وقتی عوامل مرتبط با سبک زندگی همپوشانی دارند، برای بررسی نقش هرکدام در خطر ابتلا به بیماری به مشکل میخوریم.
بیشتر ورزش کنید، فیبر بیشتری بخورید، مصرف گوشتهای فرآوریشده و الکل را کاهش دهید و وزنتان را در محدوده سالم نگهدارید. این اقدامات میتوانند به کاهش خطر ابتلا به سرطان روده بزرگ کمک کنند. اما مشخص کردن میزان تأثیر هرکدام از این عادتها دشوارتر است.
میزان ابتلا به سرطان روده بزرگ و راستروده در میان افراد زیر ۵۰ سال رو به افزایش است. این روند نگرانکننده یکی از عواملی بود که باعث شد سن شروع غربالگری از ۵۰ سالگی به ۴۵ سالگی کاهش پیدا کند و بررسی نقش عادتهای روزمره در میزان خطر ابتلا به این بیماری اهمیت بیشتری بیابد.
پژوهشگران تلاش کردهاند میزان تأثیر این عادتها را بهصورت عددی بیان کنند. آنها دریافتند خطر ابتلا به سرطان روده بزرگ در افرادی که بیشترین فعالیت بدنی را داشتند، حدود ۲۰ درصد کمتر از افراد کمتحرک بود. همچنین مصرف روزانه ۵۰ گرم گوشت فرآوریشده بیشتر، با افزایش ۱۸ درصدی خطر ابتلا به سرطان روده بزرگ و راستروده ارتباط داشت.
البته این اعداد را باید در بستر مناسب تفسیر کرد. این یافتهها عمدتاً براساس مطالعات مشاهدهای به دست آمدهاند که گروههای مختلف را در طول زمان با یکدیگر مقایسه میکنند.
دکتر آندره فیالهو، متخصص گوارش در مؤسسه سلامت گوارش اورلاندو هلث، به اپک تایمز گفت: «وقتی گفته میشود خطر ابتلا ۲۰ درصد کاهش یافته است، منظور کاهش خطر نسبی است. این رقم بهتنهایی نشان نمیدهد که احتمال ابتلای واقعی افراد به سرطان روده بزرگ و راستروده ۲۰ درصد کاهش یافته است.»
خطر نسبی، احتمال ابتلای فرد را در مقایسه با دیگران نشان میدهد؛ درحالیکه خطر مطلق، بهمنزله احتمال واقعی ابتلای او به بیماری است.
برای نمونه، فرض کنید خطر مطلق ابتلای فرد به سرطان ۴ درصد باشد. اگر خطر نسبی ابتلای او در مقایسه با فرد دیگر ۲۰ درصد کمتر شود، خطر مطلق ابتلای او به ۳٫۲ درصد کاهش خواهد یافت که معادل کاهش ۰٫۸ واحدی است. این یعنی بهازای هر ۱۲۵ نفر، احتمالاً از یک مورد ابتلا به سرطان جلوگیری میشود.. کاهش خطر کاملاً جدی است، اما کمتر از چیزی است که عبارت ۲۰ درصد کاهش به ذهن القا میکند.
فعالیت بدنی و نشستن طولانیمدت
یک مطالعه مروری و تحلیل فراگیر در سال ۲۰۱۷ نشان داد افرادی که بیشترین فعالیت بدنی را داشتند، در مقایسه با افراد کمتحرک، حدود ۲۰ درصد کمتر در معرض خطر ابتلا به سرطان روده بزرگ قرار داشتند. با اینحال، ارتباط فعالیت بدنی و سرطان راستروده چندان روشن نبود. فیالهو گفت سرطان روده بزرگ و سرطان راستروده از نظر زیستی متفاوت هستند؛ تفاوتی که ممکن است توضیح دهد چرا یک عادت با یکی از ایندو نوع سرطان ارتباط قویتری دارد.
ورزش با بهبود کنترل قند خون، کاهش التهاب و تسریع حرکت مواد زائد در دستگاه گوارش، خطر ابتلا به سرطان روده بزرگ را کاهش میدهد. پژوهشگران بهدنبال کشف این موضوع هستند که کدامیک از این عوامل نقش پررنگتری دارد.
نشستن طولانیمدت یکی دیگر از عوامل مؤثر است. یک مطالعه مروری و تحلیل فراگیر در سال ۲۰۲۶ نشان داد که هر ۲ ساعت کمتحرکی بیشتر در روز با افزایش ۵ درصدی خطر ابتلا به سرطان روده بزرگ ارتباط دارد. همچنین هر ۲ ساعت تماشای تلویزیون بیشتر در روز با افزایش ۸ درصدی این خطر همراه است. این مطالعه هنوز مورد داوری علمی قرار نگرفته و نتایج آن قطعی نیستند.
با اینحال، این نتایج به روشن شدن یک تفاوت مهم کمک میکنند. فیالهو گفت: «کمتحرکی و بیتحرکی، دو عامل خطر مرتبط اما متمایز هستند.» این یعنی ورزش روزانه لزوماً نمیتواند تمام آثار منفی نشستن طولانیمدت را خنثی کند.
فیبر، غلات کامل و کلسیم
مصرف فیبر بیشتر، یکی از توصیههای رایج برای پیشگیری از سرطان است. با اینحال، پژوهشهای مربوط به رابطه میان میزان مصرف و خطر ابتلا، اطلاعات دقیقتری ارائه میدهند.
تحلیلهای صندوق جهانی پژوهش سرطان نشان دادهاند که بهازای هر ۱۰ گرم افزایش در مصرف روزانه فیبر خوراکی، خطر نسبی ابتلا به سرطان روده بزرگ و راستروده حدود ۷ درصد کمتر بوده است. البته نتایج مطالعات مختلف یکسان نیست. همچنین مصرف روزانه ۹۰ گرم غلات کامل (معادل تقریباً ۳ وعده) با حدود ۱۷ درصد کاهش در خطر نسبی ابتلا به سرطان روده بزرگ همراه بوده است.
این ارقام از طریق مشاهده گروههای مختلف به دست آمدهاند و به این معنا نیستند که مصرف مقدار مشخصی از یک ماده غذایی خاص، خطر ابتلا را دقیقاً به همان میزان کاهش میدهد.
کلسیم هم الگوی مشابهی دارد. هر ۲۰۰ میلیگرم افزایش در مصرف کلسیم، با کاهش ۶ درصدی خطر ابتلا به سرطان روده بزرگ ارتباط دارد.
پژوهشگران در یک مطالعه مروری جامع در سال ۲۰۲۱ به بررسی ۱۰۹ ارتباط میان رژیم غذایی و سرطان روده بزرگ و راستروده پرداختند که نتایج آن در نشریه شبکه آزاد جاما منتشر شده است. نتایج نشان داد شواهد علمی درباره نقش فیبر و کلسیم در کاهش خطر ابتلا از کیفیت بالاتری برخوردارند.
با اینحال، شواهد مربوط به مکملهای کلسیم چندان روشن نیستند. صندوق جهانی پژوهش سرطان در یک مطالعه مروری در سال ۲۰۱۸ به این نتیجه رسید که مکملهای کلسیم احتمالاً خطر ابتلا به سرطان روده بزرگ و راستروده را کاهش میدهند. با اینحال، همچنان توصیه میشود که افراد مواد مغذی مورد نیاز خود را در وهله اول از طریق غذا دریافت کنند.
لورن مانیکر، متخصص تغذیه از مرکز مشاوره تغذیه نوتریشن ناو در چارلستون در کارولینای جنوبی، به اپک تایمز گفت: «پژوهشها درباره تأثیر مکملهای کلسیم بر پیشگیری از سرطان روده بزرگ و راستروده نتایج متفاوتی داشتهاند. از این گذشته، شواهد موجود برای آنکه مصرف این مکملها را صرفاً با هدف پیشگیری از سرطان توصیه کنم، کافی و یکدست نیستند.»
لبنیات، توفوی تهیهشده با کلسیم، ساردین و سالمون کنسروی با استخوان خوراکی، کلمبرگ، کلم چینی و کلم کولارد چند نمونه از منابع خوراکی کلسیم هستند.
مانیکر برای افزایش مصرف فیبر و غلات کامل پیشنهاد میکند که تغییرات کوچکی در رژیم غذایی خود ایجاد کنید. او میگوید: «بهجای نان سفید از نان سبوسدار استفاده کنید، به سوپ و سالاد لوبیا اضافه کنید و برای میانوعده سراغ میوه بروید.»
گوشتهای فرآوریشده و الکل
یک مطالعه مروری و تحلیل فراگیر در سال ۲۰۱۷ نشان داد که هر ۵۰ گرم افزایش مصرف روزانه گوشت فرآوریشده، خطر ابتلا به سرطان روده بزرگ و راستروده را حدود ۱۸ درصد افزایش میدهد. این مقدار کمتر از ۵۷ گرم است و تقریباً با یک عدد هاتداگ، یک وعده کالباس یا بیکن برابری میکند.
صندوق جهانی پژوهش سرطان، گوشت فرآوریشده را عاملی با شواهد قوی در رابطه با ابتلا به سرطان روده بزرگ و راستروده و گوشت قرمز را عامل احتمالی این بیماری میداند. این نهاد توصیه میکند که مصرف گوشت فرآوریشده را به حداقل برسانید و گوشت قرمز را هم در حد اعتدال مصرف کنید. افزایش خطر ابتلا ممکن است دلایل مختلفی داشته باشد. نیتریتهایی که برای نگهداری از گوشتهای فرآوریشده به کار میروند، ممکن است در روده به ترکیبات سرطانزا تبدیل شوند. آهن طبیعی گوشت قرمز و ترکیبات شیمیایی حاصل از پخت گوشت در دمای بالا هم ممکن است در افزایش این خطر دخیل باشند.
مصرف الکل نیز با افزایش خطر ابتلا به سرطان روده بزرگ و راستروده ارتباط دارد و این خطر با افزایش میزان مصرف بیشتر میشود. هنگامی که بدن الکل را تجزیه میکند، مادهای سمی به نام استالدهید تولید میشود که به دیانای سلولهای پوشاننده روده بزرگ آسیب میرساند و ممکن است در شکلگیری سرطان نقش داشته باشد.
صندوق جهانی پژوهش سرطان متوجه شد که هر ۱۰ گرم افزایش در مصرف روزانه نوشیدنی الکلی (۱۴ گرم الکل)، با افزایش ۷ درصدی خطر نسبی ابتلا به سرطان روده بزرگ و راستروده ارتباط دارد. مانیکر گفت: «براساس شواهد موجود نمیتوان میزان مشخصی از الکل را از نظر ابتلا به سرطان بیخطر دانست. همچنین هرچه میزان مصرف بیشتر باشد، خطر ابتلا بیشتر خواهد بود.»
مانیکر از مراجعانش نمیخواهد که مصرف این اقلام را کنار بگذارند. او گفت: «من به دفعات مصرف توجه میکنم و حذف کامل مواد غذایی را مناسب نمیدانم، زیرا احساس گناه معمولاً باعث تغییرات ماندگار نمیشود.» او به افرادی که مرتب الکل مینوشند، توصیه میکند دفعات مصرف الکل را کاهش دهند، بعضی از روزها اصلاً الکل مصرف نکنند و به مقدار مصرف خود توجه داشته باشند.
وزن بدن و سیگار کشیدن
شاخص توده بدنی یک معیار اندازهگیری است، نه یک عادت؛ از اینرو، ارائه توصیه کاربردی در رابطه با این شاخص دشوارتر است.
صندوق جهانی پژوهش سرطان با بررسی ۳۸ مطالعه و بالغ بر ۷۱ هزار مورد ابتلا به سرطان روده بزرگ و راستروده دریافت که هر ۵ واحد افزایش در شاخص توده بدنی، خطر ابتلا به این سرطان را ۵ درصد افزایش میدهد. این ارتباط در آقایان و در موارد مربوط به سرطان روده بزرگ، در مقایسه با موارد مربوط به سرطان راستروده، پررنگتر بود. ممکن است تفاوت در نحوه ذخیره چربی در بدن آقایان و خانمها و تفاوتهای هورمونی ممکن است در این امر دخیل باشند، اما علت دقیق این تفاوتها هنوز مشخص نیست.
فیالهو گفت چربی اضافی بدن بهویژه چربی شکمی، ممکن است از طریق التهاب مزمن و افزایش سطح انسولین، خطر ابتلا به سرطان روده بزرگ و راستروده را افزایش دهند؛ زیرا این عوامل به رشد غیرطبیعی سلولها دامن میزنند. با اینحال، او هشدار داد که نباید وزن بدن را بهتنهایی معیاری برای پیشبینی خطر ابتلا به سرطان در نظر گرفت.
او افزود: «عوامل مختلفی در ابتلا به سرطان روده بزرگ و راستروده دخیل هستند و معمولاً نمیتوانیم عمده موارد ابتلا به این بیماری را به سبک زندگی نسبت دهیم.»
سیگار کشیدن با سرطان ریه ارتباط دارد، اما بر روده بزرگ هم اثر میگذارد. یک تحلیل تجمیعی در سال ۲۰۱۲ با بررسی نتایج ۸ مطالعه نشان داد که احتمال ابتلا به سرطان روده بزرگ و راستروده در افراد سیگاری، در مقایسه با افرادی که هرگز سیگار نکشیدهاند، حدود ۲۶ درصد بیشتر است. همچنین هرچه مدت سیگار کشیدن طولانیتر باشد، خطر ابتلا بیشتر خواهد بود. فیالهو گفت سیگار کشیدن با آسیب رساندن به دیانای و فعال کردن سازوکارهای زیستی دخیل در شکلگیری برخی تومورها، به خطر ابتلا به این سرطان دامن میزند.
چرا نمیتوان درصدهای مربوط به عوامل مختلف را جمع کرد؟
شاید وسوسه شویم یافتههای این پژوهشها را به یک مسئله ریاضی تبدیل کنیم: ۲۰ درصد کاهش خطر با ورزش، ۱۷ درصد کاهش با مصرف غلات کامل، کاهش بیشتر با مصرف کلسیم و کاهش دیگری با پرهیز از گوشت فرآوریشده.
اما خطر ابتلا به سرطان به این شکل محاسبه نمیشود. این برآوردها براساس بررسی گروههای مختلف، میزان مواجهه متفاوت با عوامل خطر، مدلهای آماری گوناگون و گاهی با ارزیابی انواع سرطان به دست آمدهاند. از این گذشته، عوامل مربوط به سبک زندگی همپوشانی دارند. فیالهو گفت: «نمیتوان برآوردهای مربوط به عوامل خطر مختلف را با یکدیگر جمع یا در هم ضرب کرد، زیرا این عوامل ممکن است با یکدیگر همپوشانی داشته باشند، همبسته باشند، مسیرهای زیستی مشترکی داشته باشند یا بر یکدیگر اثر بگذارند.»
پژوهشها بر اهمیت الگوی کلی سبک زندگی تأکید دارند. مطالعه مروری نشریه آمریکایی تغذیه بالینی در سال ۲۰۲۵ با بررسی ۳۳ مطالعه مشاهدهای، که توسط پژوهشگران برنامه جهانی مقابله با سرطان انجام گرفتهاند، نشان داد که پایبندی بیشتر به توصیههای ایندو نهاد با کاهش خطر ابتلا به سرطان روده بزرگ و راستروده همراه بود. این توصیهها مواردی مانند تغذیه، فعالیت بدنی، حفظ وزن مناسب و مصرف الکل را دربرمیگیرند.
مانیکر گفت: «هیچ ماده غذایی یا مغذی خاصی بهتنهایی متضمن سلامتی نیست و روابطی که پیشتر درباره آنها صحبت کردیم، فقط بخشی از ماجرا هستند.» او افزود: «بهجای اینکه بخواهید تمام عادتهای خود را یکباره تغییر دهید، یک یا دو مورد را انتخاب کنید که بتوانید به آنها پایبند بمانید. استمرار از کمالگرایی مهمتر است.»
سبک زندگی جای غربالگری را نمیگیرد
حتی پیروی از یک سبک زندگی بینقص هم نمیتواند خطر ابتلا به سرطان روده بزرگ و راستروده را بهطور کامل از بین ببرد. سن، ژنتیک، سابقه خانوادگی، بیماری التهابی روده، سابقه پولیپ و عوامل دیگر، فارغ از رژیم غذایی یا میزان فعالیت بدنی، به خطر ابتلا دامن میزنند.
غربالگری هدف متفاوتی دارد. شماری از آزمایشهای غربالگری میتوانند سرطان روده بزرگ و راستروده را در مراحل اولیه شناسایی کنند. کولونوسکوپی هم این امکان را فراهم میکند که پولیپهای پیشسرطانی پیش از بروز سرطان شناسایی و برداشته شوند. فیالهو گفت: «سبک زندگی سالم و غربالگری سرطان روده بزرگ و راستروده، هرکدام به شکل متفاوتی به پیشگیری و تشخیص سرطان روده و راستروده کمک میکنند.»
سبک زندگی سالم احتمال تشکیل پولیپ را کاهش میدهد، درحالیکه غربالگری فقط پولیپها را شناسایی میکند. او افزود: «اصلاح سبک زندگی باید در کنار غربالگری سرطان روده بزرگ و راستروده انجام بگیرد، نه آنکه جایگزین آن شود.»
کارگروه خدمات پیشگیرانه آمریکا توصیه میکند افراد گروه خطر متوسط فرایند غربالگری را از ۴۵ سالگی شروع کنند. افراد گروه پرخطر، از جمله کسانی که سابقه خانوادگی، سندرمهای ژنتیکی، بیماری التهابی روده یا سابقه ابتلا به سرطان روده بزرگ و راستروده یا پولیپ دارند، باید زودتر سراغ غربالگری بروند یا در فواصل زمانی کوتاهتری غربالگری کنند. افرادی که علائم نگرانکننده دارند، باید بهجای انتظار برای زمان غربالگری با پزشک خود مشورت کنند.
این ارقام نمیتوانند احتمال ابتلای یک فرد به سرطان را پیشبینی کنند، اما نشان میدهند کدام عادتها شواهد علمی قویتری برای کاهش خطر ابتلا دارند. فعالیت بدنی منظم، مصرف مواد غذایی گیاهی سرشار از فیبر و غلات کامل، کاهش مصرف گوشت فرآوریشده و الکل، پرهیز از دخانیات، دریافت کلسیم کافی و حفظ وزنی که به سلامت متابولیکی کمک میکند، بهتنهایی متضمن پیشگیری از سرطان روده بزرگ و راستروده نیستند.
این راهکارها در کنار غربالگری منظم از جمله اقداماتی هستند که بیشترین پشتوانه علمی را برای کاهش خطر ابتلا به این سرطان دارند.
















