کمخوابی فقط باعث خستگی نمیشود، بلکه عملکرد مغز را هم در زمان بیداری تحت تأثیر میگذارد.
همه ما کمخوابی را تجربه کردهایم: شب تا دیروقت بیدار مانده و صبح سر کار رفتهاید، اما ذهنتان در جای دیگری سیر میکند.
عدم تمرکز بعد از کمخوابی شبانه یک اتفاق رایج است. پژوهشگران اکنون به علت این اتفاق پی بردهاند.
وقتی بعد از خواب ناکافی شبانه دچار اختلال توجه میشوید، موجی از مایع مغزینخاعی از مغز خارج میشود.
مایع مغزینخاعی- بهعنوان بخشی از سازوکار پاکسازی مغز- در زمان خواب مواد زائد را پاکسازی میکند، اما کمخوابی باعث میشود که پاکسازی در ساعات بیداری انجام بگیرد.
لورا لوئیس، پژوهشگر ارشد مطالعه حاضر و دانشیار دانشگاه امآیتی، در بیانیهای مطبوعاتی گفت: «اگر نخوابید، موج مایع مغزینخاعی در زمان بیداری به جریان میافتد؛ اتفاقی که معمولاً در شرایط عادی رخ نمیدهد. این امواج توجه فرد را مختل میکنند. هربار که با جریان این مایع مواجه میشوید، توان تمرکزتان را از دست خواهید داد.»
بدن پیش از افت عملکرد مغز هشدار میدهد
این مطالعه که در اکتبر ۲۰۲۵ در مجله نوروساینس انتشار یافت، با حضور ۲۶ نفر انجام گرفت.
داوطلبان دو مرتبه- یکبار پس از بیخوابی و یکبار پس از خواب کامل- تحت آزمایش قرار گفتند.
داوطلبان در طول آزمایش کلاهی به سر داشتند که امواج مغزی آنها را در مقطعی که برای پایش جریان مایع مغزینخاعی درون دستگاه امآرآی بودند ثبت و ضبط میکرد. سپس از داوطلبان خواسته شد دست به کارهایی بزنند که به توجه و تمرکز نیاز داشت.
داوطلبان در آزمایش نخست با یک صدای کوتاه مواجه میشدند و میبایست هرچه زودتر دکمهای را فشار میدادند. در آزمایش دوم هم صفحهای را میدیدند که یک علامت ضربدر روی آن به نمایش درمیآمد و میبایست هربار که ضربدر به مربع تبدیل میشد، بهسرعت دکمه مربوطه را فشار میدادند.
ایندو آزمایش سرعت واکنش فرد به نشانههای شنیداری و دیداری را میسنجید.
همانطور که انتظار میرفت، داوطلبان پس از کمخوابی عملکرد ضعیفتری داشتند، کندتر واکنش نشان میدادند و از نشانهها غافل میماندند.
وقتی داوطلبان گروه کمخوابی با اختلال توجه مواجه شدند، پژوهشگران شاهد خروج مایع مغزینخاعی و بازگشت دوباره آن به مغز بودند که همزمان با بازیابی توجه رخ میداد. مردمک چشمها حدود ۱۲ ثانیه پیش از خروج مایع منقبض میشد و پس از افت توجه به حالت عادی خود بازمیگشت.
لوئیس افزود: «جالب اینجاست که این فرایند به مغز محدود نمیشود و کل بدن را دربرمیگیرد که از هماهنگی نزدیک این سامانهها حکایت دارد.»
پژوهشگران میگویند توجه و توابع فیزیکی مانند جریان مایع مغزینخاعی، ضربان قلب و برانگیختگی تحت کنترل یک مدار واحد هستند. برای نمونه میتوان به دستگاه نورآدرنرژیک اشاره کرد که از طریق انتقالدهنده عصبی نوراپینفرین به تنظیم تفکر و توابع فیزیکی کمک میکند و در طول خواب بهطور طبیعی افت و خیز دارد.
چرا سازوکار پاکسازی مغز حائز اهمیت است
مایع مغزینخاعی در طول خواب با حرکت آرام چشم بهصورت موجگونه در مغز جریان مییابد و مواد زائد از جمله آمیلوئید بتا و پروتئینهای تاو را پاکسازی میکند؛ ترکیباتی که در موارد ابتلا به آلزایمر در مغز انباشته میشوند.
لیا کیلر، نویسنده کتاب «اگر خواب دارو بود» و روانشناس بالینی، که نقشی در این مطالعه نداشت، میگوید: «اگر به اندازه کافی نخوابید، سازوکار پاکسازی مغز خوب کار نمیکند. این یعنی اگر از وقت خوابتتان بزنید، در محافظت از مغزتان کوتاهی کردهاید.»
دکتر حمید جلیلیان، استاد گوشوحلقوبینی، جراحی مغز و اعصاب و مهندسی زیستپزشکی از دانشگاه کالیفرنیا، که نقشی در این مطالعه نداشت، به اپک تایمز گفت: «تبعات کمخوابی میتواند فراتر از افت موقتی توجه باشد. مختلشدن سامانه گلیمفاتیک درنهایت به دمانس منتهی میشود.»
او افزود: «اگر پروتئینهای زائد مغز پاکسازی نشوند، پلاکها و گرههایی تشکیل میشوند که نشانه زوال عقل هستند.»
دکتر استفن کارستنسن، دندانپزشک و متخصص خواب، میگوید: «کمخوابی موقتی باعث آسیب دائمی نمیشود. اگر آسیب دائمی نباشد، مغز انسان ظرفیت پاسخدهی قابلملاحظهای خواهد داشت که سبب میشود حتی در حال خوابآلودگی هم به کار خود ادامه دهد. اما اگر کمخوابی شکل مزمن پیدا کند، ظرفیت پاسخدهی کاهش خواهد یافت و مغز انسان وضعیت جدید خود را عادی تلقی خواهد کرد.»
رمز خواب خوب در پیوستگی نهفته است
کیلر میگوید لازم نیست هر شب خوب بخوابید، اما پیوستگی حائز اهمیت است. او توصیه میکند که شبها ۷ تا ۹ ساعت بخوابید و در روزهای آخر هفته هم زمان خواب و بیداری مشخصی داشته باشید.
پیش از خواب از صفحه نمایش، کافئین و الکل اجتناب کنید، زیرا جلوی خواب عمیق شما را میگیرند.
کیلر گفت: «اتاق خوابتان باید خنک، تاریک و آرام باشد. میز کار، تلفن و تلویزیون را بیرون از آن نگهدارید.»
اگر مشکلات خواب بیش از چند هفته ادامه پیدا کردند یا بهرغم خواب کافی همچنان احساس خستگی داشتید، باید به متخصص خواب مراجعه کنید. کیلر تأکید کرد که درمان بیخوابی، آپنه خواب یا اختلال ریتم شبانهروزی تأثیر قابلتوجهی بر سلامت بلندمدت میگذارد.»
او افزود که خوابیدن بهمنزله هدردادن وقت نیست. مغز در طول خواب اقدام به پاکسازی میکند، سازوکار بدن را از نو تنظیم کرده و به ترمیم و بازیابی آن میپردازد. «توجه به خواب یکی از مؤثرترین کارهایی است که میتوانید برای حفظ هوشیاری ذهنی، ثبات عاطفی و سلامت بلندمدت مغز انجام دهید.»
