از کاربرد درمانی قابل‌توجهی برخوردار است. مصرف صحیح آن به‌شکل دمنوش یا غرغره کردن، روشی کم‌هزینه اما مؤثر است که ارزش امتحان کردن دارد. البته باید مراقب باشید از مقادیر ایمن تجاوز نکنید.
دفعه بعد که گلودرد گرفتید، احساس ناخوشی کردید یا بعد از یک هفته کاری طولانی احساس کردید مغزتان به تجدید قوا نیاز دارد، سراغ مریم‌گلی بروید. گیاهانی که پیرامون ما می‌رویند، می‌توانند به بهبود سلامتی و احیای تعادل بدن کمک کنند.
