چین میتواند از استیلای خود در زمینه عناصر خاکی کمیاب و ظرفیتی که در بخش داروسازی دارد، بهعنوان اهرم فشار استفاده کند.
پکن برای دور بعدی جنگ تجاری خود با واشینگتن دو برگ برنده دارد. یکی از آنها استیلای چین در عرضه جهانی عناصر خاکی کمیاب پالایشگاهی و دیگری جایگاه رفیع این کشور در عرضه جهانی دارو است.
هیچکدام از این موارد در حد دلخواه پکن قابل اطمینان نیستند، اما در حال حاضر بهترین اهرمی هستند که چین در اختیار دارد. کاهش وابستگی اقتصاد کشور به صادرات راهکار بهتری است، اما به نظر نمیرسد که پکن قادر به انجام چنین کاری باشد.
اهرم فشار اصلی چین به عناصر خاکی کمیاب و مواد مغناطیسی دائمی مربوط میشود. از این ترکیبات در ساخت گوشیهای هوشمند، خودروهای برقی، رباتها و دیگر محصولات پیشرفته حوزه فناوری استفاده میشود. چین در حال حاضر حدود ۷۰ درصد از فرایند استخراج عناصر خاکی کمیاب و ۹۰ درصد از فرایند ذوب و فرآوری آنها را در اختیار خود دارد.
پکن پیشتر تهدید کرده بود که جلوی عرضه این اقلام را میگیرد که بیتردید نقش بسزایی در امتیاز گرفتن از واشینگتن داشته و باعث تعلیق تعرفههای موعود و تسهیل دسترسی این کشور به نیمهرساناهای پیشرفته ساخت آمریکا شده است.
صادرات عناصر خاکی کمیاب نسبت به سال گذشته کاهش داشته است، اما این عناصر همچنان به بازارهای جهانی راه پیدا میکنند. حجم صادرات عناصر خاکی کمیاب بعد از ذوب و تفکیک در ششماهه اول سال جاری به ۳۲ هزار تن رسید که ۱۱.۳ درصد کمتر از مدت مشابه در سال ۲۰۲۴ بود، اما هرگز متوقف نشد. حجم صادرات مواد مغناطیسی دائمی نیز به ۲۲ هزار تن رسید که ۱۹ درصد کمتر از سال گذشته بود.
پکن برای آمادگی در مذاکرات آتی به افزایش محدودیتهای موجود در قبال معادن، فرآوری و صادرات عناصر خاکی کمیاب متوسل شده است. فرآوری مواد خام وارداتی نیز که معمولاً از نو به کشور مبدأ صادر میشوند، مشمول محدودیت شده است. به گفته لی چائو، تحلیلگر ارشد شرکت اوراق بهادار گوجین، رویکرد جدید نسبت به سهمیهبندیهای قبلی پکن بهبود یافته و امکان کنترل کامل زنجیره تأمین عناصر خاکی کمیاب را فراهم کرده است.
چین در حوزه داروسازی روی کاغذ جایگاه بسیار خوبی دارد. داروسازان چینی در نیمه اول سال ۲۰۲۵ توانستند یکسوم از کل قراردادهای مربوط به شرکتهای داروسازی جهانی از جمله شرکتهای بزرگ فایزر، آسترازنکا و ریجنران را به خود اختصاص دهند که شامل ۱۴۴ قرارداد به ارزش ۶۰ میلیارد دلار میشود.
اما اهرم تجاری این قراردادها در سمت چین محدودیت دارد. تقریباً نیمی از این قراردادها به «واگذاری حق امتیاز» مربوط میشوند که یعنی حق امتیاز در اختیار طرف چینی نیست و به طرف خارجی تعلق دارد. تولید تحت لیسانس در چین بیتردید با هدف تصاحب بازار داخلی انجام میگیرد و به سود طرف خارجی تمام میشود، اما برای طرف چینی هم سود زیادی دارد. با اینحال، چین نمیتواند از این اهرمها در مذاکره با واشینگتن، توکیو یا اتحادیه اروپا استفاده کند.
از اینرو، جای تعجب ندارد که لی چیانگ، نخستوزیر چین، در حین اعلام خبر این قراردادها بر ضرورت «تقویت نوآوریهای جدید، رفع چالشهای فناورانه کلیدی و بسیج منابع دولت و بازار برای پیشرفت سریع» تأکید کرده است. چین بدون این تدابیر همچنان تا حدی تابع نوآوریهای دارویی خارجیها خواهد بود.
اهرم فشار چین در زمینه عناصر خاکی کمیاب بهمراتب مؤثرتر است، اما به اندازهای که پکن گمان میکند کارآمد نیست. عناصر خاکی کمیاب برخلاف نامشان چندان کمیاب نیستند و در سراسر جهان یافت میشوند. چین از آن جهت در این صنعت دست بالا را پیدا کرده که استخراج این فلزات و فرآوری آنها با آلودگی شدید همراه است و این کشور برخلاف بسیاری از کشورهای توسعهیافته با ایجاد آلودگی کنار آمده است. درواقع، معضل آلودگی باعث شده که آمریکا و دیگر کشورها مواد خام خود را برای ذوب و پالایش به چین ارسال کنند.
اگر پکن با برگ برنده عناصر خاکی کمیاب خوب بازی نکند، دیگر کشورها از جمله آمریکا بهجای کنار گذاشتن فناوریهای خود به دنبال راهی برای تحمل یا کنترل آلودگی خواهند رفت. در اینصورت، چین تقریباً انحصار خود را از دست خواهد داد و اهرم تجاری این کشور نیز بیاثر خواهد شد.
پکن تا اینجای کار اهرم فشار مؤثری داشته که شکل مذاکرات قبلی این کشور با واشینگتن نیز گواه آن است. بیتردید همین اهرم بوده که باعث شده دولت ترامپ نسبت به هند سختگیری بیشتری داشته باشد، حتی در مواردی که به حمایت هند و پکن از روسیه مربوط میشوند. اما استیلای چین تا ابد دوام نخواهد داشت. هرچه پکن بیشتر از برگ برنده خود استفاده کند، انگیزه دیگر کشورها برای کشف منابع جایگزین بیشتر خواهد شد. بدین ترتیب، اهرم فشار پکن بیاثر میشود و روزی میرسد که این کشور دیگر هیچ برگ برندهای در دست ندارد.
چین میتوانست با راهاندازی موتور رشد اقتصاد داخلی و کاهش وابستگی به صادرات، مقاومت بیشتری در قبال تعرفهها و سیاستهای تجاری تهاجمی داشته باشد. رویکرد پکن تاکنون در حد حرف بوده و اقدام خاصی برای ایجاد تغییرات لازم صورت نگرفته است.
دیدگاه ارائهشده در این مقاله نقطه نظر نویسنده بوده و لزوماً منعکسکننده دیدگاه اپک تایمز نیست.
درباره نویسنده: میلتون ازراتی کمکویراستار نشریه نشنال اینترست، زیرمجموعه مرکز مطالعات سرمایه انسانی دانشگاه بوفالو، و اقتصاددان ارشد شرکت ارتباطاتی وستد در نیویورک است. او پیش از حضور در وستد بهعنوان استراتژیست بازار و اقتصاددان ارشد برای لرد، ابت و شرکا کار میکرد. ازراتی اغلب برای سیتی ژورنال و بهطور مرتب برای مجله فوربز مقاله مینویسد. «سی فردا: سه دهه آتی جهانیشدن، جمعیتشناسی و چگونه زندگی خواهیم کرد» آخرین کتاب اوست.
