پژوهشگران در اوایل سال ۲۰۲۱ دریافتند که برخی از بیماران متعاقب واکسیناسیون کووید-۱۹ دچار عارضهای نادر اما کشنده میشوند که با لختهشدن خون همراه است.
بدن این بیماران به اشتباه به پلاکتهای خود حمله میکرد و باعث انباشت آنها میشد؛ اتفاقی که به تشکیل لخته خون و کاهش پلاکتها منجر میشود. پژوهشگران در آن مقطع از دلیل این عارضه اطلاعی نداشتند.
یک پژوهش از علت این عارضه پرده برداشته است.
در این پژوهش که در نشریه پزشکی نیوانگلند انتشار یافته است، پژوهشگران در استرالیا، آلمان و کانادا ۱۰۰ بیمار را که واکسنهای آدنوویروسی دریافت کرده و به ترومبوسیتوپنی و ترومبوز ایمنی ناشی از واکسن مبتلا شده بودند، مورد بررسی قرار دادند.
نتایج نشان داد که ترومبوسیتوپنی و ترومبوز ایمنی ناشی از واکسن احتمالاً از تغییر عملکرد پادتنها نشأت میگیرد که باعث میشود دیگر بیضرر نباشند و به بدن آسیب برسانند.
جینگ جینگ وانگ، پژوهشگر دانشگاه فلیندرز، در بیانیهای مطبوعاتی گفت: «این نکته همان حلقه مفقوده بوده که توضیح میدهد چرا یک پاسخ ایمنی طبیعی در موارد نادر به پدیدهای تبدیل میشود که برای بدن زیانبار است.»
پادتنهای زیانبار
وقتی سیستم ایمنی با عوامل بیگانه مانند ویروسها، باکتریها و واکسنها- که عفونت را شبیهسازی میکنند- روبهرو میشود، برای مقابله با آنها پادتن تولید میکند.
این پادتنها به عوامل بیگانه متصل میشوند و آنها را برای سلولهای ایمنی نشانهگذاری میکنند تا از بین بروند.
وقتی بیماران واکسن آدنوویروسی دریافت کردند، بدنشان مقدار زیادی پادتن تولید کرد که همگی علیه ترکیبات واکسن عمل کردند.
وقتی پادتنها در حجم انبوه تولید میشوند، تغییرات جدیدی در این فرایند رخ میدهد تا کارآمدترین پادتنها برای نابودی عامل بیگانه تولید شوند. در مورد ترومبوسیتوپنی و ترومبوز ایمنی ناشی از واکسن مشاهده شد که برخی از پادتنها دستخوش تغییر شده و به بدن آسیب میرساندند.
از آنجا که پلاکتها و آدنوویروسها تا حدی شبیه یکدیگر هستند، تغییر جزئی پادتنها باعث شد که آنها بهجای آدنوویروسها به پلاکتها متصل شوند.
دکتر تئودور وارکنتین، پزشک و استاد آسیبشناسی و پزشکی مولکولی دانشگاه مکمستر و از نویسندگان مطالعه حاضر، به اپک تایمز گفت: «دقیقاً نمیدانم این جهش خاص چگونه یا چرا رخ میدهد. ممکن است کاملاً تصادفی باشد.»
پادتنها به پلاکتها متصل میشوند و در رگهای خونی ترافیک ایجاد میکنند که درعمل همان لخته خون است.
عوامل زمینهساز
این تغییر جزئی تنها یکسوی ماجراست.
پژوهشگران با بررسی دقیق سوابق پزشکی بیماران دریافتند که این افراد با دو عامل دیگر هم دستبهگریبان بودند: سابقه ابتلا به آدنوویروس و داشتن یک ژنوتیپ خاص.
بیشتر بیماران پاسخ بسیار سریعی به واکسن نشان دادند که نشان میداد احتمالاً پیشتر به آدنوویروس مبتلا شده بودند.
از بین ۱۰۰ بیمار مبتلا به عارضه ترومبوسیتوپنی و ترومبوز ایمنی ناشی از واکسن که مورد بررسی قرار گرفتند، همگی حامل یک ژن مشترک بودند که در ۶۰ درصد از اروپاییها یافت میشود؛ نکتهای که توضیح میدهد چرا این عارضه در کشورهای غربی نگرانی بیشتری ایجاد کرده است. درواقع، اروپاییهای زیادی حامل این ژن هستند. برخی هم پیشتر به آدنوویروس مبتلا شده و پادتنهای مربوط به آن را در بدنشان تولید کردهاند.
زمانی که این افراد واکسن آدنوویروسی دریافت کردند، واکنش بدنشان قویتر از حد معمول بود و شمار اندکی از آنها با تغییر عملکرد پادتنها مواجه شدند که باعث شد به ترومبوسیتوپنی و ترومبوز ایمنی ناشی از واکسن مبتلا شوند.
وارکنتین گفت: «به نظر ما این عارضه تنها در بیمارانی رخ میدهد که حامل این ژنوتیپ هستند. اما همیشه استثنائاتی هم وجود دارد.»
تحقیقات او نشان داده که عفونتهای آدنوویروسی میتوانند باعث لختهشدن خون شوند و او گمان میکند که ویروسهای دیگر هم در ابتلا به این عارضه دخیل باشند.
واکنش غیرقابل پیشبینی به واکسنها
پژوهشگران میگویند مطالعه حاضر به شرکتهای تولیدکننده واکسن کمک میکند واکسنهای ایمنتری طراحی کنند تا خطرات کمتری به دنبال داشته باشند.
پژوهشهای قبلی نشان داده که ترومبوسیتوپنی و ترومبوز ایمنی ناشی از واکسن احتمالاً از بخش آدنوویروسی واکسن نشأت گرفته و ربطی به سایر بخشهای واکسن ندارد.
در مطالعات دیگر هم به ارتباط کووید-۱۹ و واکسنهای امآرانای با موارد نادر لختهشدن خون اشاره شده است؛ اتفاقی که ممکن است به پروتئینهای اسپایک مربوط باشد.
پژوهشگران در این مطالعه به سازوکار ترومبوسیتوپنی و ترومبوز ایمنی ناشی از واکسن پی بردند، اما هنوز مشخص نیست که چرا بدن چنین واکنشی از خود نشان میدهد.
وارکنتین افزود که بروز عوارض ناخواسته تا حد زیادی به شانس و اقبال بیماران بستگی دارد.
بدن هرکسی متفاوت است و پژوهشها نشان میدهند که شمار اندکی از افراد بهدلیل پاسخ ایمنی متفاوت واکنش متفاوتی از خود نشان میدهند.
