پژوهشگران درحال بررسی این موضوع هستند که چرا بعضیها بیش از دیگران پشهها را جذبِ خود میکنند.
اگر پشهها همیشه سراغ شما میآیند، اتفاقی نیست. همهچیز به ساختار شیمیایی بدن بازمیگردد. پژوهشگران در یک دهه اخیر در تلاش بودهاند که بفهمند چه عاملی باعث میشود بعضیها پشهها را جذبِ خود کنند و بعضی دیگر از چشم پشهها دور بمانند. این مسئله هیچ ارتباطی با «خون شیرین» ندارد.
باورهای رایج مانند داشتن «خون شیرین» پشتوانه علمی ندارند. پژوهشهای جدید نشان میدهند که پشهها از نشانههای بهخصوصی برای انتخاب میزبان استفاده میکنند. از این گذشته، پژوهشگران احتمال مداخله در این فرایند را هم بررسی کردهاند.
پشهها از کجا انسانها را پیدا میکنند؟
جف ریفل، زیستشناس و استاد دانشگاه واشینگتن، به اپک تایمز گفت: «پشهها نوعی خونآشام کوچک هستند و قربانیان خود را تصادفی انتخاب نمیکنند.»
فرایند شکار آنها با بوکشیدن انسان از فاصله دور آغاز میشود. بازدم ما مثل یک چراغ راهنما عمل میکند. ریفل گفت: «بوی ما پشهها را از دور جذب میکند. دیاکسید کربن هم از جمله نشانههایی است که به پشهها نشان میدهد کجا هستیم. آنها میتوانند بوی ما را از حدود ۱۰۰ متری تشخیص دهند.»
شناسایی پستاندار خونگرم تازه اول ماجراست. پشهها برای انتخاب میزبان از حواس مختلف خود استفاده میکنند. مطالعهای که در سال ۲۰۱۴ در نشریه «سلول» انتشار یافت، نشان داد که پشهها به نشانههای مختلف اعم از دیاکسید کربن، بو و گرمای بدن واکنش نشان میدهند که همگی در کنار هم در روند شناسایی میزبان دخیل هستند. پژوهشگران پشههایی را که قادر به تشخیص دیاکسید کربن نبودند از نظر ژنتیکی دستکاری کردند و دریافتند که شاید نرخ شناسایی میزبان کاهش پیدا کند، اما هرگز به صفر نمیرسد.
هرچه پشه به میزبان نزدیکتر میشود، از حواس بیشتری استفاده میکند.
ریفل گفت: «پشهها بعد از شناسایی میزبان از نشانههای دیگری برای نزدیکشدن به آن استفاده میکنند. آنها علاوه بر حس بویایی از حس بینایی خود برای پیدا کردن شما کمک میگیرند و گرما را هم احساس میکنند.»
وقتی فاصله به حداقل میرسد، بوی پوست وارد عمل میشود که آن هم ترکیبی از مواد شیمیایی مختلف است که سرنوشتتان را در رابطه با پشهها رقم میزند. بوی پوست برای ما قابل تشخیص نیست، اما برای پشهها به بوی پنیر شباهت دارد و نشان میدهد که زمان صرف غذا رسیده است.
ریفل گفت: «عامل اصلی، بوی پوست است. پشهها شما را از روی بوی پوستتان شناسایی میکنند.»
اینجاست که معلوم میشود چه کسی پشهها را مثل آهنربا جذبِ خودش میکند.
ریفل گفت: «اگر مطمئن نیستید آهنربای پشه باشید، به احتمال زیاد نیستید.»
چه عاملی باعث میشود پشهها را مثل آهنربا جذبِ خود کنید؟
برخی از ترکیبات شیمیایی موجود در پوست نقش مهمی در جذبِ پشهها دارند. دو مطالعه در سالهای ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳ نشان دادند که بعضیها برای پشهها جذابتر از دیگران هستند و این موضوع به سطح بالاتر کربوکسیلیک اسیدهای پوست مربوط میشود.
وقتی باکتریهای پوست باعث تجزیه ترکیبات موجود در عرق و چربی پوست میشوند، کربوکسیلیک اسید آزاد میشود.
ریفل گفت: «افرادی که پشهها را جذبِ خود میکنند، کربوکسیلیک اسیدهای بیشتری آزاد میکنند. با اینحال، مشخص نیست کدام کربوکسیلیک اسید عامل اصلی این واکنش باشد.»
ممکن است دونفر پشهها را جذبِ خود کنند و هردو کربوکسیلیک اسیدهای زیادی هم آزاد کنند، اما نوع کربوکسیلیک اسیدها در آنها متفاوت باشد.
این پژوهش همچنین نشان داد که این تفاوتها در طول زمان پابرجا میمانند. او گفت: «بوی بدن انسان در طول زمان بهطرز شگفتانگیزی ثابت میماند.»
کربوکسیلیک اسیدها تنها یک بخش ماجرا هستند. یک مطالعه مروری در سال ۲۰۲۰ نشان داد که پشهها بهشدت تحت تأثیر سیگنالهای بویایی میکروبهای پوست قرار دارند؛ میکروبهایی که ترکیبات پوست را به مواد شیمیایی متفاوت تبدیل میکنند.
کیتی کاستانزا، معاون آموزشی و مدیر برنامه علوم محیطزیست دانشگاه کانیسیوس، در ایمیلی به اپک تایمز نوشت: «پوست انسان میزبان باکتریها و قارچهای مختلف است. این میکروارگانیسمها ترکیبات پوستی را متابولیزه میکنند و ترکیبات جدیدی میسازند که در هوا آزاد میشوند و مورد توجه پشهها قرار میگیرند.»
اکوسیستم نامرئی پوست به مرور زمان تحت تأثیر محیط، سبک زندگی و زیستشناسی شکل میگیرد. کاستانزا گفت: «میکروبیوم انسان در بسیاری از موارد بازتابی از مکان زندگی و تجربههای پیشین اوست.»
جذب پشه نتیجه یک عامل واحد نیست، بلکه بر اثر چندین سیگنال زیستی مشابه رخ میدهد. او گفت: «بعضیها بهطور طبیعی گرمای بیشتری تولید میکنند، دیاکسید کربن بیشتری در بازدم خود دارند یا بدنشان ترکیبات فرّار بیشتری آزاد میکند که باعث میشود پشهها را بیشتر جذب کنند.»
سایر عوامل مؤثر بر جذب پشهها
بو و ساختار شیمیایی پوست دو عامل اصلی هستند، اما عوامل دیگری هم در این مورد نقشآفرینی میکنند.
کاستانزا گفت: «غذاها و نوشیدنیهایی که مصرف میکنیم، ساختار شیمیایی بدن ما را تغییر میدهند و بر ترکیباتی که از راه پوست و نفسکشیدن آزاد میکنیم اثر میگذارند.»
شواهد نشان میدهند افرادی که در مهمانیها آبجو مینوشند، پشهها را بیشتر جذبِ خود میکنند. مطالعهای در سال ۲۰۱۰ نشان داد که مصرف آبجو باعث افزایش جذب پشهها میشود، حتی اگر هیچ تغییری در میزان دیاکسید کربن یا دمای بدن رخ ندهد.
ریفل گفت: «وقتی الکل مینوشید، جریان خون افزایش یافته و بیشتر عرق میکنید.»
این مسئله فقط در مورد آبجو بررسی شده و درباره شراب یا سایر نوشیدنیها هنوز تحقیقات کافی وجود ندارد.
برخی از پژوهشها به تأثیر خوراکیهایی مانند موز اشاره کردهاند. مطالعهای در سال ۲۰۱۸ نشان داد که مصرف موز میتواند پشههای مالاریا را جذب کند، اما انگور چنین تأثیری ندارد. این پژوهش در مورد پشههای مختلف و در آزمایشات متعدد به نتیجه مشابهی رسیده است. کاستانزا گفت: «خوردن موز ممکن است پشههای بیشتری را بهسمت شما بکشاند که به آزادشدن فرآوردههای جانبی ناشی از سوختوساز این میوه نسبت داده میشود.»
بارداری هم یکی از عوامل جذب پشهها بهشمار میرود. پژوهشها نشان دادهاند که خانمهای باردار تا دو برابر بیشتر از دیگران در معرض نیش پشه قرار میگیرند. دکتر آنت جرنیک، متخصص پوست، در ایمیلی به اپک تایمز نوشت: «هورمونها نقش مهمی در تنظیم غدد عرق، تولید چربی پوست و تعادل باکتریهای طبیعی پوست دارند.»
چگونه میتوانیم پشهها را از خود دور کنیم؟
افرادی که بیشتر مورد توجه پشهها قرار میگیرند، نمیتوانند بوی طبیعی بدن خود را تغییر دهند.
جرنیک گفت: «شما نمیتوانید ساختار شیمیایی طبیعی بدنتان را بهطور کامل تغییر دهید.»
با اینحال، میتوان احتمال شناسایی را به حداقل رساند:
- دفعکننده حشرات: ریفل گفت: «میدانم که خیلیها علاقهای به استفاده از دفعکننده حشرات ندارند، اما مؤثرترین و شاید ایمنترین روش پیشگیری از نیش پشه است. دفعکننده حشرات شما را از چشم پشهها دور نگهمیدارد و حتی در دوران بارداری هم بیخطر است.»
- لباسهای آغشته به پرمترین: تماس پشهها با این لباسها کشنده خواهد بود.
- پوشاندن پوست: بهویژه پاها و مچها که بوی قویتری دارند.
- روغن سیترونلا و اکالیپتوس: طبیعی هستند اما اثر طولانیمدت ندارند.
- لباس روشن: پشهها بیشتر جذبِ رنگهای تیره میشوند.
- استفاده از پنکه: ریفل گفت: «پشهها جریان هوا را دوست ندارند و نمیتوانند جلوی باد پرواز کنند.»
- فراری دادن پشهها با حرکت دست: این کار پشهها را بهسمت دیگران سوق میدهد.
- محصولات پوستی بدون رایحه: عطرها و صابونهای قوی بوی بدن را تغییر میدهند.
- اجتناب از آب راکد: سطلها و گلدانها محل تکثیر پشهها هستند.
پژوهشگران شاید درنهایت بتوانند راهی برای مقابله با جذبِ پشهها پیدا کنند. بعضیها درحال آزمایش کرمهای پوستی هستند که میکروبیوم پوست را دستخوش تغییر میکنند و بویی را که باعث میشود پشهها بهسمت ما هدایت شوند تغییر میدهند. بعضی دیگر درحال آزمایش غیرفعال کردن ژنهای مرتبط با حس بویایی پشهها هستند. به این ترتیب، پشههایی خواهیم داشت که دیگر قادر به شناسایی انسان ها نیستند.
اما فعلاً بهترین راه این است که تا حد امکان از چشم پشهها دور بمانیم.
