حس وسواسگونه ما به سرعت به معنای واقعی کلمه پیرمان میکند.
هفده سال داشتم که آمریکا را ترک کردم تا یک سال در مزرعهای کوچک در منطقهای روستایی در مکزیک زندگی کنم. آنجا بود که ارتباط کاملاً متفاوتی را با مقوله زمان تجربه کردم.
نان شب نه از داخل کیسه نایلونی، که از دلِ تنوری سفالی بیرون میآمد که ساعتها طول میکشید تا حسابی گرم شود. این نان خمیرمایهای داشت که آن را صبح خیلی زود ورز میدادند. روند آمادهسازی شام از ماهها قبل با شخم زدن زمین، کاشت بذر و انتظار کشیدن برای باران و آفتاب آغاز میشد. هرچیزی فصلِ خود را داشت. عجلهای در کار نبود و هر لقمهای که میخوردیم ارزش زیادی داشت.
همان روزها برای اولینبار با ضربالمثلی چینی آشنا شدم که میگفت: «وقتی خربزه برسد، خودبهخود از ساقهاش جدا میشود.» نه وقتی که ما بخواهیم یا شاخه را تکان دهیم؛ فقط زمانی که برسد و خوشمزهتر از همیشه باشد.
بعضی کارها با زور و اجبار پیش نمیروند. گاهی تنها کاری که از دستمان برمیآید، این است که صبر کنیم.
این روزها مدام به صفحههای نمایش چشم میدوزیم و بابت چیزهایی که اندکی بیش از حد انتظار طول میکشند کلافه میشویم.
ما زمان را به کالایی مصرفی تبدیل کرده و سیستمهایی را طراحی کردهایم که زمان انتظار را به صفر میرسانند.
ناشکیبایی احساسی ویرانگر است که روح و روان ما را فرسوده میکند. چنانکه تحقیقات نشان میدهند، ناشکیبایی میتواند در مواقعی که عجول هستیم، چند سال از عمر ما بکاهد.
ردپای بیصبری در اعماق سلولها
در مطالعهای که در مجموعه مقالات آکادمی ملی علوم آمریکا انتشار یافت، دانشمندان مقوله «تخفیف تأخیری» را بررسی کردند و صبر و شکیبایی را از دریچه تصمیمات مالی مورد سنجش قرار دادند.
دانشجویان با این انتخاب مواجه بودند: دریافت ۱۰۰ دلار تا فردا یا ۱۲۰ دلار در ماه آتی.
محققان در ادامه به بررسی تلومرهای داوطلبان پرداختند. تصور کنید دیانای یک طناب باشد. تلومرها همان گره انتهای طناب هستند و شاخصی کلیدی برای سنجش سالخوردگی بیولوژیکی به شمار میآیند. به گفته ریچارد ابستین، ژنتیکدان و استاد روانشناسی دانشگاه ملی سنگاپور و نویسنده مطالعه حاضر، هرچه تلومر کوتاهتر باشد، سلول مربوطه سالخوردهتر خواهد بود.
ابستین یافتههای خود را با مثال زدن از دو دانشجوی فرضی توضیح داد: «الکس اصرار دارد که همین حالا ۱۰۰ دلار را بگیرد و معتقد است که «شاید برای خوشگذرانی آخر شب به این پول نیاز داشته باشم!» اما سم ترجیح میدهد صبر کند و میگوید که «فقط یک ماه است. بعداً به خودم میرسم.»
این مطالعه نشان داد که «الکسها» بهطور میانگین تلومرهای کوتاهتری داشتند که یعنی سلولهای آنها از نظر بیولوژیکی سالخوردهتر بودند. اما «سمها» که جزو گروه صبورها بودند، از سلولهایی برخوردار بودند که جوانتر به نظر میرسیدند.
ابستین میگوید: «از اینرو، صبر و شکیبایی فقط یک فضیلت اخلاقی نیست، بلکه ممکن است راز جوانیِ ظاهر و باطن باشد.»
زیستشناسی عجله
بیصبری احتمالاً باعث مرگ آنی سلولها نمیشود، اما ناشکیبایی مداوم میتواند سطح کورتیزول را بهطور مزمن بالا نگهدارد، سلولها را درگیرِ تنش اکسایشی کرده و بدن را گرفتارِ الگوهای رفتاری التهابآور کند.
ابستین گفت: «کسی که طاقت ندارد دو دقیقه منتظر بماند، معمولاً از انجام مدیتیشن صرفنظر میکند، زمان خواب خود را به تعویق میاندازد یا سراغ غذاهای فستفودی میرود که همگی با سلامت تلومرها در ارتباط هستند.»
در عینحال، کسی که اهل صبر و شکیبایی است، در زمان انتظار چای مینوشد، یک غذای سبک میپزد و با خیال راحت میخوابد.
اثرات روانی نیز به خوبی ثبت و ضبط شدهاند. در مطالعه دانشجویان، افرادی که صبر بیشتری داشتند، ۴۷ درصد کمتر دچار افسردگی بودند. ناصر آقابابایی، نویسنده این مطالعه، گفت: «وقتی صبر و حوصله به خرج میدهید و دیگران را میبخشید، به احتمال زیاد روابط سازندهتری با آنها برقرار میکنید.» او به اپک تایمز گفت که این تعاملات سازنده به شکل طبیعی باعث بهبود سلامت روان میشوند.
یک مطالعه که در مجله جاما انتشار یافته است، بالغ بر ۳ هزار و ۳۰۰ فرد جوان را به مدت ۱۵ سال بررسی کرده و به این نتیجه رسیده که بیصبری به شکل قابلتوجهی خطر ابتلا به فشار خون بالا را افزایش میدهد.
افرادی که از منظر بیصبری بیشترین امتیاز را داشتند، نسبت به کسانی که امتیاز کمتری داشتند، ۸۴ درصد بیشتر در معرض ابتلا به فشار خون بالا بودند.
ابستین گفت: «صبر و شکیبایی نوعی طب پیشگیرانه است.»
روانشناسی انتظار
درک اینکه چرا انتظار کشیدن بعضاً طاقتفرسا به نظر میرسد و بعضاً سریع میگذرد، کمک میکند که با هوش و ذکاوت بیشتری منتظر بمانیم. دیوید اچ. میستر در مقاله «روانشناسی صفوف انتظار» از اصول مهمی میگوید که انتظار کشیدن را قابل تحمل یا دشوار میسازند.
اصل نخست این است: وقتی مشغول انجام کاری هستیم، نسبت به زمانی که بیکار و بیحوصلهایم، زمان سریعتر میگذرد. ویلیام جیمز، فیلسوف آمریکایی، میگوید: «ملال زمانی پدید میآید که توجه ما به گذر زمان معطوف میشود یا به قول معروف انتظار کشیدن باعث میشود که زمان کندتر سپری شود.»
این مقوله در زندگی واقعی هم کاربرد دارد. مهمانان یکی از هتلهای نیویورک بارها از زمان طولانی انتظار برای رسیدن آسانسور گلایه کردند. وقتی مهندسان گفتند که ارتقای آسانسورها بسیار هزینهبر است، یکی از کارکنان پیشنهاد داد که در لابی آسانسورها آینه بگذارند.
آینهها نصب شدند و مهمانان زمان انتظار آسانسور را صرف مرتب کردن شکل و شمایل خود یا تماشای دیگران کردند. سرعت آسانسورها هیچ تغییری نکرد، اما گلایهها به شکل قابلتوجهی کاهش یافتند. تجربه انتظار نه با کاهش زمان معطل ماندن، بلکه با تغییر شکل تجربه انتظار به چیز دیگری تبدیل شد.
میستر به عوامل دیگری هم پی برد: انتظارهای نامشخص طولانیتر از انتظارهای مشخص احساس میشوند، تأخیرهای غیرموجه آزاردهندهتر از تأخیرهای موجه هستند و انتظارهای ناعادلانه (مثل زمانی که کسی در صف از شما جلو میزند) غیرقابل تحمل هستند.
تصور کنید در کافیشاپ مقابل پیشخوان ایستادهاید. سفارش دادهاید، اما شماره، رسید یا برگه سفارش ندارید. احساس ناراحتی میکنید: «یعنی سفارشم را ثبت کردند؟ همینجا بایستم یا بروم بنشینم؟» عدم اطلاع از اینکه روند آمادهسازی سفارشتان آغاز شده است یا خیر، باعث میشود که زمان انتظار طولانیتر و پرتنشتر احساس شود، تا اینکه کسی بیاید و بگوید که «سفارشتان را تا چند دقیقه دیگر آماده میکنیم.»
میستر مینویسد: «بسیاری از سازمانهای خدماتی به درستیِ این اصل پی بردهاند. به همین دلیل است که در مطبها میگویند «دکتر تا چند لحظه دیگر خدمتتان میرسد» یا خطوط هوایی در مواقع تأخیر بهطور مدام اطلاعرسانی میکنند. اگر زمان انتظار قابل پیشبینی و موجه باشد، قابل تحمل میشود. اینکه به ما بگویند به چه صورت با زمان انتظار مواجه شویم، تجربه انتظار کشیدن را تحت تأثیر قرار میدهد.
بازنشانی مغز در حین انتظار
کیت سوئینی، محقق حوزه صبر و شکیبایی و استاد روانشناسی دانشگاه کالیفرنیا-ریورساید، به اپک تایمز گفت: «بیصبری مثل باقی احساسات کاملاً طبیعی است.»
او افزود که بیصبری بعضاً سودمند است، مثل وقتی که نیاز دارید کاری را پیش ببرید یا حرفتان را بزنید. اما لازم است که این احساسات را مدیریت کنید. سوئینی گفت: «اینکه اجازه دهیم احساسات کنترل ما را به دست بگیرند، بسیار راحتتر است. اما تصمیماتی که در این شرایط میگیریم، ممکن است تبعات بلندمدت داشته باشند.» خوشبختانه ابزارهای زیادی برای مدیریت این احساسات وجود دارد.
اولین ابزار ما این است که نگرش خود را عوض کنیم. سوئینی که در جنوب کالیفرنیا سکونت دارد، در ترافیک از این روش استفاده میکند: «راهبرد من این است که از دریچه دیگری به اوضاع نگاه میکنم. برای نمونه، به این فکر میکنم که دستکم پادکست خوبی دارم و باک بنزین ماشین پر است.»
روش دوم، مدیریت پیشگیرانه است که با جلوگیری از بیصبری از طریق کنترل انتظارات انجام میگیرد. اگر در اوج شلوغی در ترافیک هستید، باید انتظار تأخیر را داشته باشید. اگر دکترتان میگوید دوره نقاهت ممکن است هفتهها طول بکشد، منتظر معجزه نباشید. سوئینی گفت: «اگر انتظار تأخیر را داشته باشید، احتمال واکنش عجولانه به تأخیر کمتر خواهد شد.»
پیشنهاد ابستین این است که وقتی بیصبری شدت میگیرد، ۲۰ ثانیه مکث کنید و دو مرتبه نفس عمیق بکشید (۴ ثانیه دم و ۶ ثانیه بازدم). سپس از خودتان بپرسید: «آیا عجله کردن باعث تغییر اوضاع میشود؟» نفس عمیق موجب فعال شدن عصب واگ میشود و سطح استرس را پایین میآورد. تحقیقات نشان دادهاند که فقط پنج دقیقه تنفس آرام روزانه میتواند نشانگرهای تنش اکسایشی را به حداقل برساند.
برای آنکه بتوانید همیشه صبور باشید، ابستین تمرین هفتگی زیر را توصیه میکند: پنج دقیقه دست به قلم شوید و از خود بپرسید: «امروز چه کاری میتوانم بکنم که منِ آینده قدردان من باشد؟» این تمرین مدارهای مربوط به موفقیتهای معوق را در قشر پیشپیشانی مغز تقویت میکند.
ابستین همچنین چالش روزانه «انتظارهای کوچک» را پیشنهاد میکند: «از بین زمان انتظار آسانسور یا زمان دم کشیدن قهوه یکی را انتخاب کنید. سعی کنید دست به هیچ کاری نزنید. نه تلفن همراهتان را بردارید و نه سراغ کارهای دیگر بروید. فقط تماشا کنید: یعنی میتوانم ۶۰ ثانیه معطل بمانم؟» این روش به مغز یاد میدهد که زمان انتظار چیزی نیست که بخواهید در رابطه با آن عجله به خرج دهید و خودتان را برای تأخیرهای طولانیتر آماده کنید. مطالعات نشان میدهند که انجام همزمان کارهای مختلف و گریز از بلاتکلیفی باعث افزایش احتمال رفتارهای تکانهای میشود.
انتظار کشیدن ماهرانه
آقابابایی میگوید: «انسان نمیتواند بدون ممارست در صبر و شکیبایی زندگی خوبی را تجربه کند. اتفاقات خوب زمانبر هستند.»
با اینحال، او به یک نکته مهم اشاره میکند: صبری که با بصیرت همراه نباشد، ممکن است به انفعال بیانجامد. قرار نیست تا ابد منتظر بمانیم، بلکه باید با مهارت انتظار بکشیم.
او صبر و شکیبایی را جزو مؤلفههای ضروری زندگی متعادل میداند. برخورداری از صبر و شکیبایی ضروری است، اما نمیتوان بدون برخورداری از سایر فضیلتها صبور و شکیبا بود. انسان برای عمل به اراده، برای ارتباط با دیگران به دلسوزی و برای دانستن اینکه چه موقع منتظر بماند و چه موقع به کار خود ادامه دهد، به خرد نیاز دارد.
ابستین گفت: «صبر و شکیبایی باعث میشود که هرچیزی به رشد و شکوفایی برسد. صبوری کردن به واسطه گوش دادن فعالانه باعث تقویت همدلی میشود، از طریق لذت بردن از زمان انتظار موجب ایجاد حس قدردانی میشود و به واسطه کاشتن بذری که هرگز از ثمرهاش بهرهمند نخواهیم شد، میراثی ماندگار برجا میگذارد.»
دفعه بعد که از روی فوریت حس کردید باید عجله به خرج دهید، به ضربالمثل خربزه فکر کنید.
ابستین گفت: «چه صبر را به چشم یک عادت ببینید و چه آن را جزو ویژگیها و فضائل انسانی بدانید، درسی که از آن میگیرید یکسان است: هرطور که انتظار بکشیم، سرنوشت ما نیز به همان شکل رقم خواهد کرد که شامل حال سلولهای ما نیز میشود.»
