۲۰ ژوئیه (۳۰ تیر)، پنجاهوششمین سالگرد قدم گذاشتن فضانوردان آپولو ۱۱، نیل آرمسترانگ و باز آلدرین، بر آن «ویرانی باشکوه» بود؛ عبارتی که آلدرین برای توصیف ماه به کار برد و میلیونها نفر پای تلویزیون شنونده آن بودند.
از تابستان ۱۹۶۹ تا پایان سال ۱۹۷۲، آمریکا طی شش مأموریت که جزو مأموریتهای آپولو برای فرود بر سطح ماه بودند، دستکم ۱۲ نفر را به ماه فرستاد.
کشورهای جهان با شگفتی و اتحاد جماهیر شوروی با حسادت نظارهگرِ این دستاورد بودند.
«شروع دوباره» مأموریت ناسا در ماه با چالش روبهروست: برنامه آرتمیس که درصدد بازگرداندن فضانوردان آمریکایی به ماه و فراهم کردن امکان حضوری پایدار است، با خطر کاهش بودجه، تعدیل نیرو از جمله مدیران ارشد و از دست رفتن شمار زیادی از سرمایه انسانی بیبدیل خود مواجه شده است؛ مشکلاتی که منجر به تأخیر، کاهش دامنه مأموریتها و «فرار مغزها» شده و برنامه ناسا و مأموریت این نهاد را متزلزل کرده است.
در عینحال، حزب کمونیست چین قصد دارد نخستین گروه فضانوردان خود را تا سال ۲۰۳۰ به ماه بفرستد. از این گذشته، حزب کمونیست برای تأسیس یک «ایستگاه تحقیقاتی بینالمللی در ماه» برنامهریزی کرده که بهظاهر بیخطر است.
چین اهداف فضایی خود را با جدیت تمام پیگیری میکند، درحالیکه آمریکا از میراث خود چشمپوشی کرده است. از اینرو، ادعای وجود یک «رقابت فضایی نوین» که بتوان آن را با رقابت فناورانه دهه ۱۹۶۰ بر سر فرود بر سطح ماه قیاس کرد، مردود است.
اینکه بگوییم آمریکا و چین در بحبوحه «رقابت فضایی» هستند، در حال حاضر نادرست است. رقابت به معنی وجود رقیب است. آمریکا هنوز ناسا را به خط شروع نرسانده است. این چالش و فرصتی است که پیش روی شان دافی، مدیر «موقت» جدید ناسا، قرار دارد. آرتمیس میتواند با پوستاندازی علمی و فرهنگی به آپولوی مدرن تبدیل شود.
آیا بازگشت به ماه مهم است؟
برنامه آپولوی ناسا و موج عظیم مدارگردها و فرودگرهای رباتیک قمری که کشورهای مختلف در سالهای متمادی به فضا فرستادهاند، نشان میدهد که ماه گنجینهای از منابع است که هنوز به تصاحب هیچکس درنیامده است. دستکم هنوز خبری از مرزبندی و مقررات زیستمحیطی نیست، قانون مالکیت خصوصی وجود ندارد و کسی درباره مرزهای حاکمیتی صحبت نمیکند.
این منابع قمری چیستند؟ ذخایر آب منجمد در دهانههای تاریک ماه را میتوان به اکسیژن، آب آشامیدنی و سوخت موشک تبدیل کرد. عناصر خاکی کمیاب از جمله هلیوم-۳ نیز بهوفور روی ماه یافت میشوند که دستیابی به آن ارزش این تلاشها را دارد.
هلیوم-۳ در انجام کارهای پیشرفته علمی و فناورانه بسیار حائز اهمیت است. این عنصر برای تولید انرژی پاک و کارآمد برای گداخت، که رآکتورهای آن در دست توسعه قرار دارند، بسیار مطلوب است و در کرایوژنیک (سردشناسی)، تصویربرداری پزشکی و امنیت ملی و همچنین در ساخت آشکارسازهای نوترونی کاربرد دارد.
کسانی که به امکانیت استخراج منابع قمری شک دارند، بد نیست به آخرین باری فکر کنند که آمریکا به منطقهای بکر و دورافتاده دست پیدا کرد؛ زمانی که ویلیام سیوارد، وزیر امور خارجه آمریکا، در سال ۱۸۶۷ با روسیه به توافق رسید و آلاسکا را به قیمت ۷.۲ میلیون دلار خریداری کرد. آنروزها خرید آلاسکا را نتیجه «جنون سیوارد» میدانستند، اما با کشف طلا در سال ۱۸۹۸ همه چیز تغییر کرد. کشف ذخایر نفت آلاسکا نیز نگاه خردمندانه سیوارد را به اثبات رساند.
برتری نظامی دومین دلیل بازگشت به ماه است که شاید بزرگترین مزیت نظامی ممکن باشد. آمریکا و فضانوردان آپولو ۱۱ در سال ۱۹۶۹ با شعار «صلح برای بشریت» به ماه رفتند، اما هیچ تضمینی وجود ندارد که حزب کمونیست چین در سال ۲۰۳۰ به چنین تعهداتی پایبند باشد.
ماه از دید استراتژیستهای نظامی بهعنوان یک «جایگاه ویژه» خارج از جو شناخته میشود؛ جایگاهی که میتوان از طریق آن به سامانههای نظامی دسترسی یافت و به اهداف زمینی یا ماهوارههای مستقر روی مدار حمله کرد.
حضور حزب کمونیست چین در ماه به معنی نظامیسازی ماه به دست چین است و کشورهای دیگر هیچ کشور دیگر لازم است ک هبا آن به مقابله بپردازند.
دلیل سوم و آخر به دستاورهای علمی مربوط میشود. از ابزارهای برقی بیسیم گرفته تا ریزتراشهها و سامانه موقعیتیاب جهانی، رقابت فضایی اولیه منافع شگفتانگیزی برای مردم عادی به ارمغان آورد. تأثیر دستاورهای فناورانه بعدی که ممکن است روزی به آنها دست پیدا کنیم، هنوز نامعلوم است. اما دلایلی داریم که نشان میدهند تأثیر آنها قابلتوجه خواهد بود.
از نیازهای روزمره که بگذریم، فرصت خواهیم یافت تا چیزهای بیشتری درباره زمین بیاموزیم. ماه از نزدیک شاهد وقایعی است که زمین از سر میگذراند و حرفهای زیادی برای گفتن دارد؛ دنیایی است که ردپای تحولات سهمگین و هزارانساله خود و منظومه شمسی را ثبت و ضبط کرده است.
شواهد علمی بر روی زمینِ پرتحول ما از بین رفتهاند، اما همهشان روی ماه دستنخورده باقی ماندهاند. انسان بهعنوان موجودی اندیشمند باید تا حد امکان بداند که سیارهاش چه اتفاقاتی را از سر گذرانده است.
آپولو ۱۱ به خاطرات پیوسته است، اما نباید فراموش کنیم که آپولو ۱۱ پروژه یکدستی بود؛ ترکیبی از دولت، صنعت و دانش آکادمیک که از وجود مهندسان جوان و کارگران ماهر بهره میبرد.
این مقاله ابتدا در ریلکلیروایر منتشر شده است و نسخه ویرایش شده به زبان فارسی را اینجا منتشر کردهایم.
درباره نویسنده: لئونارد دیوید از روزنامهنگاران صاحبعنوان حوزه فضا به شمار میرود که بیش از ۵۵ سال در زمینه فضا گزارش تهیه کرده است. او نویسنده کتابهای «با سرعت بهسوی ماه: رقابت فضایی نوین» و «مریخ: آینده ما روی سیاره سرخ» است که هردو از جانب نشنال جئوگرافیک منتشر شدهاند.
