اگر تصور میکنید با انتخاب نوشابه رژیمی بهجای نوشابه معمولی به بدن خود لطف میکنید، پژوهش تازهای نشان میدهد که ممکن است کبد شما نظر دیگری داشته باشد.
مطالعهای بر روی حدود ۱۲۴ هزار نفر نشان داده است که نوشیدن تنها یک وعده نوشیدنی شیرینشده مصنوعی در روز، خطر ابتلا به بیماری کبدی موسوم به «کبد چرب غیرالکلی» یا «بیماری کبد چرب مرتبط با اختلال متابولیک» (MASLD) را افزایش میدهد. این بیماری ناشی از تجمع چربی در کبد است و میتواند موجب التهاب، درد، خستگی و کاهش اشتها شود.
بیماری کبد چرب غیرالکلی اکنون شایعترین بیماری مزمن کبد در جهان است که بیش از ۳۰ درصد از مردم را درگیر کرده و به یکی از دلایل اصلی مرگومیر ناشی از مشکلات کبدی تبدیل شده است.
یافتههای این پژوهش که در هفته گوارش اروپا در سال ۲۰۲۵ ارائه شد، باور رایج مبنی بر بیضرر بودن نوشیدنیهای شیرینشده مصنوعی نسبت به نوشابههای معمولی پر از قند را به چالش میکشد.
قند یا شیرینکننده مصنوعی؛ هر دو خطرناکاند
این مطالعه که هنوز در نشریهای علمی داوریشده منتشر نشده است، ۱۲۳ هزار و ۷۸۸ شرکتکننده از بانک زیستی بریتانیا را که در آغاز هیچ مشکل کبدی نداشتند، مورد بررسی قرار داد. پژوهشگران با استفاده از پرسشنامههای غذایی تکرارشونده در طی میانگین ۱۰.۳ سال پیگیری، ارتباط میان مصرف نوشیدنیها و بروز بیماری کبدی را بررسی کردند.
نتیجه نشان داد که نوشیدن روزانه بیش از ۲۵۰ گرم (معادل یک فنجان) از نوشیدنیهای شیرینشده با قند یا شیرینکنندههای مصنوعی، بهترتیب با افزایش ۵۰ درصدی و ۶۰ درصدی خطر ابتلا به کبد چرب غیرالکلی همراه است.
در طول دوره مطالعه، ۱٬۱۷۸ نفر دچار بیماری کبدی شدند و ۱۰۸ نفر بر اثر مشکلات مرتبط با کبد جان باختند.
در حالیکه نوشیدنیهای کمکالری یا شیرینشده مصنوعی با افزایش خطر مرگ ناشی از بیماریهای کبدی مرتبط بودند، نوشیدنیهای شیرینشده با قند تنها با افزایش خطر ابتلا به بیماری کبدی ارتباط داشتند و نه مرگ بر اثر آن.
چرا نوشیدنیهای رژیمی ممکن است بدتر باشند
لیهه لیو، نویسنده اصلی پژوهش، اذعان کرد که نتایج این تحقیق برخلاف انتظار است. او در بیانیهای گفت: «نوشیدنیهای شیرینشده با قند (SSBs) مدتها زیر ذرهبین بودهاند، در حالیکه انواع “رژیمی” معمولاً انتخابی سالمتر تلقی میشوند. بااینحال، هر دو نوع بهطور گسترده مصرف میشوند و اثر آنها بر سلامت کبد بهخوبی شناختهشده نیست.»
به گفته لیو، «مطالعه ما نشان میدهد که نوشیدنیهای کمکالری یا شیرینشده مصنوعی در واقع با خطر بالاتری از ابتلا به کبد چرب غیرالکلی مرتبط هستند؛ حتی در میان افرادی که مقدار کمی از آنها را مصرف میکنند؛ مثلاً فقط یک قوطی در روز.»
او توضیح داد که سازوکارهای اثر زیانبار هر نوع نوشیدنی متفاوت است. نوشیدنیهای شیرینشده با قند باعث افزایش سریع قند و انسولین خون، افزایش وزن و بالا رفتن سطح اسید اوریک میشوند؛ عواملی که همگی به تجمع چربی در کبد منجر میشوند.
اما نوشیدنیهای شیرینشده مصنوعی ممکن است از مسیرهای دیگری به سلامت کبد آسیب بزنند؛ از جمله تغییر در میکروبیوم روده، برهم زدن احساس سیری، افزایش میل به مواد شیرین و حتی تحریک ترشح انسولین با وجود نداشتن قند.
ارتباط با سلامت روده
اثرات زیانبار نوشیدنیهای شیرینشده با قند؛ از جمله نوشابههای گازدار، نوشیدنیهای انرژیزا و آبمیوههای دارای شکر افزوده؛ بهخوبی مستند شدهاند و شامل بیماریهای قلبی، دیابت و فشار خون بالا میشوند.
در حالیکه شیرینکنندههای مصنوعی معمولاً بهعنوان جایگزینی سالمتر استفاده میشوند، محصولات حاوی این مواد نیز با افزایش خطر مشکلات سلامتی مرتبط بودهاند.
نگرانیها به سلامت روده نیز گسترش یافته است؛ جایی که شیرینکنندههایی مانند ساخارین با بیماریهای التهابی روده و برهمزدن تعادل باکتریهای روده ارتباط یافتهاند. این اختلالات میتوانند نفوذپذیری روده را افزایش دهند و منجر به عدم تعادل میکروبی روده یا «دیسبیوزیس» شوند؛ وضعیتی که ممکن است باعث اختلالات متابولیکی مانند کاهش تحمل گلوکز، مقاومت به انسولین و افزایش التهاب عمومی بدن شود.
مشکلات روده همچنین میتوانند تولید اسیدهای چرب زنجیرهکوتاه توسط باکتریهای مفید روده را کاهش دهند؛ موادی که برای حساسیت انسولینی ضروریاند و کاهش آنها میتواند به اختلالات متابولیکی مانند دیابت نوع ۲ دامن بزند.
ایمنترین انتخاب: آب
پژوهشگران تأکید کردند که محدود کردن مصرف هر دو نوع نوشیدنی؛ هم نوشیدنیهای شیرینشده با قند و هم شیرینکنندههای مصنوعی؛ میتواند به پیشگیری از بیماریهای کبدی و بهبود سلامت متابولیکی کلی کمک کند. بر اساس یافتههای این مطالعه، جایگزین کردن این نوشیدنیها با آب، خطر ابتلا به کبد چرب غیرالکلی را تا ۱۵ درصد کاهش میدهد.
لیو خاطرنشان کرد که نوشیدن آب بهجای هر یک از این نوشیدنیها ایمنترین رویکرد است، زیرا از فشار متابولیکیای جلوگیری میکند که میتواند به تجمع چربی در کبد بینجامد.
او و تیمش قصد دارند در مطالعات طولانیمدت، تصادفی و ژنتیکی بررسی کنند که قند و شیرینکنندههای مصنوعی چگونه بر میکروبیوم روده و سلامت کبد اثر میگذارند.
دیدگاه کارشناسان: تمرکز بر تغذیه کلی
مدیسون ریدر، متخصص تغذیه و نایبرئیس بخش عملیات بالینی در مؤسسه ModifyHealth، که در این پژوهش مشارکت نداشت، در گفتوگو با اپک تایمز گفت: «این مطالعه یافتههایی را تقویت میکند که در پژوهشهای دیگر نیز دیدهایم. هم قند افزوده و هم برخی شیرینکنندههای مصنوعی میتوانند در صورت مصرف مداوم، فشار اضافی بر کبد وارد کنند، هرچند به دلایل متفاوت.»
او افزود: «ما میدانیم که مصرف بیش از اندازه قند، کبد را به تولید و ذخیره چربی وامیدارد؛ در حالیکه برخی شیرینکنندههای مصنوعی ممکن است بر باکتریهای روده و واکنش انسولین تأثیر بگذارند، هرچند هنوز در حال یادگیری جزئیات این فرآیندها هستیم.»
ریدِر تأکید کرد که پیام اصلی این نیست که از یک ماده یا نوشیدنی خاص بترسیم، بلکه باید به الگوی کلی تغذیه و سبک زندگی خود توجه کنیم.
او توصیه کرد وعدههای غذایی منظم و متعادلی بر پایه «غذاهای واقعی» مصرف شود و همراه با تحرک بدنی و مراقبت از خود باشد تا کبد بتواند وظیفه خود را بهدرستی انجام دهد.
ریدِر گفت: «تغذیه روزمره میتواند تعادل بدن را بازیابد، سوختوساز را تقویت کند و از سلامت درازمدت محافظت نماید.»
هلن تیو، متخصص تغذیه در مؤسسه Diet Redefined نیز به اپک تایمز گفت که بهجای انتخاب نوشیدنیهای حاوی قند یا شیرینکننده مصنوعی، بهتر است از خوراکیهای طبیعی شیرین همراه با منابع پروتئینی برای رفع میل به شیرینی استفاده شود.
او پیشنهاد کرد گزینههایی مانند ماست یونانی با توت تازه یا یخزده، اسموتی پروتئینی با میوه کامل، میوه همراه با مغزها یا آب گازدار با لیمو یا برشهای مرکبات را جایگزین نوشیدنیهای صنعتی کنیم.
فیبر و گوشت کمچرب میتوانند مفید باشند
سامانتا کوگان، استاد ارشد در دپارتمان علوم تغذیه و حرکتشناسی دانشگاه نوادا، که در این پژوهش نقشی نداشت، در گفتوگو با اپک تایمز گفت: «اگرچه مصرف روزانه گوشت قرمز توصیه نمیشود، اما مقدار محدودی از آن میتواند در قالب یک رژیم متعادل گنجانده شود و به کاهش خطر بیماریهای کبدی کمک کند.»
او به پژوهشهای پیشین اشاره کرد که نشان میدهند پیروی از رژیم غذایی مبتنی بر پروتئینهای کمچرب میتواند به «ذوب شدن» چربی مضر کبد کمک کند.
کوگان افزود: مصرف فیبر محلول غذایی نیز در پیشگیری از بیماریهای کبدی مؤثر است.
منابع فیبر محلول شامل دانههای کتان، سیب، زردآلو، جو دوسر و سیبزمینی شیرین هستند. او تأکید کرد که رمز حفظ سلامت کبد، ایجاد تعادل مناسب در رژیم غذایی است.
