لیتیوم که زمانی بهعنوان داروی اختلال دوقطبی شناخته میشد، اینبار بهعنوان یک ماده مغذی ضروری برای بدن مورد توجه قرار گرفته است.
ایمی آپیجیان تمام روشهای درمانی و داروهای ممکن را امتحان کرده بود، اما نتوانسته بود از شر اضطراب و فرسودگی شغلی دوران رزیدنتی که او را به مرز درماندگی رسانده بود خلاص شود. چیزی که درنهایت به آپیجیان کمک کرد، ماده معدنی کمیابی بود که بهشکل طبیعی در آب آشامیدنی یافت میشود: لیتیوم.
آپیجیان مرخصی گرفت و درباره راههای بهبود سلامت روان شروع به تحقیق کرد. درنهایت، مکمل لیتیوم به گزینه اصلی برنامه درمانی او تبدیل شد. او به اپک تایمز گفت: «لیتیوم باعث شد ثبات پیدا کنم و مشکلاتم را به حداقل برسانم. با مصرف لیتیوم توانستم با مشکلاتی که داشتم کنار بیایم.»
تأثیر لیتیوم بهقدری عمیق بود که مسیر شغلی آپیجیان را دستخوش تغییر کرد و او سراغ طب پیشگیرانه و طب اعتیاد رفت. لیتیوم برای او فراتر از یک راهکار شخصی بود. آپیجیان به این نتیجه رسید که لیتیوم با رفع نوسانات خلقی، که معتادها را بهسمت مصرف دوباره سوق میدهد، از بازگشت اعتیاد جلوگیری میکند.
لیتیوم که بیشتر بهعنوان داروی اختلال دوقطبی شناخته میشود، بهشکل طبیعی در مقادیر اندک در بدن وجود دارد و از طریق آب و غذا به بدن راه پیدا میکند. این ماده بر دهها مسیر پیامرسانی سلولی اثر میگذارد که در سلامت مغز، التهاب و ترمیم سلولی دخیل هستند. آپیجیان از معدود پزشکانی است که لیتیوم را جزو مواد مغذی ضروری برای بدن میداند.
بعضیها بهاندازه کافی لیتیوم دریافت نمیکنند
فرایند درمان بیماران کلیوی و دیالیزی باعث دفع لیتیوم میشود. از اینرو، این افراد در معرض خطر کمبود لیتیوم قرار دارند. با اینحال، ممکن است این کمبود علل دیگری هم داشته باشد. هنوز مقدار مشخصی برای لیتیوم دریافتی روزانه تعیین نشده است.
میزان لیتیوم بدن تا حدی به میزان تماس روزانه با این ماده بستگی دارد که بخش عمده آن از طریق آبهای زیرزمینی تأمین میشود. میزان لیتیوم موجود در آبهای زیرزمینی بسته به محل زندگی بین ۲٫۳ میکروگرم در هرلیتر و بیش از ۱۴۹ میلیگرم در هرلیتر متغیر است.
لیتیوم از طریق روده جذب و بعد از یک روز از طریق کلیهها دفع میشود و با نوشیدن آب، مصرف غلات صبحانه و خوردن سیبزمینی، گوجهفرنگی، نخود، سبزیهای برگدار و کلم جایگزین میشود.
تغییرات مربوط به رژیم غذایی بهویژه تصفیه آب به روش اسمز معکوس با کاهش میزان دریافت لیتیوم ارتباط دارد.
دکتر جیمز گرینبلت، روانپزشک و نویسنده «انقلاب لیتیوم»، که سی سال است برای بیماران خود مکمل لیتیوم تجویز میکند، به اپک تایمز گفت: «آب معدنی یا سموم محیطی مانع جذب لیتیوم میشوند. نتایج یک مطالعه نشان داد غذاهای فوقفرآوریشده میزان لیتیوم دریافتی را کاهش میدهند. از اینرو، میتوان گفت عوامل مختلفی در این مورد دخیل هستند.»
گرینبلت افزود بالغ بر نیمی از کودکانی که در مطب معاینه کرده است، لیتیوم ناکافی یا بسیار ناچیزی داشتهاند. گرینبلت به این دلیل سطح لیتیوم بیماران را بررسی میکند که میداند کمبود این ریزمغذی باعث افت تمرکز، خلقوخو و سلامت عصبی میشود.
نقش لیتیوم در بهبود سلامت روان
براساس مطالعات جمعیتی گستردهای که انجام گرفته است، لیتیوم عموماً با بهبود سلامت روان ارتباط دارد.
تحلیل فراگیر مجله روانپزشکی بریتانیا نشان میدهد که نرخ خودکشی در مناطقی که لیتیوم بیشتری در آب آشامیدنی خود دارند بهمراتب پایینتر است. پژوهشگران میگویند این مسئله از تأثیر لیتیوم در کاهش علائم اختلالات خلقی یا کاهش پرخاشگری نشأت میگیرد.
لیتیوم اندازه مولکولی ناچیزی دارد و میتواند از سد خونیمغزی بگذرد و به نقاط مهم مغز برسد. این ماده بر مسیرهای پیامرسانی سلولی اثر میگذارد و سطح التهاب، عملکرد میتوکندریها، ترمیم سلولی و انتقالدهندههای عصبی را تنظیم میکند.
مطالعه مروری مجله محیطزیست نشان میدهد که کمبود لیتیوم با افزایش نرخ قتل، رفتارهای پرخاشگرانه، اختلالات افسردگی و دوقطبی و دورههای شیدایی ارتباط دارد. پژوهشگران میگویند: «لیتیوم جزو مؤثرترین داروهای اعصاب و روان است که در نیم قرن گذشته بهرغم ظهور و افول راهکارهای رواندرمانی جایگاه خود را حفظ کرده است.»
مطالعه کوچک مجله انجمن آمریکایی پرستاران نشان میدهد که عوامل ژنتیکی هم در این زمینه دخیل هستند. آزمایش ۵۰ بیمار مبتلا به افسردگی، اختلال دوقطبی یا اختلال اضطراب فراگیر که همگی حامل یک عامل ژنتیکی پرخطر بودند نشان داد که دریافت لیتیوم با کاهش ۶۶ درصدی شاخص افسردگی و کاهش ۶۵ درصدی شاخص اضطراب همراه است. از آنجا که این مطالعه بدون حضور گروه کنترل انجام گرفته است، نمیتوان بهبود این شاخصها را صرفاً به دریافت لیتیوم نسبت داد. پژوهشگران مطالعه حاضر و مطالعات دیگر میگویند غربالگری ژنتیکی به انتخاب شیوه درمان مناسب براساس شرایط بیمار کمک میکند.
همه لیتیومها نیاز به نسخه ندارند
مطالعات عمدتاً بر لیتیوم اوروتات تمرکز دارند که در دوزهای پایینتر تجویز میشود و با لیتیوم کربنات تفاوت دارد؛ ترکیبی که برای درمان شیدایی در اختلال دوقطبی و رفتارهای پرخاشگرانه یا خودآسیبزنانه در دوزهای بالاتر از ۲۵۰ میلیگرم تجویز میشود.
لیتیوم کربنات میتواند به کلیهها و غدد تیروئید و پاراتیروئید آسیب بزند. از اینرو، عملکرد این اندامها باید با انجام آزمایش خون زیر نظر قرار بگیرد. عوارض احتمالی خفیف هستند، اما بعضیها دچار نارسایی کلیوی مزمن میشوند و چارهای جز قطع مصرف لیتیوم ندارند. لیتیوم اوروتات هیچ عوارضی ندارد.
گرینبلت گفت: «مردم لیتیوم را بیشتر با داروی لیتیوم کربنات میشناسند و به همین دلیل از مصرف لیتیوم با دوز پایین واهمه دارند. از اینرو، باید به مردم ثابت کنیم که ایندو ترکیب مثل هم نیستند. لیتیوم اوروتات بهندرت عوارض جانبی به بار میآورد و در دوزهای پایین از اثربخشی بالینی قابلتوجهی برخوردار است.»
لیتیوم چگونه اثر میکند؟
تأثیر لیتیوم بر انتقالدهندههای عصبی بیش از همه مورد توجه قرار دارد. این ماده از طریق سازوکارها و مسیرهای بههمپیوسته مختلف بر انتقالدهندههای عصبی اثر میگذارد.
گرینبلت گفت: «تأثیر لیتیوم حیرتانگیز است. سازوکار لیتیوم پیچیدگیهایی دارد که تشریح اثربخشی آن را سخت و دشوار کرده است.»
لیتیوم باعث افزایش سطح فاکتور نورونزایی مشتقشده از مغز میشود؛ پروتئینی که با حفظ نورونها به بهبود عملکرد دستگاه عصبی کمک میکند و موجب رشد سیناپسهای جدید میشود که بهنوبهخود در سازگاری مغز، یادگیری و شکلگیری خاطرات جدید دخیل هستند.
افزایش سطح این پروتئین بهواسطه یکی از سازوکارهای اصلی لیتیوم رخ میدهد: مهار آنزیم گلیکوژن سنتاز کیناز-۳ که وظیفه تنظیم مرگ سلولها، سوختوساز و التهاب را برعهده دارد. گرینبلت گفت: «برخی از پژوهشگران بهدنبال کشف دارویی هستند که این آنزیم را هدف بگیرد، زیرا گلیکوژن سنتاز کیناز-۳ از عوامل اصلی ایجاد التهاب در مغز است.»
فعالیت بیشازحد گلیکوژن سنتاز کیناز-۳ با مشکلاتی مانند زوال عصبی، رشد تومورها و مقاومت به انسولین گره خورده است.
مطالعه مجله نیچر نشان داده که میزان لیتیوم در مغز افراد مبتلا به اختلالات ذهنی خفیف، که پیشدرآمد آلزایمر محسوب میشود، پایین است. پژوهشگران میگویند کاهش لیتیوم در مغز موشها با افزایش سطح پلاکهای آمیلوئید و کلافههای تاو همراه است که از نشانههای شاخص بیماری آلزایمر و تسریع روند افت عملکرد ذهنی بهشمار میرود. با اینحال، مصرف لیتیوم اوروتات از تغییرات مغزی و تحلیلرفتن حافظه جلوگیری میکند.
پژوهشگران در مطالعه نشریه شبکه آزاد جاما ۲۵۲ هزار و ۱۷۸ داوطلب آقا و خانم را بهمدت بیش از ۳ سال و نیم زیر نظر گرفتند و دریافتند افرادی که لیتیوم بیشتری در آبهای زیرزمینی محل زندگیشان داشتند، کمتر به سرطان مبتلا میشدند. پژوهشگران افزودند که لیتیوم به مهار آنزیمهایی مانند گلیکوژن سنتاز کیناز-۳ و اینوزیتول مونوفسفات که در پیشرفت سرطان دخیل هستند کمک میکند.
لیتیوم باعث میشود که بدن واکنش بهتری به انسولین نشان دهد. دیابت با قطع مصرف لیتیوم در بیماران مبتلا به اختلال دوقطبی ارتباط دارد. پژوهشگران اثربخشی لیتیوم بر سوختوساز بدن را در مطالعات حیوانی با اثربخشی ورزش مقایسه کردهاند. لیتیوم به مهار گلیکوژن سنتاز کیناز-۳ کمک میکند؛ آنزیمی که ترمز پیامرسانی انسولین را میکشد. به این ترتیب، انسولین بهراحتی گلوکز را وارد سلولها میکند که با مهار تولید بیشازحد انسولین در لوزالمعده از پیامدهای منفی تنش اکسایشی جلوگیری میکند.
مطالعات دیگر نشان میدهند که لیتیوم میتواند از بیماران در برابر ویروس کووید-۱۹، اچآیوی و ویروس هرپس محافظت کند. مطالعه مجله داروشناسی عصبی نشان داده که لیتیوم برای قلب و عروق، دستگاه اسکلتی-عضلانی، سوختوساز و عملکرد ذهنی مفید است و با فرایندهای التهابی و آنتیاکسیدانی ارتباط دارد. نام گلیکوژن سنتاز کیناز-۳ در این موارد هم بهعنوان یک عامل احتمالی مطرح شده است؛ آنزیمی که در تنظیم التهاب، بقای سلولی، سوختوساز و ترمیم بافتها نقش دارد.
بدن به چه میزان لیتیوم نیاز دارد؟
برخی از روانپزشکها از جمله گرینبلت و شماری از پژوهشگران بر این باورند که لیتیوم باید بهعنوان یک ماده مغذی ضروری برای بدن در نظر گرفته شود.
پیشنهاد شده که لیتیوم به غلات و مولتیویتامینهای مخصوص بزرگسالان افزوده شود. لیتیوم سیترات در سال ۱۹۲۹ یکی از ترکیبات تشکیلدهنده نوعی نوشابه لیمویی بود که بعدها به سونآپ معروف شد. این ماده در سال ۱۹۵۰ از ترکیبات تشکیلدهنده نوشابه حذف شد و لیتیوم هم از آن زمان بهعنوان یک ترکیب آلاینده شناخته میشود.
تعیین دوز مناسب کار دشواری است. در مطالعه مروری مجله تحقیقات عناصر معدنی زیستی به پرونده بیماری اشاره شده که با مصرف ۱۲۰ میلیگرم لیتیوم دچار تهوع و استفراغ شدید شده بود. دوز معمول لیتیوم در مکملها ۵ میلیگرم است. پژوهشگران گفتند: «خطر سوءمصرف عامدانه یا مسمومیت تصادفی از جمله دلایلی است که باعث شده نتوانیم دوز این ترکیب را برای همه بالا ببریم.»
گرینبلت گفت: «افزودن لیتیوم به منابع آب یا مواد غذایی منطقی نیست. مکمل لیتیوم باید براساس نیازهای فردی مصرف شود و این مکمل فقط به افرادی تجویز شود که از مصرف آن سود میبرند. نباید همه را بهسمت مکمل سوق بدهیم.»
گرینبلت با توجه به پرونده افرادی که از دریافت لیتیوم نتیجه گرفتهاند- از جمله افرادی که با تحریکپذیری، خشم و رفتارهای تکانشی دستوپنجه نرم میکردند و پیشینه خانوادگی اعتیاد داشتند- اغلب دوز پایین لیتیوم اوروتات را به بیماران توصیه میکند که مقدار آن از ۵ تا ۱۰ میلیگرم متغیر است.
آپیجیان گفت: «لیتیوم نهتنها جایگزین ایمنتری برای دارو بهشمار میرود، بلکه به بهبود سلامتی و تندرستی هم کمک میکند.»
آپیجیان افزود: «تحقیقات زیادی انجام گرفته که میتوانیم با تکیه به آنها با اطمینان بگوییم که لیتیوم جزو مواد مغذی ضروری برای بدن است. نکتهای که باید به آن توجه کنیم، این است که قرار نیست تمام مشکلات با مصرف دارو برطرف شوند.»
