بپیروویرسن میتواند بیماران را از درمان مادامالعمر بینیاز کند.
هپاتیت ب هرساله جان بیش از یک میلیون نفر را میگیرد و تاکنون درمان قطعی نداشته است. حالا یک داروی جدید کشف شده که پژوهشگران را یک قدم به درمان این بیماری نزدیکتر کرده است.
بپیروویرسن توانست ویروس هپاتیت ب را در حدود یکپنجم از بیماران مبتلا به هپاتیت ب مزمن از بین ببرد. حدود ۲۴۰ میلیون نفری که در اقصینقاط جهان با این بیماری دستوپنجه نرم میکنند، با کشف این دارو به درمان بیماری خود امیدوار شدهاند.
درمان کارکردی
کارآزماییهای جدید که در ماه مه در نشریه پزشکی نیوانگلند انتشار یافتند، با بررسی هزار و ۸۳۴ بزرگسال مبتلا به هپاتیت ب مزمن از ۲۹ کشور اروپا، آسیا-اقیانوسیه و قاره آمریکا انجام گرفتند. هیچکدام از داوطلبان سیروز کبدی نداشتند. پژوهشگران آنها را بهطور تصادفی به دو گروه تقسیم کردند و هفتهای یک مرتبه بهمدت ۲۴ هفته به آنها بپیروویرسن و دارونما دادند. داوطلبان همزمان از داروهای خوراکی استاندارد برای مهار ویروس استفاده میکردند.
تقریباً ۲۰ درصد از بیمارانی که بپیروویرسن دریافت کردند، از «درمان کارکردی» نتیجه گرفتند؛ به این معنا که ویروس دیگر در بدن آنها قابل شناسایی نبود و نیازی به ادامه درمان نداشتند.
درمان کارکردی بیماران را از ادامه مصرف داروهای ضدویروسی بینیاز میکند و خطر مقاومت دارویی، عدم پایبندی به روند درمان و عوارض ناشی از درمانهای رایج را به حداقل میرساند. برخی از داروهای فعلی هپاتیت ب درصورت مصرف طولانیمدت به کلیهها آسیب میزنند و باعث کاهش تراکم استخوانها میشوند. از دیگر عوارض نادر این داروها میتوان به اسیدوز لاکتیک (افزایش سطح اسید در خون) و آسیب کبدی اشاره کرد.
تا هفته هفتادودوم هیچکدام از بیماران گروه دارونما به نتیجه نرسیدند. نرخ درمان در بین بیمارانی که قبل از شروع کارآزماییها آنتیژن سطحی هپاتیت ب پایینتری داشتند، بالاتر و بین ۲۵ تا ۲۸ درصد بود.
همچنین حدود ۲۴ درصد از بیمارانی که بپیروویرسن دریافت کردند، تا هفته چهلوهشتم توانستند داروهای خوراکی را بهطور کامل کنار بگذارند، اما هیچکدام از بیماران گروه دارونما موفق به انجام چنین کاری نشدند. از این گذشته، بیمارانی که دارو را کنار گذاشتند اما از درمان کارکردی نتیجه نگرفتند، دستکم بازگشت خطرناک ویروس را تجربه نکردند.
بپیروویرسن چگونه عمل میکند؟
این دارو با شناسایی و نابودی بخشهای ژنتیکی ویروس هپاتیت ب عمل میکند.
برخلاف داروهای کنونی که فقط جلوی تکثیر ویروس را میگیرند، بپیروویرسن با از بین بردن بخش ژنتیکی ویروس از تکثیر آن جلوگیری کرده و همزمان دستگاه ایمنی را برای پاکسازی ویروس تقویت میکند.
دکتر ملیسا آزبورن جنکینز، رئیس بخش بیماریهای عفونی مرکز پزشکی متروهلث و استاد دانشکده پزشکی دانشگاه کیس وسترن رزرو، که نقشی در این کارآزماییها نداشت، به اپک تایمز گفت: «وقتی هپاتیت ب به سلولهای کبدی راه پیدا میکند، میتواند وارد فاز نهفتگی شود؛ حالتی که درمان قطعی را با روشهای فعلی ناممکن میکند.»
این ویروس در سلولهای کبدی بهصورت یک مولکول پایدار و حلقوی به نام «دیانای حلقوی کووالانسی بسته» پنهان میشود؛ مولکولی که مثل یک کروموزوم کوچک عمل میکند و به تداوم عفونت دامن میزند. داروهای فعلی قادر به از بین بردن این مولکول پنهانی نیستند و بیماران به همین دلیل مجبورند تا آخر عمر دارو مصرف کنند.
دکتر شارون ناکمن، رئیس بخش بیماریهای عفونی کودکان در بیمارستان کودکان استونی بروک، گفت: «داروی جدید، که بپیروویرسن نام دارد، هم جلوی تکثیر ویروس را میگیرد و هم به پاکسازی ویروس توسط دستگاه ایمنی کمک میکند.»
بپیروویرسن نمیتواند دیانای حلقوی کووالانسی بسته را از بین ببرد، اما آرانای ویروسیِ آن را مهار میکند. از آنجا که این آرانای از همان دیانای حلقوی کووالانسی بسته نشأت میگیرد، هدف گرفتن آن میتواند از تکثیر و گسترش ویروس جلوگیری کند.
این دارو به آرانای ویروس میچسبد و آنزیمهای طبیعی سلول را وادار میکند که این ماده ژنتیکی را از بین ببرند. از اینرو، ویروس دیگر امکان تولید پروتئینهایی مانند آنتیژن سطحی هپاتیت ب را نخواهد داشت.
ناکمن، که نقشی در این کارآزماییها نداشت، افزود: «بپیروویرسن بهعنوان یک آگونیست گیرنده شبه تول ۸ عمل میکند؛ یعنی پروتئینهای کنترلکننده التهاب را فعال کرده و دستگاه ایمنی را برای مبارزه با عفونت از حالت انفعال خارج میکند.»
چرا این یافتهها حائز اهمیت هستند؟
اهمیت این یافتهها در بینیازی از مصرف روزانه دارو خلاصه نمیشود. هپاتیت ب مزمن یکی از مهمترین عوامل سیروز کبدی، نارسایی کبد و سرطان سلولهای کبدی بهشمار میرود که شایعترین نوع سرطان کبد است. پاکسازی ویروس میتواند خطر بروز این بیماریها را بهشکل قابلتوجهی به حداقل برساند.
جنکینز گفت این یافتهها میتوانند رویکرد استاندارد درمان را دستخوش تغییر کنند.
جنکینز هشدار داد: «همه بیماران امکان دریافت بپیروویرسن را ندارند و حتی بیماران واجد شرایط هم ممکن است از درمان کارکردی نتیجه نگیرند. با اینحال، دادههای مربوط به اثربخشی این دارو اطلاعات ارزشمندی در اختیار ما میگذارند که به توسعه درمانهای کارکردی مؤثرتر کمک خواهد کرد.»
در سرمقاله این کارآزماییها آمده است: «یافتهها نویدبخش هستند، اما نمیتوانیم نتایج کارآزماییها را به همه بیماران از جمله مبتلایان به سیروز کبدی، بیماران اچآیوی و افرادی که در شروع کارآزماییها از آنتیژن سطحی هپاتیت ب بالایی برخوردار بودند تعمیم دهیم.»
ناکمن گفت: «اینکه از امکان ریشهکن کردن ویروس صحبت میشود، دستاورد «فوقالعادهای» است. بیمار پس از درمان دیگر ناقل بیماری نخواهد بود و لازم نیست نگران ابتلا به بیماری مزمن کبد، سرطان کبد یا نیاز به پیوند کبد باشد.»
خطرات و محدودیتها
عوارض جانبی بسیار شایع بودند؛ بهطوری که ۹۱ درصد از داوطلبان گروه بپیروویرسن دچار عوارض شدند، اما این رقم در گروه دارونما ۷۳ درصد بود. واکنش در محل تزریق شایعترین عارضه بود و ۵۳ درصد از داوطلبان گروه درمان با قرمزی یا درد در محل تزریق مواجه شدند.
حدود ۱۶ درصد از بیماران گروه بپیروویرسن دچار عوارض حاد (درجه ۳ یا بالاتر) شدند، اما این رقم در گروه دارونما فقط ۳ درصد بود.
افزایش موقت سطح آنزیم کبدی آلانین آمینوترانسفراز شایعترین عارضه حاد کارآزمایی بود. پزشکان دریافتند بیمارانی که با افزایش موقت سطح این آنزیم مواجه شدند، از شانس بیشتری برای پاکسازی کامل ویروس برخوردار بودند. درنهایت، ۳ درصد از بیماران بهدلیل عوارض جانبی مجبور شدند از ادامه درمان دست بردارند.
آنا لوک، نویسنده سرمقاله فوق از دانشگاه میشیگان، خواستار پیگیری طولانیمدت بیماران شد تا معلوم شود اثر درمان تا چه زمانی پایدار خواهد بود.
لوک گفت: «این کارآزماییها گامی بزرگ بهسوی درمان کارکردی عفونت هپاتیت ب هستند و بپیروویرسن در گروهی از بیماران نویدبخش ظاهر شده است.»
سازمان غذا و داروی آمریکا هم بررسی تأییدیه این دارو را در اولویت قرار داده و تاریخ ۲۶ اکتبر ۲۰۲۶ را بهعنوان زمان اعلام نظر نهایی خود تعیین کرده است. بپیروویرسن درصورت تأیید نخستین دارویی خواهد بود که امکان درمان کارکردی هپاتیت ب مزمن را فراهم میکند.
ناکمن افزود: «یافتههای کنونی نویدبخش هستند، اما انجام واکسیناسیون هپاتیت ب همچنان بهترین روش پیشگیری از ابتلا به این بیماری و جلوگیری از آسیبدیدگی مادامالعمر کبد است. از اینرو، واکسیناسیون همچنان نخستین اقدام پیشگیرانه ما بهشمار میرود.»
