به نظر میرسد حزب کمونیست چین قصد دارد از عناصر خاکی کمیاب استفاده ابزاری کند.
نویسنده: وانگ هه
بهرغم گفتوگوهای تجاری اخیر و توافق اولیه آمریکا و چین که با هدف کاهش محدودیتهای مربوط به صادرات عناصر خاکی کمیاب صورت گرفت، سطح تنشها همچنان بالاست.
براساس گزارش فایننشال تایمز در روز ۳۰ ژوئن، محدودیتهای صادراتی چین فراتر از عناصر خاکی کمیاب و آهنرباهایی هستند که پیشتر در فهرست رسمی محدودیتهای پکن قرار گرفتند. اگر محمولهای حاوی کلیدواژههای «حساس» (مانند آهنربا) باشد، حتی اگر شیء مورد نظر در فهرست محدودیتها نباشد، در گمرک چین توقیف شده و تحت بازرسی مضاعف و آزمایشهای شیمیایی قرار خواهد گرفت.
یک روز بعد، اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، از پکن خواست که روند صادرات آهنرباهای خاکی کمیاب را تسهیل کند، چرا که سطح صادرات این محصول هنوز به اوایل آوریل بازنگشته است.
بهنظر میرسد که حزب کمونیست چین از اهرم عناصر خاکی کمیاب دست برنمیدارد و به دنبال این است که تا حد امکان از آن در برابر آمریکا استفاده ابزاری کند.
انحصار چین بر عناصر خاکی کمیاب
پکن سالها برای استیلای خود بر زنجیره تأمین عناصر خاکی کمیاب تلاش کرده و امروز در زمینه استخراج، تولید، صادرات و دانش فنی مرتبط با این عناصر در سطح جهان پیشتاز است.
جالب است بدانید که صنعت مدرن عناصر خاکی کمیاب در آمریکا توسعه یافت. معدن مانتین پَس در سال ۱۹۴۹ در کالیفرنیا کشف شد و تا اواسط دهه ۱۹۸۰ بهعنوان بزرگترین منبع عناصر خاکی کمیاب جهان شناخته میشد. با اینحال، نگرانیهای زیستمحیطی و رقابت با چین بر سر قیمتها در سال ۲۰۰۲ باعث تعطیلی این معدن شد.
در عینحال، چین از اواسط قرن بیستم به بهرهبرداری از ذخایر گسترده عناصر خاکی کمیاب بهویژه در مغولستان داخلی روی آورد. اما نگاه حزب کمونیست چین به عناصر خاکی کمیاب تا دهه ۱۹۸۰ راهبردی نبود. دنگ شیائوپینگ، رهبر وقت حزب کمونیست چین، در سال ۱۹۹۲ پیشبینی کرد که مغولستان داخلی به دلیل برخورداری از این منابع، پرچمدار رشد اقتصادی چین خواهد بود. دنگ میگفت: «خاورمیانه نفت دارد و چین عناصر خاکی کمیاب.»
پکن از سال ۱۹۸۵ تا ۱۹۹۸ با ارائه مشوقهای مالیاتی در قبال صادرات باعث رشد بیرویه این صنعت شد و پای دولتهای محلی، شرکتهای خصوصی و حتی گروههای تبهکاری را به این حوزه باز کرد.
استیلای چین بر بازار عناصر خاکی کمیاب، سه مشکل عمده در پی داشته است: آسیبهای زیستمحیطی، اخلال در بازار و پسلرزههای جهانی.
آسیبهای زیستمحیطی
پکن در اقدامی نادر در گزارش رسمی خود در سال ۲۰۱۲ به آسیبهای زیستمحیطی ناشی از استخراج عناصر خاکی کمیاب اعتراف کرد.
در این گزارش آمده است: «بهکارگیری فناوریهای قدیمی در استخراج، غنیسازی و تفکیک عناصر خاکی کمیاب، آسیب قابلملاحظهای به پوشش گیاهی وارد کرده که به فرسایش خاک، آلودگی و اسیدی شدن آن منجر شده و میزان برداشت محصولات کشاورزی را کاهش داده یا حتی کل محصولات را از بین برده است.»
براساس این گزارش، «بهرغم بهکارگیری روشهای پیشرفتهتر مانند استخراج در محل، این فرایند همچنان باعث آزادسازی مقدار زیادی آمونیاک، نیتروژن و فلزات سنگین میشود که آلودگی شدید آبهای سطحی، منابع زیرزمینی و اراضی کشاورزی را به دنبال دارد.»
همچنین در بعضی از مناطق شاهد رانش زمین، مسدود شدن مسیر رودخانهها و فجایع بزرگ زیستمحیطی بودهایم.
سیزده سال از انتشار این گزارش میگذرد و حزب کمونیست تغییر چندانی ایجاد نکرده است. بازسازی محیطزیست هزینهای بهمراتب سنگینتر از تخریب آن دارد و این مسئله برای چین صرفه اقتصادی ندارد. گروهی اندک به ثروت میرسند، اما آسیبی که از خود بهجا میگذارند، بر دوش تمام مردم سنگینی میکند.
اخلال در بازار
حزب کمونیست چین در سال ۱۹۷۸ ایده اصلاح بازار را مطرح کرد، اما کنترل سختگیرانه دولت بر بخشهای راهبردی همیشه پابرجا بوده است. عناصر خاکی کمیاب نمونهای بارز هستند.
حزب کمونیست از سال ۲۰۰۶ نظارت بر صنعت عناصر خاکی کمیاب را تشدید کرد و نظام سهمیهبندی تولید را با هدف تثبیت انحصار دولتی و ملیسازی کامل این صنعت در دستور کار قرار داد. سقف مجاز استخراج، ذوب و تفکیک عناصر خاکی کمیاب هرساله بنا به تصمیم مشترک وزارت صنعت و فناوری اطلاعات و وزارت منابع طبیعی چین تعیین میشود.
وزارت صنعت در روز ۱۹ فوریه پیشنویس دو قانون جدید را برای دریافت بازخورد عمومی منتشر کرد: «مقررات موقت برای تعیین سقف سهمیه استخراج، ذوب و تفکیک عناصر خاکی کمیاب» و «مقررات موقت برای رهگیری محصولات عناصر خاکی کمیاب.» اگر این مقررات اجرایی شوند، حدود ۹۲ درصد از زنجیره تأمین این عناصر در کشور تحت کنترل متمرکز دولت قرار خواهد گرفت.
براساس فهرستی که در وزارت صنعت و فناوری اطلاعات تدوین و بهروزرسانی میشود، تنها گروههای بزرگ دولتی و شرکتهای تابعه آنها میتوانند در حوزه استخراج و فرآوری عناصر خاکی کمیاب فعالیت کنند. سایر نهادها و شرکتها از دریافت سهمیه تولید یا مشارکت در استخراج و فرآوری عناصر کمیاب بینصیب میمانند.
پسلرزههای جهانی
استفاده حزب کمونیست چین از عناصر خاکی کمیاب بهعنوان یک اهرم ژئوپلیتیکی- بهویژه در مناقشه جزایر سنکاکو با ژاپن در سال ۲۰۱۰- موجی از تلافیجویی را در پی داشت. آمریکا و متحدان این کشور درصدد ایجاد زنجیرههای تأمین جایگزین برآمدند. تلاشهای اولیه از جمله تأسیس کارخانه تولید آهنربای هیتاچی متالز (پروتریال) در آمریکا با سختیهای زیادی همراه بود و افزایش تنشها باعث شد که کشورهای غربی وارد عمل شوند.
از اینرو، آمریکا رهبری اقدامات گستردهتری را برعهده گرفته که با هدف کاهش وابستگی به چین در تأمین مواد معدنی راهبردی در دستور کار قرار گرفته است.
دولت آمریکا تولید عناصر خاکی کمیاب خود را افزایش داده و به واسطه قراردادهای وزارت دفاع از پروژههایی مانند معدن مانتین پَس حمایت میکند. قوانینی مانند لایحه کاهش تورم و قانون دوحزبی حمایت از زیرساختها نیز از توسعه زنجیرههای تأمین داخلی مواد معدنی حیاتی پشتیبانی میکنند.
استرالیا نیز از راهاندازی ذخیره راهبردی مواد معدنی حیاتی در سال جاری خبر داده است. این کار با هدف تقویت تولید داخلی و جلوگیری از پیامدهای مربوط به مختل شدن زنجیره تأمین جهانی صورت گرفته است.
اتحادیه اروپا در ماه ژوئن از آغاز ۱۳ پروژه راهبردی جدید در زمینه مواد خام حیاتی در آنسوی مرزهای خود خبر داد که در کنار ۴۷ پروژه داخلی تحت قانون مواد خام حیاتی به اجرا درمیآیند. این ۶۰ پروژه با هدف تقویت امنیت زنجیره تأمین و رقابتپذیری صنعتی در حوزههایی مانند خودروهای برقی، انرژیهای تجدیدپذیر، صنایع دفاعی و هوافضا طراحی شدهاند.
پروژههای جدید در کشورهایی مانند کانادا، برزیل و اوکراین اجرا میشوند و بر استخراج و فرآوری موادی مانند لیتیوم، نیکل، کبالت، عناصر خاکی کمیاب، مس، تنگستن و بور تمرکز دارند که برای تولید باتری، آهنربا و فناوریهای انرژی پاک ضروری هستند. این پروژهها همچنین بر ایجاد ارزش افزوده در بین شرکا تأکید دارند.
پیروزی با بهای گزاف
بهرغم حضور پررنگ چین در بازار جهانی، صنعت عناصر خاکی کمیاب این کشور در شرایط مطلوبی قرار ندارد. قیمتها پایین و بازدهی ناچیز است و هزینههای زیستمحیطی روزبهروز بیشتر میشود. حزب کمونیست چین استیلای خود را جزو داراییهای راهبردی کشور میداند، اما ممکن است با این کار دردسر بزرگتری برای خود بتراشد.
با پافشاری بر سلطهجویی که به هر قیمت ممکن- بیتوجهی به پایداری زیستمحیطی، سرکوب فضای رقابتی و دور کردن شرکای جهانی- انجام میگیرد، پکن برتری خود را در حوزه عناصر خاکی کمیاب به خطر انداخته است. صنعتی که میتوانست یک سرمایه ملی بلندمدت باشد، قربانی منافع ژئوپلیتیکی کوتاهمدت شده است. آسیبی که امروز شاهد آن هستیم، باری است که بر دوش نسلهای آینده چین سنگینی خواهد کرد.
حزب کمونیست چین با استفاده ابزاری از عناصر خاکی کمیاب صرفاً غربیها را به چالش نمیکشد، بلکه آینده چین را هم قربانی میکند.
دیدگاه ارائهشده در این مقاله نقطه نظر نویسنده بوده و لزوماً منعکسکننده دیدگاه اپک تایمز نیست.
درباره نویسنده: وانگ هه دارای مدرک کارشناسی ارشد در رشته حقوق و تاریخ است و جنبش بینالمللی کمونیستی را مطالعه کرده است. او استاد دانشگاه و مدیر اجرایی یک شرکت خصوصی بزرگ در چین بوده است. وانگ در حال حاضر در آمریکای شمالی زندگی میکند و از سال ۲۰۱۷ درباره مسائل روز و سیاستهای چین مطلب مینویسد.
