راز طول عمر نه در جلوگیری از پیری، بلکه در حفظ سامانههای حیاتی بدن نهفته است.
پروتئینهایی که سلولها را مقاوم نگهمیدارند و وظیفه کنترل سیستم ایمنی، سطح انرژی و میزان التهاب را برعهده دارند، در بیشتر افراد با افزایش سن از حالت تعادل خارج میشوند. با اینحال، بررسی داوطلبان ۱۰۰ سالهای که در یک مطالعه جدید سوئیسی مشارکت داشتند، نشان داد که ۳۷ مورد از این پروتئینها همچنان در سطح دوران جوانی داوطلبان بودند.
بیولوژی پیری: چرا روند سالخوردگی در هرکسی متفاوت است؟
پیری همه را به یک شکل تحت تأثیر نمیگذارد. درحالیکه بسیاری از سالمندان با بیماریهای مزمن و ضعف جسمانی دستوپنجه نرم میکنند، بعضیها تا ۱۰۰ سالگی سالم و سرحال میمانند. دانشمندان مدتها تصور میکردند که ژنها در این تفاوت دخیل باشند. اما یک پژوهش جدید نشان داده که عامل این تفاوت، خاصتر و کاربردیتر از آن چیزی است که فکرش را میکردیم.
پژوهشگران در این مطالعه که در نشریه «سلول سالخوردگی» انتشار یافته است، نمونه خون داوطلبان ۱۰۰ ساله را بررسی کردند و الگوهای پروتئینی مرتبط با سیستم ایمنی و سوختوساز قلبی آنها را با داوطلبان سالم ۳۰ تا ۶۰ ساله و سالمندان ۸۰ تا ۹۰ سالهای که در بیمارستان بستری بودند، مورد مقایسه قرار دادند. پژوهشگران با استفاده از تکتیک پروتئومیکس- روشی که امکان اندازهگیری همزمان صدها پروتئین را فراهم میکند- تغییر سطح پروتئینها را در طول زمان بررسی کردند تا به دلیل استقامت استثنائی بعضی از افراد در سنین بالا پی ببرند.
داوطلبان ۱۰۰ ساله از ۵۸۳ پروتئین برخوردار بودند که سطح آنها با دو گروه دیگر تفاوت داشت. در این بین، ۳۷ پروتئین درخور توجه بودند؛ چرا که سطح آنها بیشتر به داوطلبان جوان شباهت داشت تا افرادی که پا به سن گذاشته بودند. این الگو با نتایج مطالعات فراگیر قبلی روی داوطلبان ۱۰۰ ساله و نشانگرهای رایج پیری همخوانی داشت.
سو اورلاندو، پژوهشگر طول عمر و بنیانگذار آیون لایف، که نقشی در این مطالعه نداشت، به اپک تایمز گفت: «این مطالعه بر یک اصل کلیدی در علم طول عمر صحه میگذارد: سالمندی استثنائی بهمنزله فرار از روند طبیعی پیری نیست، بلکه بهمعنی حفظ گزینشی بعضی از سازوکارهای مهم بدن است.»
سامانههای بیولوژیکی بدن که در برابر پیری مقاومت میکنند
این ۳۷ پروتئین با پنج فرایند زیستی کلیدی ارتباط دارند:
۱. پاکسازی سلولی
شش پروتئین با فرایند آپوپتوز یا مرگ برنامهریزیشده سلولها ارتباط دارند؛ فرایندی که سلولهای آسیبدیده به موجب آن از بین میروند. پاکسازی مؤثر سلولهای ناکارآمد یا «سلولهای زامبی» به کاهش التهاب مزمن و پایین آمدن خطر سرطان کمک میکند.
۲. تنش اکسایشی
سطح پنج پروتئینی که با تنش اکسایشی ارتباط دارند، در داوطلبان ۱۰۰ ساله پایینتر بود. این یافته در ابتدا متناقض به نظر میرسید. اورلاندو توضیح داد که سطح پایینتر پروتئینهای آنتیاکسیدانی نشان میدهد که سلولها تحت فشار کمتری هستند، نه اینکه سیستم دفاعی آنها ضعیف شده است. اورلاندو این وضعیت را نشانه «تابآوری و نه صرفاً مقاومت» دانست.
دکتر گابریل الزیدی، متخصص طول عمر و پزشکی دقیق، گفت که ۴ مورد از این ۳۷ پروتئین- SOD1، PRDX3، HMOX1 و GLRX- در حفاظت میتوکندریایی دخیل هستند. میتوکندریها مولد انرژی هستند، اما همزمان گونههای فعال اکسیژن تولید میکنند که بهمرور در سلولها انباشته شده و به آنها آسیب میرسانند. اگر میتوکندریها مؤثر عمل کنند، انرژی پایدارتر و مولکولهای مضر کمتری تولید میشود؛ امری که بهویژه در بافتهای پرمصرف مانند سلولهای مغزی حائز اهمیت است.
الزیدی گفت: «این چهار پروتئین از طرق مختلف آسیبها را برطرف میکنند. همچنین هرچهار مورد در داوطلبان ۱۰۰ ساله در سطح دوران جوانی بودند که نشان میدهد مقاومت میتوکندریایی نقش بسزایی در سالخوردگی استثنائی دارد و یکی از محورهای اصلی و پایدار آن بهشمار میرود.»
۳. سلامت بافتها و کنترل قند خون
دسته دیگری از پروتئینها از سلولها حمایت میکردند و آنها را منسجم نگهمیداشتند؛ امری که نقش قابلتوجهی در حفظ یکپارچگی ساختاری بافتها و دفاع در برابر سرطان ایفا میکند.
سطح آنزیم DPP-4، که هورمون DPP-4 (محرک ترشح انسولین) را تجزیه میکند، در داوطلبان ۱۰۰ ساله مانند دوران جوانی بود. این موضوع با توجه به نقش انسولین در کاهش قند خون در نگاه اول عجیب به نظر میرسد، اما نویسندگان معتقدند که داوطلبان ۱۰۰ ساله میتوانند بدون نیاز به سیگنالدهی انسولین، تعادل قند خونشان را حفظ کنند؛ امری که از سوختوساز دقیق و صحیح- نه سوختوساز افراطی- حکایت دارد.
۴. تنظیم انرژی
دسته دیگری از پروتئینها با تنظیم سوختوساز ارتباط دارند که از جمله میتوان به پروتئینهایی اشاره کرد که تعادل انرژی و کنترل قند خون را مدیریت میکنند. یکی از این پروتئینها آدنیلات کیناز-۱ نام دارد که AMPK را تنظیم میکند؛ حسگر انرژی سلولی که در زمان کمبود انرژی فعال میشود و در حفظ منابع به سلولها کمک میکند.
الزیدی گفت: «اگر با متفورمین، بربرین یا فواید متابولیکی ورزش و محدودیت کالری آشنا باشید، باید بدانید که این عوامل تا حدی از طریق فعالسازی AMPK عمل میکنند.»
۵. سلامت مغز و سیستم ایمنی
دسته دیگری از پروتئینها با سیگنالدهی نوروتروفیک- مسیرهای پشتیبان بقای سلولهای عصبی و عملکرد مغز- و تنظیم سیستم ایمنی ارتباط دارند. این نشان میدهد که طول عمر استثنائی داوطلبان به حفظ همزمانِ تعادل در چندین سامانه زیستی بستگی دارد.
الزیدی تأکید کرد که این مطالعه کوچک و مشاهدهای بوده و چیزی را اثبات نمیکند. همچنین پروتئینهای بررسیشده عمدتاً به التهاب و سوختوساز قلبی محدود بودهاند. او گفت: «نمیدانم این پروتئینها عامل طول عمر استثنائی هستند یا صرفاً نشانه عملکرد صحیح بیولوژیکی به حساب میآیند.» با اینحال، این یافتهها بهطور کلی با دیگر دادههای مستقل در رابطه با داوطلبان ۱۰۰ ساله سازگاری دارند.
سبک زندگی همچنان اهمیت دارد
ژنتیک بستر اولیه را فراهم میکند، اما سبک زندگی هم نقش تعیینکنندهای دارد.
الزیدی گفت: «عملکرد بیولوژیکی داوطلبان ۱۰۰ سالهای که در این مطالعه حضور داشتند، بهتر از حد میانگین بود که آن هم تا حد زیادی به نحوه زندگی آنها بازمیگردد.»
اورلاندو به سه اصل بیولوژیکی اشاره کرد که با الگوی مشاهدهشده در داوطلبان ۱۰۰ ساله ارتباط مستقیم دارند:
- ثبات متابولیکی: تمرینات مقاومتی، تحرک روزانه، دریافت پروتئین کافی و پرهیز از پرخوری مزمن به حفظ تعادل قند خون و هورمونها کمک میکند.
- کاهش التهاب: خواب باکیفیت، حفظ ترکیب بدنی سالم و رژیم غذایی سرشار از فیبر و مواد مغذی، بار التهابی بدن را در طول زمان کاهش میدهد.
- سلامت میتوکندریایی: فعالیت بدنی منظم، کنترل استرس و پرهیز از سیگار و مصرف بیشازحد الکل به کاهش تنش اکسایشی و افزایش مقاومت سلولی کمک میکند.
اورلاندو گفت اثبات این یافتهها مستلزم انجام مطالعات بزرگتر و بلندمدت است، اما تأکید کرد که یافتههای حاضر در کنار شواهد قبلی نشان میدهند که طول عمر به حفظ سامانههای بیولوژیکی کلیدی در طول زمان بستگی دارد. او گفت: «طول عمر به جلوگیری از پیری مربوط نمیشود و بیشتر به شناسایی و حفظ سامانههایی بستگی دارد که با شتاب کمتری پیر میشوند.»
