یک متخصص گیاه‌درمانی توضیح داده که گل ساعتی چه نقشی در فرونشاندن سیل افکار و رسیدن به آرامش دارد.
گاهی اوقات مشکل از بی‌خوابی نشأت نمی‌گیرد، بلکه مشکل این است که ذهن‌تان دست از فکرکردن برنمی‌دارد. رُزالی دلا فوره، متخصص گیاه‌درمانی، می‌گوید گل ساعتی در این مواقع بیشترین تأثیر را دارد.
دلا فوره به اپک تایمز گفت: «گل ساعتی برخلاف داروهای آرام‌بخش که به خوابیدن کمک می‌کنند، باعث آرامش ذهنی می‌شود تا بتوانید به‌شکل طبیعی به خواب بروید.»
بالغ بر ۵۰۰ گونه گل ساعتی وجود دارد. بیشتر گونه‌های گل ساعتی جزو گیاهان بالارونده هستند که گل‌های متنوع و میوه‌ای با طعم تند و ترش‌وشیرین دارند؛ طعمی که رگه‌هایی از پرتقال و آناناس هم در آن احساس می‌شود. بخش‌های دارویی گل ساعتی شامل گل‌ها، برگ‌ها و ساقه‌های آن است.
گل ساعتی چگونه عمل می‌کند؟
گل ساعتی گیاهی مؤثر برای بهبود عملکرد دستگاه عصبی است. این گیاه با افزایش سطح گابا یا گاما آمینوبوتیریک اسید در مغز عمل می‌کند؛ ماده‌ای که فعالیت سلول‌های عصبی را کاهش می‌دهد و باعث آرامش می‌شود.
ترکیبات موجود در گل ساعتی از جمله آلکالوئیدها و فلاونوئیدها به گیرنده‌های گابا در دستگاه عصبی مرکزی متصل می‌شوند و فعالیت آن‌ها را به حداقل می‌رسانند؛ فرایندی که باعث می‌شود کل بدن آرامش پیدا کند.
خواب
دلا فوره می‌گوید گل ساعتی به درد شب‌هایی می‌خورد که «بی‌رمق هستید اما ذهن‌تان آرام نمی‌گیرد»؛ به‌ویژه زمانی که در چرخه نشخوار فکری گرفتار شده‌اید و مدام به یک چیز فکر می‌کنید.
پزشکان پیرو مکتب گیاه‌درمانی در قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم بر داروهای گیاهی و امکان ترمیم طبیعی بدن تأکید داشتند. آن‌ها گل ساعتی را به افرادی توصیه می‌کردند که به‌دلیل آشفتگی فکری یا مشغله زیاد دچار بی‌خوابی می‌شدند. آن‌ها معتقد بودند که خوابیدن بعد از مصرف گیاهان دارویی به‌شدت آرامش‌بخش است و فرد بعد از این خواب سرحال و پرانرژی بیدار می‌شود.
مطالعات جدید تا حدی از این دیدگاه حمایت می‌کنند. پژوهشگران در یک کارآزمایی کوچک دوسوکور و کنترل‌شده از داوطلبان خواستند به‌مدت ۷ روز از دم‌نوش گل ساعتی استفاده کنند. داوطلبان سالم در مقایسه با گروه کنترل با بهبود کیفیت خواب خود مواجه شدند.
مطالعه دیگری نشان داد که گل ساعتی مدت‌زمان خواب را افزایش می‌دهد. ۱۱۰ داوطلب بزرگسال در این کارآزمایی تصادفی و کنترل‌شده حضور داشتند که از بی‌خوابی رنج می‌بردند. آن‌ها بعد از دو هفته مصرف عصاره گل ساعتی در مقایسه با داوطلبان گروه دارونما توانستند مدت‌زمان خواب خود را درمجموع ۲۳ دقیقه افزایش دهند.
اضطراب
دلا فوره گل ساعتی را گیاهی آرام‌بخش برای دستگاه عصبی می‌داند؛ گیاهی که به گفته او «به تسکین دستگاه عصبی آشفته و مستأصل کمک می‌کند.»
او گفت: «وقتی اضطراب در قالب بی‌قراری و نشخوار فکری بروز می‌کند و ذهن درگیرِ افکار تکراری می‌شود و بدن آرام و قرار نمی‌گیرد، گل ساعتی می‌تواند کارگشا باشد.»
اثربخشی این گیاه در چند کارآزمایی کوچک با داروهای ضداضطراب مقایسه شده است.
پژوهش‌ها نشان داده‌اند که گل ساعتی برای رفع اضطراب مؤثر است و اغلب به اندازه داروهای رایج مانند اگزازپام یا میدازولام مؤثر عمل می‌کند و عوارض جانبی کمتری هم دارد. عوارض احتمالی شامل خواب‌آلودگی در طول روز و افت عملکرد شغلی هستند.
پژوهشگران در یک کارآزمایی چهارهفته‌ای به بررسی اثربخشی مصرف روزانه ۴۵ قطره عصاره گل ساعتی با ۳۰ میلی‌گرم اگزازپام پرداختند. هردو در کاهش علائم اختلال اضطراب فراگیر به یک اندازه مؤثر بودند. در این مطالعه آمده که اگزازپام سریع‌تر اثر می‌کرد، اما با اختلال بیشتری در عملکرد شغلی همراه بود.
دلا فوره گفت: «گل ساعتی در شرایطی مانند مراجعه به دندان‌پزشکی که می‌دانیم ممکن است باعث اضطراب شود، مؤثر عمل می‌کند.»
او افزود: «۴۰ داوطلب در یک کارآزمایی دوسوکور قبل از کشیدن دندان‌های آسیاب خود ۲۶۰ میلی‌گرم گل ساعتی یا ۱۵ میلی‌گرم میدازولام دریافت کردند. اثربخشی عاصره گل ساعتی در کاهش اضطراب تقریباً به اندازه میدازولام بود و عوارض خاصی هم نداشت.»
مطالعه دیگری نشان داد که اگر ۹۰ دقیقه قبل از جراحی ۵۰۰ میلی‌گرم گل ساعتی مصرف کنید، اضطراب‌تان به‌شدت کاهش می‌یابد و دچار خواب‌آلودگی هم نمی‌شوید.
یک مطالعه مروری نظام‌مند در سال ۲۰۲۰ با بررسی ۹ کارآزمایی بالینی نشان داد داوطلبانی که گل ساعتی مصرف کرده بودند، از کاهش سطح اضطراب خود خبر دادند. پژوهشگران نتیجه گرفتند که تأثیر گل ساعتی در رفع اضطراب با داروهایی مانند اگزازپام یا میدازولام برابری می‌کند و این گیاه در کاهش استرس، اضطراب، بی‌خوابی و رفتارهای شبه‌افسردگی مؤثر و بی‌خطر است.
دلا فوره به‌خوبی می‌داند که گل ساعتی بیشتر به درد چه افرادی می‌خورد.
او گفت: «به‌نظرم این نکته خیلی مهم است که بدانیم گل ساعتی بیشتر به درد چه افرادی می‌خورد. این گیاه به‌ویژه به افرادی توصیه می‌شود که به‌دلیل بیماری مزمن، مشغله زیاد، نگرانی یا مسئولیت‌های سنگین احساس تحلیل‌رفتگی یا خستگی مفرط می‌کنند.»
فواید متفرقه
گل ساعتی در طب سنتی برای مشکلات مربوط به فعالیت بیش‌از‌حد دستگاه عصبی هم تجویز می‌شود.
دلا فوره می‌گوید گل ساعتی خاصیت ضداسپاسم دارد و به شل‌شدن عضلاتی که دچار گرفتگی شده‌اند کمک می‌کند. بسیاری از گیاه‌درمانگرها معتقدند که گل ساعتی زمانی بیشترین اثربخشی را دارد که به محض مواجهه با اسپاسم سراغ آن بروید، نه بعد از آن‌که بدن‌تان به‌طور کامل دچار گرفتگی شده است. از این‌رو، بهتر است در مصرف آن تعلل نکنید.
گل ساعتی همچنین خاصیت ضددرد دارد و می‌تواند دردهای خفیف از جمله بدن‌درد و ناراحتی‌های ناشی از تنش عضلانی را به حداقل برساند. این گیاه به‌ویژه زمانی مؤثر عمل می‌کند که دردتان ناشی از استرس باشد.
گل ساعتی از چند طریق مختلف به کاهش درد کمک می‌کند که از جمله می‌توان به افزایش فعالیت گابا- که باعث مهار سیگنال‌های درد و تسکین دستگاه عصبی مرکزی می‌شود- و کاهش التهاب و اثرگذاری بر گیرنده‌های اوپیوئیدی اشاره کرد که به مهار درد و ناراحتی کمک می‌کنند.
گل ساعتی در تسکین علائم یائسگی هم مؤثر است. نتایج یک مطالعه نشان داد خانم‌هایی که به‌مدت شش هفته گل ساعتی مصرف کرده بودند، با کاهش گرگرفتگی و مشکلات مربوط به بی‌خوابی، سردرد، افسردگی و خشم مواجه شدند.
گل ساعتی با افزایش گابا و تسکین دستگاه عصبی مرکزی به کاهش علائم یائسگی کمک می‌کند.
همچنین می‌توان از گل ساعتی به‌صورت موضعی برای درمان سوختگی و هموروئید استفاده کرد. بومیان آمریکا هم برای درمان زخم از ضماد ریشه این گیاه استفاده می‌کردند.
از آن‌جا که گل ساعتی به رفع اضطراب، مشکلات خواب و اختلالات ناشی از فعالیت بیش‌از‌حد دستگاه عصبی کمک می‌کند، پژوهش‌ها نشان داده‌اند که این گیاه برای کودکان مبتلا به اختلال کم‌توجهی-بیش‌فعالی هم مؤثر است. نتایج یک مطالعه کوچک نشان داد که گل ساعتی علائم این اختلال را به اندازه متیل‌فنیدات (ریتالین) کاهش می‌دهد، اما عوارض جانبی کمتری دارد و به‌مراتب کمتر باعث تنش عصبی، اضطراب و بدخوابی می‌شود.
روش مصرف گل ساعتی
گل ساعتی به شکل دم‌نوش، عصاره الکلی و گلیسیرینه یا کپسول عرضه می‌شود و به‌صورت خشک‌شده هم در دسترس است.
عصاره مایع از خیساندن گیاه تازه یا خشک‌شده در الکل، سرکه یا گلیسیرین تهیه می‌شود. در تهیه این عصاره با نسبت‌های مختلف از گیاه و الکل استفاده می‌شود.
عصاره گلیسیرینه نوعی عصاره بدون الکل است که با خیساندن گیاه در گلیسیرین تهیه می‌شود. این محصول جایگزین عصاره الکلی است و از آن‌جا که الکل ندارد، برای کودکان و حیوانات خانگی مناسب‌تر است. عصاره گلیسیرینه به‌طور طبیعی طعم شیرین دارد.
دلا فوره می‌گوید گل ساعتی را می‌توان با گیاهان دیگر هم ترکیب کرد.
او گفت: «این گیاه اغلب در ترکیبات گیاهی به کار می‌رود. برای نمونه، ترکیب آن با سنبل‌الطیب به بهبود خواب کمک می‌کند و ترکیب آن با بابونه برای کاهش اضطراب مفید است. میوه‌های این گیاه هم طعم بسیار خوبی دارند.»
دوز مصرف با توجه به شرایط فردی و کیفیت گیاه مورد استفاده متفاوت خواهد بود. دلا فوره می‌گوید مقادیر زیر به‌طور کلی بی‌خطر هستند، اما توصیه می‌شود از کم شروع کنید و دوز مصرف را به‌تدریج افزایش دهید و واکنش بدن‌تان را بسنجید.
- دم‌نوش: روزانه ۶ تا ۹ گرم
- کپسول: ۲ گرم، سه مرتبه در روز
- تنتور (گیاه خشک‌شده و الکل ۴۰ درصد با نسبت ۱ به ۵): هربار ۳ تا ۵ میلی‌لیتر و چهار مرتبه در روز یا با مقادیر کمتر و دفعات بیشتر
به‌ازای هر ۵ میلی‌لیتر حلال مایع باید از ۱ گرم گیاه خشک‌شده- نه گیاه تازه- استفاده کنید. الکل ۴۰ درصد همان الکلی است که در نوشیدنی‌های الکلی مانند ودکا وجود دارد.
خانم‌های باردار و افرادی که از داروهای آرام‌بخش مانند بنزودیازپین‌ها استفاده می‌کنند، باید در مصرف گل ساعتی محتاط باشند. مصرف هم‌زمان این گیاه با داروهای آرام‌بخش باعث تشدید اثرات آرام‌بخش می‌شود. از این‌رو، این افراد باید قبل از مصرف گل ساعتی با متخصص گیاهان دارویی مشورت کنند.
میزبان پروانه‌ها
گل ساعتی فقط انسان‌ها را تسکین نمی‌دهد و به خواب بهتر کمک نمی‌کند. این گیاه میزبان پروانه‌ای به نام فریتیلای خلیجی است؛ پروانه‌ای که نارنجی‌رنگ است.
پروانه‌های ماده روی بخش بالارونده این گیاه تخم می‌گذارند و لاروهای نارنجی‌رنگ آن که خارهای سیاه و ترسناکی دارند، از تمام بخش‌های گیاه تغذیه می‌کنند.
دلا فوره گفت: «لاروها در مدت بسیار کوتاهی کل برگ‌ها را می‌خورند. از این‌رو، اگر گل ساعتی پرورش می‌دهید و با برگ‌های زخمی و جویده‌شده مواجه شدید، نگران نباشید. پای پروانه‌ها در میان است!»
سخن پایانی
دفعه بعد که احساس اضطراب یا استیصال کردید یا در به خواب رفتن به مشکل برخوردید- که همه با این مسائل دست‌به‌گریبان هستیم- به‌جای آن‌که فوراً سراغ قفسه داروهای خود بروید، دم‌نوش یا تنتور گل ساعتی را امتحان کنید. این جایگزین گیاهی به تسکین علائم کمک می‌کند و نیاز به دارو را به حداقل می‌رساند.
