تفسیر
اداره فضای مجازی چین در ماه سپتامبر کارزار دوماههای را با عنوان «شفاف و روشن: جلوگیری از عمل بدخواهانه دامن زدن به عواطف منفی» آغاز کرد. با شروع این کارزار دامنه سانسور از مخالفتهای سیاسی و موضوعات حساس تاریخی عبور کرد و به «منفیبافی، بدبینی و نگرشهای پوچگرایانه» مورد نظر مقامات کشیده شد.
اداره فضای مجازی اعلام کرده که هدف این کارزار «جلوگیری از نگرشهای منفی» و ترویج اینترنت «متمدن و عقلانی» است.
هر محتوایی که مشکلات اجتماعی را منعکس کند، به گسترش ناامیدی دامن بزند یا به ترویج خودکمبینی و ترندهایی مانند «دراز کشیدن» کمک کند، در این کارزار سانسور میشود. از این گذشته، نوشتن درباره «دلسردی از زندگی»، «بیفایده بودن تحصیل» یا «بیفایده بودن تلاش و کوشش» ممنوع اعلام شده است.
اداره فضای مجازی چین چهار نوع محتوا را در شبکههای اجتماعی، پلتفرمهای ویدئویی و پخش زنده ممنوع کرده است: دامن زدن به خصومتهای گروهی، ایجاد وحشت با انتشار اخبار جعلی درباره فجایع یا شایعات اقتصادی، ترویج خشونت آنلاین با استفاده از درگیریهای ساختگی یا تصاویر خشونتبار و دامن زدن به احساسات بدبینانه با نگرش ازپیشبازنده.
این کارزار در شرایطی آغاز شده که اقتصاد چین با افول اعتماد مصرفکننده، نرخ بالای بیکاری جوانان و کاهش سرعت رشد در بخش تولید و خردهفروشی دستبهگریبان است. نهادهای نظارتی پیشتر بعضی از پلتفرمهای بزرگ از جمله ویبو، کوایشو و شیائوهونگشو را به دلیل ناتوانی در کنترل محتوای «زیانبار» اعم از شایعهپراکنی درباره زندگی چهرههای مشهور و دامن به زدن به نگرش ازپیشبازنده با پیام «بیفایده بودن تلاش و کوشش» جریمه کردهاند.
رسانههای دولتی این کارزار را لازمه حفظ نظم و اعتماد اجتماعی میدانند. در عینحال، بعضی از چهرههای معروف فضای مجازی نیز مورد هدف قرار گرفتهاند: حسابهای کاربری ژانگ شوئهفنگ، از اساتید محبوب چین، محدود شده و پستهای هو چنفنگ، که در زمینه تولید محتوا فعالیت دارد، بعد از اظهارنظر جنجالی او درباره نابرابری اجتماعی حذف شدند.
حزب کمونیست چین بر این باور است که میتواند همه چیز را مهار کند، اما قادر به کنترل نگرش مردم نیست. برخلاف کارزارهای تبلیغاتی قبلی که جهان را بیجهت بد جلوه میدادند، کارزار کنونی قصد دارد شهروندان را مجاب کند که کیفیت زندگی روزمره آنها رو به افول نیست؛ مأموریتی که انجام آن در بهترین حالت نیز دشوار است. مردم و بهویژه جوانان از ناتوانی خود در یافتن شغل، خرید خانه یا ازدواج در سایه دستمزدهای پایین و چشمانداز نامطلوب آینده آگاهند و فشار دولت بهتنهایی نمیتواند این بدبینی نهادینه را ریشهکن کند.
سرخوردگی جوانان چینی به حدی رسیده که آنها راهکارهای مختلفی را برای کنار آمدن با شرایط دشوار ابداع کردهاند که برای نمونه میتوان به «آدمهای موشی»، «بچههای تماموقت» و فرهنگ «تظاهر به کار» اشاره کرد. سانسورچیها میتوانند این اصطلاحات را از شبکههای اجتماعی حذف کنند، اما نمیتوانند جلوی احساس بدبینی یا رفتارهای مرتبط با آن را بگیرند.
از این گذشته، جوانان چینی در فضای مجازی خوشفکر هستند. آنها برای دور زدن سانسور سراغ شکلکها (ایموجی) و نامهای رمزی رفتهاند تا بتوانند به شکل ناشناس به ارتباطات آنلاین خود ادامه دهند.
تنها چند هفته قبل از آغاز کارزار مقابله با بدبینی، حزب کمونیست چین از سامانه جدید شناسه اینترنتی خود رونمایی کرد که ناشناس ماندن کاربران و آزادی بیان را در فضای مجازی تهدید میکند. این سامانه که توسط وزارت امنیت عمومی و اداره فضای مجازی چین طراحی شده، کاربران را ملزم میکند که با استفاده از کارت شناسایی و فناوری تشخیص چهره در یک اپلیکیشن ملی ثبتنام کنند.
کاربران بعد از ثبتنام یک «کد اینترنتی» و یک «گواهی اینترنتی» دریافت میکنند که با آن میتوانند به خدمات مورد نظرشان دسترسی پیدا کنند و دیگر نیازی به ارائه اطلاعات شخصی خود ندارند. شهروندان با وجود این شناسه مجازی متمرکز دیگر نیازی به ثبتنام مجزا در پلتفرمها، شبکههای اجتماعی و وبسایتهای مختلف نخواهند داشت.
مقامات میگویند انجام این کار اختیاری بوده و سامانه مذکور باعث ارتقای امنیت میشود، از اطلاعات شخصی کاربران محافظت کرده و به توسعه اقتصاد دیجیتال کمک میکند. این سامانه در پلتفرمهایی مثل ویچت فعال شده و احتمال دارد که در سرویسهای مختلف الزامی شود.
با اینحال، منتقدان بر این باورند که استفاده از برچسب «اختیاری» ادامهدار نخواهد بود؛ چرا که بسیاری از سیاستهای دیجیتالی چین در آغاز اختیاری بوده و بعد اجباری شدهاند.
این سامانه دادههای مربوط به هویت کاربران را در یک پایگاه اطلاعاتی دولتی ذخیره میکند و به مقامات اجازه میدهد که رفتار آنلاین کاربران را با دقتی بیسابقه رصد کنند. گره زدن فعالیتهای مجازی به یک شناسه واحد به رژیم کمک میکند که صدای کاربران را بهطور همزمان در چند پلتفرم مختلف خفه کند یا جلوی فعالیت آنها را بگیرد. کارشناسان هشدار دادهاند که این سامانه مصداق تمامیتخواهی دیجیتالی بوده و روند سرکوب مخالفان را آسانتر میکند و اندکفرصتهای باقیمانده در فضای مجازی چین را از بین میبرد.
مدافعان حقوق دیجیتال نیز به خطرات جدی امنیت سایبری اشاره کردهاند. پایگاههای اطلاعاتی متمرکز یک گنجینه ارزشمند از دادههای حساس هستند که ممکن است در معرض سوءاستفاده هکرها یا نیروهای امنیتی قرار بگیرند. چین پیشتر نیز تجربه چنین اتفاقاتی را داشته که از جمله میتوان به افشای اطلاعات ۱ میلیارد نفر از شهروندان چین در سال ۲۰۲۲ اشاره کرد که متعاقب نفوذ به پایگاه اطلاعاتی اداره پلیس رخ داد. این سامانه نهتنها حریم خصوصی کاربران را تهدید میکند، بلکه ممکن است دستمایه دستگاههای اطلاعاتی حزب کمونیست قرار بگیرد و علیه مردم چین به کار گرفته شود.
سامانه شناسه اینترنتی در راستای توسعه ابزارهای نظارتی موجود اعم از «دیوار آتش بزرگ»، ثبتنام اجباری با نام واقعی، سامانههای تشخیص چهره، دوربینهای مداربسته، برنامه «چشمهای تیزبین»، پایگاههای اطلاعاتی ابری پلیس و نظام مدیریت اجتماعی شبکهمحور راهاندازی شده است. این ابزارها به وزارت امنیت کشور اجازه میدهند که فعالیتهای آنلاین را به واسطه سازوکارهای نظارت ملی رصد کند.
طنز تلخ ماجرا این است که مقوله سانسور نیز در چین جزو موضوعات ممنوعه به شمار میآید. لائو دونگیان، استاد برجسته حقوق در دانشگاه چینهوا، در مطلبی در ویبو راهاندازی این سامانه را به «نصب دستگاه شنود در تلفن همراه تمام کاربران» تشبیه کرد. این مطلب اندکی بعد به دلیل «نقض مقررات» حذف شد و حساب کاربری دونگیان نیز به مدت سه ماه از زمان انتشار این مطلب به حالت تعلیق درآمد.
درمجموع، سامانه شناسه اینترنتی بخشی از راهبرد بلندمدت پکن برای حذف امکان ناشناس ماندن در فضای مجازی و گسترش نظارتهای فردی است. این سامانه به حزب کمونیست اجازه میدهد که سختگیری بیشتری در قبال گفتمان جاری در فضای مجازی اعمال کند و گفتوگوهای خطرناک را محدود کند که از جمله میتوان به انعکاس سرخوردگی «نسل گمشده» اشاره کرد که در پیدا کردن شغل و آغاز زندگی مستقل به مشکل خورده است.
نسل جوان راه دور زدن سانسور را پیدا میکند، اما بسیاری از شهروندان بهناچار خودسانسوری میکنند؛ چرا که از افشای هویتشان از سوی وزارت امنیت کشور و دیگر نهادهای امنیت سایبری واهمه دارند. حتی افرادی هم که سانسور را دور میزنند، نسبت به قبل گزینههای کمتری دارند، زیرا فناوری هوش مصنوعی روزبهروز قویتر میشود و میتواند زبان رمزگونه کاربران را که برای دور زدن سامانههای نظارتی مورد استفاده قرار میگیرد شناسایی کند.
این ابزارها بهطور کلی بخشی از تاکتیکهای حزب کمونیست چین هستند. حزب بهجای بهبود شرایط زندگی در کشور از ابراز نارضایتی مردم ممانعت میکند که یادآور یکی از لطیفههای دوران شوروی است: یک خارجی میپرسد «اوضاع اتحاد جماهیر شوروی چطور است؟» و شهروند روس میگوید «گلهای نیست.» (بهصورت تحتاللفظی: نمیتوان شکایت کرد.)
دیدگاه ارائهشده در این مقاله نقطه نظر نویسنده بوده و لزوماً منعکسکننده دیدگاه اپک تایمز نیست.
درباره نویسنده: دکتر آنتونیو گراسفو تحلیلگر اقتصادی چین است که بیش از ۲۰ سال را در آسیا سپری کرده است. آقای گراسفو فارغالتحصیل دانشگاه ورزش شانگهای است، دارای مدرک امبیای از دانشگاه شانگهای جیائوتنگ است و در دانشگاه نظامی آمریکا در رشته دفاع ملی تحصیل کرده است.
