قند از طریق مغز به شما آرامش میبخشد، اما این فرایند برای بدن تبعاتی دارد.
قند پرکاربردترین گزینه مقابله با فشار روانی است. خیلیها بعد از یک روز کاری طولانی سراغ شکلات داغ میروند، شکلات میخورند یا نوشیدنی شیرین مینوشند و واقعاً احساس بهتری پیدا میکنند.
با اینحال، پژوهشهای اخیر نشان میدهند که شاید مغز در آرامش باشد، اما بدن همچنان تحت فشار باقی میماند.
پژوهشگران در مطالعه جدید نشریه بینالمللی روانتنشناسی بررسی کردند که قند در جریان فعالیتهای آرامشبخش مانند ماساژ و استراحت چه تأثیری روی بدن میگذارد.
پژوهشگران ۹۴ داطلب سالم را در قالب چهار گروه تصادفی مورد بررسی قرار دادند: گلوکز بههمراه ماساژ، گلوکز بههمراه استراحت، آب بههمراه ماساژ و آب بههمراه استراحت. هرچهار گروه تحت آزمون توجه قرار گرفتند.
نوشیدنی گلوکز حاوی ۷۵ گرم گلوکز محلول در آب بود که تقریباً معادل قند موجود در دو قوطی نوشابه معمولی یا حدود ۲۰ قاشق چایخوری شکر است. پژوهشگران در طول آزمایش سطح گلوکز، فشار خون، عملکرد قلبی و سیگنالهای آمادهباش و آرامش بدن را اندازهگیری کردند. همچنین سطح گلوکز قبل از مصرف نوشیدنی و قبل از ماساژ و استراحت و یکبار دیگر قبل از انجام آزمون توجه اندازهگیری شد.
نتایج حاکی از آن بود که ماساژ و استراحت مطابق انتظار عمل کردند: داوطلبان کمتر برانگیخته میشدند و بدنشان بهوضوح در آرامش بود. با اینحال، سامانه هشدار در بدن افرادی که گلوکز دریافت کرده بودند همچنان فعال بود؛ امری که نشان میدهد قند از ورود کامل بدن به فاز آرامش جلوگیری میکند.
گرنت آنتوان، متخصص طب طبیعی و مدیر بالینی طرح تغذیه دقیق در مرکز ویوم، به اپک تایمز گفت: «قند از طریق دوپامین بهطور موقت باعث آرامش میشود، اما تبعات آن گریبان سلامت متابولیک را میگیرد. شاید مغز در آرامش باشد، اما بدن در پسزمینه با تنش دستوپنجه نرم میکند.»
آرامشی که احساس میکنید، با آن آرامشی که تصور میکنید تفاوت دارد
آرامش ناشی از مصرف قند عمدتاً از سامانه پاداش مغز نشأت میگیرد و بهمنزله آسایش کامل نیست. آنتوان، که نقشی در این مطالعه نداشت، گفت: «آرامشی که افراد با مصرف قند احساس میکنند، یک فرایند عصبیشیمیایی است که در سامانه پاداش مغز رخ میدهد.»
این آرامش نصیبِ دستگاه قلبیعروقی، دستگاه عصبی یا هورمونهای استرس نمیشود و این سامانهها همچنان در پسزمینه به فعالیت خود ادامه میدهند.
آنتوان گفت: «به همین دلیل است که یک خوراکی شیرین میتواند اثر تمرینات هوازی یا مدیتیشن را بهراحتی خنثی کند. شاید مغز در لحظه احساس آرامش کند، اما بدن هرگز از مبارزه با تنش دست نمیکشد.»
کارا سیدمن، متخصص تغذیه و مسئول مرکز رسبیوتیک نوتریشن، به اپک تایمز گفت: «گلوکز سطح تنش را افزایش میدهد و حتی وقتی که مشغول انجام فعالیتهای آرامشبخش مانند ماساژ هستید، کار بدن را برای رسیدن به آرامش سختتر میکند که نشان میدهد تنش فیزیولوژیکی جلوی آرامش واقعی را میگیرد.»
قند در بدن سیگنال استرس میفرستد
بدن به ترکیباتی که در خون جریان دارند واکنش نشان میدهد.
آنتوان گفت: «افزایش ناگهانی قند خون یک عامل استرسزاست. این عارضه بدن را وارد حالت «ستیز یا گریز» میکند و باعث بالا رفتن ضربان قلب و فشار خون میشود. ما معمولاً در مواجهه با فشار شدید مانند زمان ورزش با این مسئله روبهرو میشویم، اما مطالعات انسانی نشان دادهاند که این اتفاق در فاز استراحت هم رخ میدهد.»
اتفاقی که بهدنبال بالا رفتن ضربان قلب و فشار خون رخ میدهد بهمراتب بدتر است. وقتی قند خون بیشازحد افت میکند، بدن در حالت آمادهباش قرار میگیرد و کورتیزول و آدرنالین ترشح میکند که هورمون استرس هستند. آنتوان گفت: «یک خوراکی قندی در دو مرحله باعث ایجاد تنش میشود: بار اول هنگام بالا رفتن قند خون و بار دوم هنگام افت آن.»
مقدار قندی که باعث جهش قند خون میشود، آستانه مشخصی ندارد و همهچیز تا حد زیادی به میزان مصرف و حال شما بستگی دارد. غذایی که همراه قند میل کردهاید، حساسیت فرد به انسولین، سطح فعالیت بدنی و احساس تنش روی واکنش بدن اثر میگذارند.
دوز گلوکز مورد استفاده در این مطالعه معادل دوز مورد استفاده در آزمایش تحمل گلوکز خوراکی بود. این یعنی داوطلبان برای بالا رفتن فوری قند خون حجم زیادی قند مصرف میکردند.
مطالعات نشان میدهند که مصرف قند پیش از رویدادهای استرسزا به واکنش هورمونی بدن دامن میزند. نتایج یک مطالعه نشان داد افرادی که پیش از رویدادهای اجتماعی استرسزا مانند سخنرانی در جمع یا انجام محاسبات ذهنی با صدای بلند گلوکز دریافت کرده بودند، در مقایسه با گروه کنترل کورتیزول بیشتری داشتند.
افرادی که با استرس مزمن، خواب نامناسب یا خستگی مفرط دستوپنجه نرم میکنند و سامانه استرس آنها از پیش مختل شده است، بیش از دیگران آسیب میبینند؛ چرا که سطح کورتیزول در بدن آنها افزایش بیشتری دارد و مدتها به همین منوال باقی میماند.
قند خون بالا به بدن علامت میدهد که انرژی در دسترس است و شرایط برای فعالیت فراهم شده و وقتِ استراحت نیست. مغز هم در اکنش به این سیگنال باعث میشود که بدن هوشیار و گوشبهزنگ بماند.
چرا وقتی استرس داریم، هوس قند میکنیم؟
چند عامل زیستی و روانی ما را در حین استرس به سمت قند سوق میدهند. کورتیزول اشتهاآور است و میل ما را به غذاهای پرکالری افزایش میدهد.
استرس سطح گرلین یا همان هورمون گرسنگی را افزایش میدهد و ولع خوردن ایجاد میکند. آنتوان گفت: «استرس مزمن باعث میشود که مغز پیامهای لپتین یا همان هورمون سیری را دریافت نکند. در این شرایط بیشتر از حد معمول احساس گرسنگی میکنید و متوجه نمیشوید چقدر غذا خوردهاید.»
قند واقعاً مؤثر است و دستکم بهطور موقت باعث آرامشخاطر میشود. مطالعات نشان میدهند که قند با مهار محور هیپوتالاموس-هیپوفیز-فوقکلیه از واکنش به استرس جلوگیری میکند. این محور بخشی از سامانه استرس بدن است که در مواجهه با تنشهای طولانیمدت به حفظ سطح هوشیاری و انرژی کمک میکند.»
با اینحال، تأثیر قند کوتاهمدت است. آنتوان گفت این آرامش تنها برای مدت کوتاهی دوام دارد و چرخه دوباره بازیابی میشود و بدن دوز بیشتری طلب میکند.
قند بهندرت بهتنهایی مصرف میشود. ما معمولاً در حین فعالیتهای آرامشبخش مانند نشستن، تماشای تلویزیون یا وقتگذراندن با دیگران سراغ خوراکیهای قندی میرویم تا آرامش عمیقتری را تجربه کنیم.
از آنجا که قند- هرچند موقت- سطح تنش را به حداقل میرساند، اگر فشار روانی دوباره گریبانتان را بگیرد، تمایل بیشتری به دریافت قند پیدا میکنید. آنتوان معتقد است که میل به قند هربار قویتر از قبل بازمیگردد.
تبعات بلندمدت
این چرخه به مرور زمان به بدن لطمه میزند.
وقتی دائماً برای کاهش تنش قند مصرف میکنید، سطح انسولین و کورتیزول که هرکدام تأثیر متفاوتی دارند افزایش پیدا میکند. یکی تلاش میکند انرژی ذخیره کند و دیگری میکوشد انرژی را در گردش نگهدارد.
از اینرو، سلولها نسبت به انسولین واکنش کمتری نشان میدهند و قند خون بالا باعث بروز التهاب میشود و به خطر دیابت نوع دو و بیماریهای قلبی دامن میزند.
دکتر دیپاک بات، متخصص قلب و مدیر بیمارستان قلب مانت ساینای فوستر، به اپک تایمز گفت: «نوشیدنیهای قندی، غذاهای فستفود مانند همبرگر و سیبزمینی سرخکرده، پیتزا و دسرها معمولاً حاوی کالریهای بیارزش و چربیهای ناسالم هستند. اگر پرخوری ناشی از استرس به عادت تبدیل شود، دچار اضافهوزن خواهید شد؛ عاملی که بهتنهایی یکی از مهمترین عوامل خطر دیابت و بیماریهای قلبی است.»
این یافتهها به این معنا نیستند که باید قند را بهطور کامل کنار بگذارید یا بابت مصرف قند احساس گناه کنید. آرامش ناشی از قند یک احساس واقعی اما زودگذر است. آگاهی از تأثیر قند روی مغز و بدن به شما کمک میکند که بهویژه در مواجهه با استرس تصمیمات آگاهانهتری بگیرید.
حالِ خوب در آرامش لحظهای خلاصه نمیشود. مهم این است که بدن به معنای واقعی کلمه وارد فاز استراحت شود.
