نویسنده: وانگ ویلو
چین پیش از سال ۱۹۴۹ تنها ۲۲ سد از ۵ هزار سد بزرگ جهان را در اختیار داشت. اکنون مقامات ارشد وزارت منابع آب چین با افتخار اعلام میکنند که این کشور ۹۴ هزار و ۸۷۷ سد در ابعاد مختلف ساخته است.
با اینحال، تعداد سدهایی که لی گوئینگ، وزیر منابع آب، به آنها اشاره کرده است، ۳ هزار و ۶۸۹ عدد کمتر از آماری است که در پایان سال ۲۰۲۰ گزارش شده بود. مقامات در آن مقطع از وجود ۹۸ هزار و ۵۶۶ سد خبر داده بودند.
چرا تعداد سدها در چند سال اخیر اینقدر کاهش یافته است؟ آیا بعضی از سدها در جریان سیلاب تخریب شدهاند؟
یا دلیل دیگری وجود دارد که قرار نیست مردم از آن مطلع شوند؟
سدهای متعدد
چین در حال حاضر بیش از تمام کشورهای جهان سد دارد و تقریباً نیمی از تمام سدهای دنیا به این کشور تعلق دارند. بهرغم تلاش ادامهدارِ چین برای ساخت سدهای جدید، تعداد کل سدها در کمال تعجب سیر نزولی دارد.
چین در پایان سال ۲۰۲۰ گزارش داد که ۹۸ هزار و ۵۶۶ سد مختلف در سراسر کشور دارد که نسبت به آمار سال ۱۹۴۹ افزایش چشمگیری داشت.
براساس یک مقاله پژوهشی که در فوریه ۲۰۲۳ در نشریه علوم و مهندسی آب چین انتشار یافت، ۸۷.۱ درصد از این سدها قبل از سال ۱۹۷۹ و حدود ۴۸ درصد نیز قبل از سال ۱۹۶۹ بنا شدهاند. این یعنی تقریباً نیمی از سدهای چین بالغ بر ۵۰ سال قدمت دارند.
با اینحال، تعداد سدها در سال ۲۰۲۵ از حدود ۹۹ هزار مورد در سال ۲۰۲۰ به ۹۴ هزار و ۸۷۷ مورد کاهش یافته است.
این سدها قرار بود با اهداف مختلف به کار گرفته شوند که از جمله میتوان به کنترل سیلاب، تولید برق، آبیاری، تأمین آب، کشتیرانی، گردشگری و شیلات اشاره کرد. در این بین، پیشگیری از سیلاب و مقابله با خشکسالی بهعنوان اهداف اصلی در نظر گرفته شدهاند. اما سیلابهای متعدد و ریزش مکرر سدهای چین نشان میدهد که این تأسیسات در هیچ موردی موفق نبودهاند.
رهبر عالی حزب کمونیست چین معیوب بودن سدها را تأیید کرد
یک بخشنامه مشترک در سال ۲۰۲۴ از جانب شش دپارتمان دولتی با عنوان «اطلاعیه تقویت مدیریت ایمنی سدها» منتشر شد. در این بخشنامه آمده است که شی جینپینگ پذیرفته که چین سدهای مرتفع و معیوب زیادی دارد که میتوانند برای کشور خطرناک باشند.
اینکه رهبر عالی حزب کمونیست چین مستقیماً درباره خطر سدها صحبت میکند، اتفاقی نادر است. با توجه به اطلاعاتی که در ادامه ارائه میکنیم، نگرانیهای شی جینپینگ ممکن است رنگ واقعیت به خود بگیرند.
کمیسیون بینالمللی سدهای بزرگ میگوید سدهای بزرگ به سدهایی اطلاق میشود که بیش از ۱۵ متر ارتفاع دارند و ظرفیت ذخیرهسازی آنها بیش از ۳ میلیون متر مکعب است. به گزارش نهاد غیردولتی مرکز نظارت بر جابهجاییهای داخلی، حدود ۵۰ هزار سد بزرگ در جهان وجود دارد که نیمی از آنها به چین تعلق دارند.
از این گذشته، بسیاری از سدهای چین بسیار مرتفعتر هستند. در یک گزارش علمی در سال ۲۰۲۳ گفته شد که چین ۲۳۲ سد با ارتفاع بالای ۱۰۰ متر دارد. در این بین، ۲۳ سد بهعنوان سدهای «بسیار مرتفع» طبقهبندی شدهاند و ارتفاعی بالغ بر ۲۰۰ متر دارند. ۶ سد از ۱۱ سد مرتفع جهان به چین تعلق دارند.
این سدهای مرتفع عمدتاً در فلات تبت و مناطق پیرامون آن متمرکز هستند؛ منطقهای که در گزارش دانشگاه ییل در سال ۲۰۱۳ از منظر زمینشناسی ناپایدار توصیف شده و بهطور میانگین بالغ بر ۴ هزار و ۵۰۰ متر ارتفاع دارد. این منطقه به دلیل وقوع زلزله، رانش زمین، سقوط سنگ و سیلاب گلولای از نظر بلایای زمینشناسی جزو مناطق پرخطر به شمار میرود که نگرانیهای ایمنی زیادی ایجاد کرده است.
گزارش پیشین مؤسسه تحقیقاتی پروب اینترنشنال کانادا که در زمینه محیطزیست و سیاستهای دولتی فعالیت دارد، نشان میدهد که ۹۸.۶ درصد از سدهایی که در غرب چین در دست احداث هستند، جزو مناطق زلزلهخیز بوده و ممکن است بر اثر زلزله و سونامی فاجعه بیافرینند.
پروب اینترنشنال در سال ۲۰۱۲ هشدار داد که «سدها در بدترین حالت فرومیریزند و موجی شبیه سونامی ایجاد میکنند که هرچیزی را- از جمله سدهای پاییندست- در مسیر خود نابود میکند و باعث از بین رفتن فاجعهبارِ جان و مال انسانها میشود.»
براساس دادههای کارشناسان حوزه آب، درمجموع ۳ هزار و ۵۵۸ سد بین سالهای ۱۹۵۴ تا ۲۰۲۱ در چین فروریختهاند که بهطور میانگین به ۵۲.۳ مورد در سال میرسد. این آمار نشان میدهد که سالانه ۵.۳ ریزش بهازای هر ۱۰ هزار سد رخ میدهد که از استاندارد بینالمللی ۱ ریزش بهازای هر ۱۰ هزار سد بیشتر است.
سدهای حزب کمونیست چین معمولاً از نظر طراحی فنی فاقد استانداردهای لازم بوده و با انجام انفجارهای جهتدار ساخته میشوند. در این روش از انرژی حاصل از انفجار برای چینش سنگهای کوهستانی در یک راستای مشخص و ساخت سد استفاده میشود. بدین ترتیب، دیگر نیازی به طی کردن مراحل سنتی مانند خاکبرداری، جابهجایی، خاکریزی و فشردهسازی- به صورت دستی و ماشینی- نخواهد بود.
جیائو یونگ، معاون پیشین وزیر منابع آب و رئیس کنونی کمیته ملی سدهای بزرگ چین، در کنفرانسی در سال ۲۰۱۷ مدعی شد که بالغ بر ۹۵ درصد از سدهای چین از خاک و سنگ ساخته شدهاند که نگرانیهایی درخصوص کارآیی این سدها در جلوگیری از سیلاب ایجاد کرده است.
یک مقام ارشد دیگر نیز به وجود خطرات جدی در رابطه با ایمنی سدهای چین اعتراف کرد. وی شانژونگ، معاون وزیر وقت منابع آب، در یک کنفرانس خبری در ۲۲ آوریل ۲۰۲۱ گفت که دستکم ۸۰ درصد از بالغ بر ۹۸ هزار سد چین در سالهای ۱۹۵۰ تا ۱۹۷۰ ساخته شده و بالغ بر ۳۱ هزار سد در زمان ساخت ارزیابیهای ایمنی لازم را پشت سر نگذاشتهاند.
وی در آن مقطع هشدار داد که «خطر مربوط به ایمنی سدها همچنان جدی است.»
یکی از مواردی که باعث اعتراضات عمومی شد، به سد لانگپان در رودخانه جینشا در بالادستِ رود یانگتسه مربوط میشود که از استانهای چینگهای، سیچوآن و یوننان در غرب چین عبور میکند. این سد ابتدا تایگر لیپینگ نامگذاری شده بود. پروژه ساخت آن از سال ۲۰۰۴ با مخالفت شدید ساکنان محلی و جامعه مدنی روبهرو شد که درنهایت به توقف پروژه انجامید.
با اینحال، مقامات برای سرکوب مخالفتهای عمومی نام پروژه را به سد لانگپان تغییر دادند و آن را در برنامه پنجساله چهارم توسعه اقتصادی و اجتماعی حزب کمونیست چین (۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵) گنجاندند.
پکن هربار یک برنامه پنجساله تنظیم میکند که اهداف توسعه اقتصادی و اجتماعی کشور در پنج سال آتی در آن قید میشود. این برنامه بهعنوان یک دستورالعمل اقتصادی و همچنین بهعنوان مکانیزمی برای کنترل امور سیاسی عمل کرده و سلطه حزب کمونیست چین را در زمینه برنامهریزی ملی، سیاستهای صنعتی و کنشهای اجتماعی تقویت میکند.
دولت استان سیچوآن در ۲۵ نوامبر ۲۰۲۴ محدوده اراضی مورد نیاز برای احداث سد لانگپان را اعلام کرد. این اراضی شامل یک دهستان و چهار روستای شهرستان درونگ از ولایت خودمختار گارزئی تبتی هستند. عملیات ساخت سد از همین نقطه شروع خواهد شد.
مهمترین حوادث مربوط به ریزش سدها در چین
سامانه کنترل سیلاب چین از سه بخش محوری برخوردار است: سدها، سیلبندها و بخش ذخیره و مهار سیلاب. سدها در این بین از بیشترین اهمیت برخوردارند، چرا که برای کنترل سیلابها طراحی شدهاند. با اینحال، تعداد زیاد سدهای مرتفع و قدیمی که سازه ضعیفی هم دارند، باعث شده که نگرانی اصلی در زمان وقوع سیلاب نه مدیریت سیل که تأمین ایمنی خود سد باشد.
از اینرو، سدهای چین اغلب بهجای مهار سیلاب اقدام به رهاسازی آب میکنند که معمولاً نیز بدون هشدار انجام میگیرد. این امر باعث ریزش فاجعهبار چندین سد شده است.
یکی از این فجایع در اوت ۱۹۷۵ رخ داد که بیش از ۵۰ سد در بستر رودخانه هوآیهه در استان هنان به دلیل بارش سنگین ناشی از طوفان نینا یکی پس از دیگری فروریختند و جان ۲۳۰ هزار نفر را گرفتند. از این حادثه تحت عنوان ریزش سد بانکیائو ۱۹۷۵ یاد میشود که بدترین فاجعه ریزش سد در طول تاریخ است.
سدهای گویهو در شهرستان گونگهه در استان چینگهای در شمال غربی چین که در فلات تبت واقع شدهاند، در ۲۷ اوت ۱۹۹۳ فروریختند. به گفته کارشناسان آب و برق چین، ریزش این سدها به مرگ ۳۲۰ نفر انجامید. این حادثه همچنان خطرات جدی سدهای ضعیف را به ما گوشزد میکند.
در ۷ اوت ۲۰۱۰ یک سیلاب عظیم با انبوهی از گلولای در شهرستان ژوگچو در ناحیه خودمختار گاننان تبتی در استان گانسو در شمال غرب چین به راه افتاد. به گزارش رسانه دولتی چاینا نیوز، این حادثه هزار و ۵۵۷ کشته برجا گذاشت. ۲۰۸ نفر نیز در این حادثه ناپدید شدند.
«پروژههای عظیم مدیریت منابع آب» از جمله عوامل دخیل در این فاجعه بودند که به گفته یانگ یونگ، کارشناس زمینشناسی چینی، طی فرایند حفاری و ساختوساز باعث برهم خوردن ساختار زمینشناسی منطقه شده و آن را در برابر فجایعی مانند رانش و سیلاب گلولای آسیبپذیرتر کردهاند. این موضوع در گزارش وبسایت خبری چینی تنسنت در سال ۲۰۱۰ مطرح شده است.
شهرستان پینگجیانگ در استان هونآن در جنوب چین در تاریخ ۱ ژوئیه ۲۰۲۴ با سنگینترین سیل از سال ۱۹۵۴ تاکنون مواجه شد. سدهای هوانگجیندونگ، که بزرگترین سدهای این شهرستان بوده و از امکان ذخیرهسازی ۹۶ میلیون متر مکعب آب برخوردارند، برای جلوگیری از ریزش سد بهصورت اضطراری اقدام به رهاسازی آب کردند.
براساس گزارش روزنامه هونآن دیلی، نشریه رسمی دولت استان هونآن، در سال ۲۰۱۹، این سدها که مردم محلی به آنها «مخازن هوانگجیندونگ» میگویند، بزرگترین سدهای شهرستان پینگجیانگ هستند. براساس این گزارش، ساخت این سدها در سال ۱۹۹۰ آغاز شد و در سال ۱۹۹۵ خاتمه یافت و مخازن در همان سال به بهرهبرداری رسیدند. مرکز مدیریت ایمنی سدها، که زیر نظر وزارت منابع آب فعالیت میکند، این سد را در مارس ۲۰۱۴ در طبقهبندی سدها در دسته سوم قرار داد که از وجود نواقص جدی و خطرات ایمنی حکایت دارد و نشان میدهد که این سد نمیتواند طبق طراحی اولیه به شکل ایمن عمل کند.
متعاقب این اقدام و با توجه به فشار فزاینده ناشی از رهاسازی آب، ۱۹۰ سد دیگر در سراسر شهرستان اقدام به تخلیه اضطراری آب مخازن خود کردند. این کار باعث بالا آمدن سطح آب رودخانه میلو شد که آبراه اصلی این شهرستان محسوب میشود. با اینحال، مردم هیچ اخطار یا دستوری برای تخلیه دریافت نکردند.
مقامات در ۲ ژوئیه سال گذشته گزارش دادند که سیلابها زندگی ۳۶۴ هزار و ۵۸۲ نفر را مختل کردهاند. با اینحال، گزارشی در رابطه با تلفات جانی منتشر نشد.
چین در موارد متعدد با ریزش سدها مواجه شده است. ۵۷۰ سد تنها در سال ۱۹۷۳ دچار ریزش شدند. با اینحال، این فجایع در گزارشات اغلب کماهمیت جلوه داده میشوند، سانسور شده و یا بهطور کامل از جانب رسانههای دولتی بایکوت میشوند. از اینرو، اطلاعات ناقص یا گمراهکنندهای در اختیار مردم قرار میگیرد.
وزرای رژیم چین معمولاً از نشستهای سالانه مهم در سطح ملی برای ارائه گزارشات «مثبت» استفاده میکنند. با اینحال، لی گوئینگ، وزیر منابع آب، در نشست کنگره ملی خلق در سال ۲۰۲۵ گزارشی غیرمعمول و هشدارآمیز ارائه کرد: کاهش چشمگیر تعداد سدها که از خطرات نهفته در دل تشکیلات عریض و طویل سدسازی در چین حکایت دارد.
دیدگاه ارائهشده در این مقاله نقطه نظر نویسنده بوده و لزوماً منعکسکننده دیدگاه اپک تایمز نیست.
درباره نویسنده: وانگ ویلو کارشناس حوزه آب و از منتقدان سرسخت سیاستهای آبی چینِ کمونیستی است. او در حال حاضر در آلمان زندگی میکند و به انتشار تحلیلهای مستقل و تخصصی درباره ایمنی سدها و مدیریت منابع آب در چین شهرت دارد.
