سالهاست که شرکتهای غیرچینی و غربی مراکز تولید خود را به دلیل نیروی کار ارزان و پایگاه بزرگ مصرفکنندگان چین به این کشور منتقل میکنند. بسیاری از شرکتها با توجه به نرخ پایین دستمزد کارگران در چین سود قابلتوجهی به جیب زدهاند.
استارباکس در اوایل ماه جاری بخش عمده فعالیت خود را در چین- ۶۰ درصد- به شرکت بویو کپیتال واگذار کرد. قرارداد ۴ میلیارد دلاری استارباکس با این شرکت چینی یکی از بزرگترین معاملات سالهای اخیر بوده است.
اما آیا این آخرین قرارداد خواهد بود؟
سرقت مالکیت معنوی
از فولکسواگن بپرسید.
این خودروساز آلمانی در نوامبر ۲۰۲۴ تسلیم شد و کسبوکار خود را در سینکیانگ به شرکت دولتی شانگهای موتور فروخت. انتقال فناوری بهایی بود که فولکسواگن برای ورود به بازار چین پرداخت. این شرکت درنهایت مجبور شد در بازار چین با طرحهای خود وارد رقابت شود. گزارش رسانهها حاکی از آن است که چین از دو دهه پیش مشغولِ سرقت اسرار و فناوریهای تولیدی این شرکت بوده است.
یکی دیگر از این موارد به شرکت آمریکایی مواد شیمیایی دوپُن مربوط میشود که درگیرِ همان شگرد انتقال اجباری فناوری شد. دوپُن برای دریافت مجوز مجبور شد فناوری اختصاصی تولید مواد شیمیایی و رنگ خود را با شرکای چینی به اشتراک بگذارد. دوپُن بعدها از شرکای چینی خود شکایت کرد، اما با تحقیقات ضدانحصاری پکن مواجه شد. این تحقیقات در سال ۲۰۲۵ به حالت تعلیق درآمدند، اما این ماجرا نشان میدهد که چین از قدرت نظارتی خود بهعنوان اهرم فشار استفاده میکند.
در پرونده شرکت میکرون تکنولوژی در رابطه با تراشههای دیرَم، شرکت دولتی چینی فوجیان جینهوآ و کارکنان شرکت تایوانی یوامسی به دسیسهچینی برای سرقت اسرار تجاری میکرون متهم شدند. از طرحهای سرقتی چین برای راهاندازی کارخانه تولید تراشه دیرَم استفاده شد. یوامسی در سال ۲۰۲۴ حدود ۶۰ میلیون دلار جریمه پرداخت کرد، اما فوجیان جینهوآ در دادگاهی در آمریکا تبرئه شد، زیرا وزارت دادگستری آمریکا نتوانست ثابت کند که این شرکت اسرار تجاری میکرون تکنولوژی را به سرقت برده است. با اینحال، فوجیان جینهوآ همچنان در فهرست محدودیتهای تجاری آمریکا قرار دارد.
سرقت مالکیت معنوی در مقیاس صنعتی و تقریباً در هر صنعتی که فکرش را میکنید انجام میگیرد و ربطی هم به اندازه شرکت یا کشور مربوطه ندارد. شرکتهای صنایع سنگین کاوازاکی ژاپن، زیمنس آلمان و بمباردیه کانادا در سال ۲۰۲۴ مجبور شدند فناوری قطار سریعالسیر خود را با چین به اشتراک بگذارند تا بتوانند به بازار راهآهن این کشور دسترسی پیدا کنند.
مهندسان چینی در سالهای اخیر به طراحی مجدد و تطبیق این فناوریها پرداخته و برند داخلی قطارهای سریعالسیر «هارمونی» را توسعه دادند. قطارهای سریعالسیر چین در حال حاضر در بازار جهانی با همان شرکتها رقابت میکنند.
در عینحال، تجربه سالهای اخیر نشان داده که نظام حقوقی چین از شرکتهای غیر چینی تقریباً هیچ حمایتی نمیکند.
سیاست جذب نوآوری خارجی
استارباکس به این نتیجه رسید که هزینه فعالیت در چین سنگین و دامنهدار است. دو رقیب محلی، لاکین و کاتی، قیمت لاته استارباکس را بیش از دو سوم کاهش داده و بخش عمده سهم بازار را از آنِ خود کردهاند.
تصاحب شرکتهای فروش قهوه فقط نوک کوه یخ است.
چین سالهاست که مالکیت معنوی، طرحهای صنعتی، فناوری ریزتراشه، فرمولهای پزشکی و دارویی، اسرار تجاری و سایر اطلاعات فنی را از شرکای تجاری پیشرفته خود به سرقت میبرد. این امر اتفاقی نیست و از وجود یک راهبرد سیستماتیک و آگاهانه برای جذب نوآوری خارجی، توسعه و گسترش پایگاه فناوری داخلی و کنار زدن رقبای خارجی حکایت دارد. از این گذشته، چین بازار داخلی خود را عمدتاً به شرکتهای تحت حمایت دولت اختصاص داده است.
انتقال اجباری فناوری به اتفاقی رایج تبدیل شده است
شرکتهای خارجی که به دنبال دسترسی به بازار بزرگ چین هستند، اغلب مجبور میشوند به سرمایهگذاری مشترک با شرکای چینی تن دهند. براساس گزارش دانشگاه دفاع ملی، چین از الزام به سرمایهگذاری مشترک و محدودیتهای سرمایهگذاری خارجی بهعنوان اهرم فشار برای جذب فناوری شرکتهای آمریکایی بهره میگیرد.
شرکتهای چینی از سرمایهگذاری مشترک، قراردادهای بهرهبرداری، جذب نیروهای مستعد و حتی جاسوسی سایبری- که اغلب با هماهنگی رژیم چین انجام میگیرد- برای دستیابی به فناوریهای حساس استفاده میکند.
این اقدامات تصادفی نیستند، بلکه در عمق سیاستهای صنعتی پکن ریشه دواندهاند و نتیجه بسیار خوبی هم داشتهاند. سادهتر از چیزی است که تصور میکنید. وقتی میتوانید بهترین فناوریهای جهان را بدون هیچ هزینهای به سرقت ببرید یا به کشور خود بیاورید، دیگر چرا میلیاردها دلار برای تحقیق و توسعه هزینه کنید؟
از این گذشته، حزب کمونیست بخشهای کلیدی- نیمهرساناها، راهآهن و هوافضا- را هدف گرفته و از سرمایهگذاران خارجی میخواهد که مهمترین فناوریهای خود را بهازای دسترسی به بازار چین به اشتراک بگذارند. اما این سیاست فراتر از حوزه فناوری است.
«اثر معکوس استارباکس»
این موارد تنها چند نمونه از هزاران شرکت غیرچینی هستند که هسته اصلی کسبوکار خود را-مالکیت معنوی و شگردهای صنعتی- داوطلبانه یا ناخواسته بهازای یک سود مقطعی هنگفت و دسترسی به بازار ۱ میلیارد نفری چین به این کشور انتقال دادهاند. واقعیت این است که شرکتهای خارجی فعال در چین تا روزی به بازار مصرفی این کشور دسترسی دارند که رقبای چینی بتوانند جای آنها را بگیرند.
اثر معکوس استارباکس، که باعث میشود شرکتها مالکیت معنوی و سهم بازار خود را در چین از دست بدهند، پدیده تازهای نیست، اما شتاب آن افزایش یافته است. تعداد شرکتهای غیرچینی که قصد خروج از چین را دارند سیر صعودی پیدا کرده است. نام بعضی از بزرگترین برندهای جهانی مانند مایکروسافت، دل، استنلی بلک اند دکر، بلیزارد انترتینمنت، ایربیانبی، آیبیام و البته استارباکس در این بین به چشم میخورد.
آیا دیگر کار از کار گذشته است؟ آیا وابستگی شرکتهای خارجی به زنجیرههای تأمین چین باعث شده که آنها در برابر کارشکنیهای این کشور آسیبپذیر باشند؟
این مسئله دستکم در کوتاهمدت در رابطه با عناصر خاکی کمیاب و سایر مواد راهبردی صدق میکند، اما در مورد شرکتهای فعال در صنایع دیگر هم صادق است.
دستکم تا وقتی پای فعالیت در چین در میان باشد، اثر استارباکس به منزله این است که شرکتهای غیرچینی درنهایت از خواب غفلت بیدار شده و با واقعیت روبهرو میشوند.
دیدگاه ارائهشده در این مقاله نقطه نظر نویسنده بوده و لزوماً منعکسکننده دیدگاه اپک تایمز نیست.
درباره نویسنده: جیمز گوری نویسنده کتاب «بحران چین» (۲۰۱۳) است. او در پادکست یوتیوبی خود، که «جمهوری موزفروش» نام دارد، درباره مسائل روز چین صحبت میکند.
