کارشناسان میگویند استفاده از راهکارهای درمانی خانگی مانند شستوشو با آب نمک یا دمنوش بابونه به روند بهبود زخمها سرعت میبخشد و درد و ناراحتی را به حداقل میرساند.
زخم دهان، که به آن آفت هم میگویند، یکی از شایعترین مشکلاتی است که پوشش نرم داخل دهان را تحت تأثیر قرار میدهد. این زخمها در خانمها شایعتر از آقایان هستند، بعضاً دردناک بوده و غذا خوردن یا صحبت کردن را دشوار میکنند. زخم دهان معمولاً در عرض چند روز برطرف میشود، اما خیلیها برای کاهش درد و ناراحتی به درمانهای خانگی متوسل میشوند.
دکتر ساندیپ ساچار، که بیش از ۲۰ سال در زمینه دندانپزشکی عمومی و زیبایی در نیویورک تجربه دارد، به اپک تایمز گفت: «درمانهای خانگی نمیتوانند علت اصلی زخم را برطرف کنند، اما با کاهش التهاب و فراهم کردن شرایط بهبودی به تسکین درد و ناراحتی کمک میکنند.»
علت ایجاد زخم دهان چیست؟
زخم دهان، که پزشکان به آن «آفت» میگویند، دلایل مختلفی دارند. بروز زخم دهان در بین اعضای خانواده شایع است که از احتمال وجود ارتباط ژنتیکی حکایت دارد.
دکتر ساچار میگوید: «زخمهای مکرر یا شدید که بعد از دو هفته بهبود نمییابند، ممکن است نشانه کمبود مواد مغذی، بیماری سیستمیک یا اختلال ایمنی باشند.»
علل دیگر زخمهای دهان عبارتند از:
استرس: شایعترین علت زخم دهان که در بین بیماران خود میبینم، استرس است. اکثر بیمارانی که برای درمان به پزشک مراجعه میکنند، به دلیل استرس با زخمهای دردناک و مکرر دستوپنجه نرم میکنند.
مشکلات خواب: کیفیت پایین خواب میتواند دلیل ایجاد زخمهای دردناک و مکرر باشد. مطالعهای با حضور بیش از ۴۶۰ هزار نفر نشان داد افرادی که بیشتر میخوابند، ۳۳ درصد کمتر در معرض ابتلا به زخم دهان قرار میگیرند. این درحالی است که افراد مبتلا به بیخوابی حدود ۴۰ درصد بیشتر در معرض خطر هستند.
آسیبهای جزئی: آسیبهای جزئی مانند گاز گرفتن تصادفی بافت داخلی گونه یا تحریک دهان به واسطه تجهیزات دندانپزشکی مانند بریس ارتودنسی یا دندان مصنوعی میتواند باعث ایجاد زخم شود.
دکتر تامس دابی، متخصص ارتودنسی، به اپک تایمز گفت: «ایجاد زخم دهان در هفته اول نصب بریس نسبتاً شایع است و گاهی بعد از ارتودنسی نامرئی هم رخ میدهد. این آسیبهای جزئی پوشش دهان را ضعیف میکنند و زمینهساز ایجاد زخم میشوند.»
کمبود مواد مغذی: کریستین درایر، متخصص تغذیه، به اپک تایمز گفت که کمبود ویتامین ب۱۲، آهن و فولات سیستم ایمنی را ضعیف کرده و ترمیم بافت دهان را کندتر میکند. سطح پایین ویتامین دی نیز با افزایش خطر ابتلا به زخمهای مکرر ارتباط مستقیم دارد.
درایر افزود: «اگر کمبودها در آزمایش خون مشخص شوند، مصرف کوتاهمدت مکملهای مناسب در کنار تغییر رژیم غذایی میتواند مشکل را برطرف کند، اما برای پیشگیری در بلندمدت باید بر رژیمهای غذایی مبتنی بر مواد مغذی تمرکز کنید.»
عارضههای پزشکی: زخم مکرر دهان میتواند نشانه مشکلات زمینهای از جمله بیماریهای خودایمنی مانند لوپوس یا بیماری بهجت، بیماریهای التهابی روده مانند کرون یا کولیت اولسراتیو و بیماری سلیاک باشد. این مشکلات با ایجاد التهاب در بدن از جمله در داخل دهان همراه هستند.
دکتر برینا کانر، پزشک خانواده و سفیر سلامت داروخانه نورثوست، در ایمیلی به اپک تایمز نوشت: «دیابتیها ممکن است به دلیل روند کند بهبودی یا کاهش ترشح بزاق در معرض خطر بیشتری قرار داشته باشند. مشکلاتی مانند آپنه خواب که باعث خشکی دهان میشود، با ایجاد زخم ارتباط مستقیم دارد.»
سایر عوامل محرک: زخم دهان میتواند نتیجه ترکیبی از دلایل روزمره و بیولوژیکی باشد. تغییرات هورمونی مانند قاعدگی، بارداری یا یائسگی، سیستم ایمنی و ترشح بزاق را تحت تأثیر قرار میدهند و احتمال ایجاد زخم را دوچندان میکنند. بعضی از داروها از جمله داروهای شیمیدرمانی، پرتودرمانی، داروهای تیروئید و داروهای قلبی نیز با ایجاد زخم دهان ارتباط دارند.
درمانهای خانگی مفید
تحقیقات نشان میدهند که راهکارهای طبیعی و پزشکی به کاهش درد و بهبود زخم دهان کمک میکنند. یک مطالعه در سال ۲۰۲۴ با بررسی ۵۳ کارآزمایی بالینی انجام گرفت که در فاصله سالهای ۲۰۱۳ تا ۲۰۲۳ منتشر شده بودند. بالغ بر ۳ هزار داوطلب در این کارآزماییها حضور داشتند.
راهکارهای طبیعی در ۳۵ کارآزمایی و راهکارهای پزشکی در ۱۶ کارآزمایی مورد ارزیابی قرار گرفتند. نتیجه بررسیها نشان داد که هردو روش میتوانند شدت درد را به حداقل برسانند، تعداد و اندازه زخمها را کاهش دهند و به روند بهبودی سرعت بیشتری ببخشند.
براساس شواهد موجود، بعضی از راهکارهای خانگی که به تسکین زخم دهان کمک میکنند عبارتند از:
شستوشو با آب نمک: شستوشو با آب نمک گرم به بهبود زخمها کمک میکند، البته ممکن است کمی ناراحتکننده باشد. توصیه ساچار این است که نصف قاشق چایخوری نمک را در یک فنجان آب گرم حل کنید و دهانتان را چندبار در روز شستوشو دهید.
عسل: عسل خواص ضدباکتریایی و ترمیمکننده دارد و به تسکین زخمهای دهان کمک میکند. محققان در یک مطالعه حیوانی با ایجاد زخم دهان در موشها دریافتند که عسل به روند بهبودی موشها سرعت میبخشد و شدت التهاب را به حداقل میرساند.
ژل آلوئهورا: یک تحلیل فراگیر با حضور ۸۴۷ داوطلب نشان داد که آلوئهورا در کاهش درد یا اندازه زخم تفاوت چندانی با سایر راهکارهای درمانی ندارد، اما با بهبود سریعتر، اثربخشی بیشتر و عوارض جانبی کمتری همراه است.
کمپرس یا شستوشو با دمنوش بابونه: بابونه جزو گیاهان گلدار است که بهصورت دمنوش مصرف میشود و خواص درمانی دارد. یک کارآزمایی بالینی در سال ۲۰۱۴ با حضور ۳۶ بیمار مبتلا به زخم دهان انجام گرفت. داوطلبان در یک گروه دهان خود را با دمنوش بابونه شستوشو دادند و گروه دیگر دارونما دریافت کردند. افرادی که از بابونه استفاده کردند، درد و سوزش کمتری داشتند و تعداد زخمهای آنها بعد از چند روز به حداقل رسید. داوطلبان دچار عارضه جانبی خاصی نشدند که نشان میدهد این روش برای کاهش درد و ناراحتی بیخطر است.
ریشه شیرینبیان: از شیرینبیان به دلیل خواص ضدالتهابی و ضدباکتریایی در داروهای گیاهی استفاده میشود. یک مطالعه با بررسی ۶ کارآزمایی بالینی انجام شد که ۳۱۴ داوطلب در آن حضور داشتند. این مطالعه نشان داد که شیرینبیان به درمان زخمهای رایج دهان کمک میکند، شدت درد را کاهش میدهد، زخمها را کوچکتر کرده و روند بهبودی را به ۴ تا ۸ روز میرساند. شیرینبیان بهصورت خمیر، برچسب یا دهانشویه با غلظت ۱ یا ۵ درصد مورد آزمایش قرار گرفت و عارضه جانبی خاصی هم نداشت. از اینرو، شیرینبیان یک گزینه مؤثر و بیخطر است.
تکههای یخ یا آب سرد: یک مطالعه در سال ۲۰۲۱ با ارزیابی ۸ مطالعه نشان داد که خنک کردن دهان با تکههای یخ یا آب سرد، که به آن کرایوتراپی دهانی میگویند، از ایجاد زخمهای دردناک دهانی بر اثر شیمیدرمانی جلوگیری میکند. بیمارانی که این روش را امتحان کردند، زخمهای کمتر و خفیفتری داشتند، نیاز کمتری به مسکن پیدا کردند و با درد ملایمتری مواجه شدند.
چه زمانی باید به دندانپزشک مراجعه کرد
اگر زخم دهان طی دو هفته بهبود پیدا نکرد، درد شدیدتر شد، زخمهای قبلی عود کردند یا با علائمی مانند تب یا تورم غدد لنفاوی مواجه شدید، مراجعه به دندانپزشک ضروری است. هرگونه تغییر غیرعادی در اندازه، رنگ یا بافت زخم باید مورد ارزیابی قرار بگیرد، چرا که ممکن است نشانه شرایط حاد مانند ضایعات پیشسرطانی یا بیماریهای خودایمنی باشد.
بعضی از راهکارهای خانگی روند بهبودی را کندتر کرده یا به وخامت اوضاع دامن میزنند. توصیه ساچار این است که از درمانهای رایج در شبکههای اجتماعی که باعث تشدید آسیبها میشوند پرهیز کنید.
برای نمونه، استعمال مواد اسیدی یا ساینده مانند آب لیمو، هیدروژن پراکسید غلیظ یا خمیر جوش شیرین در محل زخم میتوانند بافت دهان را تحریک کند و روند بهبودی را به تعویق بیاندازد. استفاده بیشازحد از دهانشویههای الکلی نیز میتواند دهان شما را خشک کند و باعث تشدید زخمها شود.
بهترین روش برای کنترل زخمها به عادتهای ساده روزانه برمیگردد. ساچار موارد زیر را توصیه میکند:
- پیروی از رژیم غذایی نرم مانند ماست یا اسموتی و پرهیز از غذاهای تند و ترد
- هیدراته ماندن و نوشیدن آب کافی
- مسواک زدن با مسواک نرم (دو مرتبه در روز)
- استفاده از نخ دندان (یک مرتبه در روز)
- رعایت رژیم غذایی متعادل
ساچار میگوید: «از آنجا که استرس یکی از شایعترین عوامل ایجاد زخم است، مدیریت استرس به کمک مدیتیشن یا تمرینات تنفسی در کنار خواب کافی به اندازه راهکارهای درمانی اهمیت دارد.»
