دانشگاه شیراز با استفاده از پایشهای راداری و تحلیلهای هوش مصنوعی اعلام کرد که در برخی نقاط مرودشت، نشست زمین ۳۰ سانتیمتر بوده است.
همچنین گزارش تازه نشریه «لایو ساینس» در اکتبر ۲۰۲۵ نشان داد بخشهایی از ایران از جمله استان فارس با نرخ فرونشست بیش از ۳۰ سانتیمتر در سال مواجه شدهاند؛ عددی که این پهنه را در ردیف بحرانزاترین نقاط جهان از نظر نشست زمین قرار میدهد. در استان فارس، فرونشست در دشت مرودشت همراه با گسستهای خاکی، ترکخوردگی و نشستهای موضعی گزارش شده است.
دشت وسیع و تاریخی مرودشت در استان فارس، جایی که عظمت امپراتوری هخامنشی و آثار جهانی تخت جمشید را در دل خود جای داده، این روزها با مشکل جدی و خاموش روند رو به افزایش فرونشست سالانه زمین روبرو است که علاقمندان به میراث فرهنگی و کارشناسان این عرصه را نگران کرده است.
براساس گزارشی از ایلنا، کارشناسان محیط زیست و میراث فرهنگی هشدار میدهند که این وضعیت فقط یک رخداد طبیعی یا صرفاً زمینشناسی نیست، بلکه نشانهای آشکار از شکست مدیریت منابع آب و نادیده گرفتن ظرفیتهای بومشناختی است. دشت مرودشت بهدلیل برداشت بیرویه از سفرههای آب زیرزمینی، حفاری هزاران چاه مجاز و غیرمجاز و تغییر الگوی کشاورزی به یکی از کانونهای بحرانی فرونشست در ایران تبدیل شده است.
ببراز بازوبندی فعال حوزه میراث فرهنگی استان فارس در مصاحبه با این رسانه داخلی گفت فرونشست زمین در دشت مرودشت امری عادی شده و در اطراف تختجمشید نیز روزبهروز در حال افزایش است. هماکنون حدود پنج هزار چاه غیرمجاز در این دشت در حال بهرهبرداری هستند و بسیاری از آنها علیرغم ثبت در فهرست پرشدن، فعال هستند و از سفرههای زیرزمینی آب برداشت میکنند.
او با اشاره به بهرهبرداری از ۵ هزار چاه غیرمجاز در مرودشت افزود: «هر فصل کشت که آغاز میشود، حجم وسیعی از آب از سفرههای اطراف میراث جهانی تخت جمشید بیرون کشیده میشود؛ عملیاتی که زیرساخت و بقای این محوطه تاریخی را تهدید میکند.»
بازوبندی یادآور شد در اطراف تختجمشید، جنگلهای وسیعی بود که سرچشمه رودخانه کر و رود پربار کامفیروز بودند. امسال آتشسوزیهای گستردهای این پوشش گیاهی را هدف قرار داد؛ وقتی درخت میسوزد، نه تنها فضای سبز از بین میرود، بلکه ظرفیت تغذیه آبهای زیرزمینی کاهش مییابد. بحران هر سال جدیتر میشود، اما اقدام جدی برای مهار آن دیده نمیشود.
او در مهرماه امسال نیز از نقش مافیای معدن در پشت «آتش افروزی» حدود هزار هکتار جنگل و پوشش وسیع گیاهی منطقه پرده برداشته بود که برای اجرای پروژه معدن در این مناطق، این منابع طبیعی را نابود کردند.
به گفته این فعال میراث فرهنگی، «اگر خاک تختجمشید با وسعت ۱۲۵ هزار متر مربع نشست کند، ترکهای گستردهای در آن ایجاد خواهد شد و احتمالاً ضلع غربی کاخ آپادانا بهشدت آسیب میپذیرد.»
بازوبندی همچنین از ساختوسازهای بدون ضابطه در حریم درجه دو تختجمشید انتقاد کرد: «بیش از ۲۰ هزار نفر در منطقه شهریسازی شده شهرک مهدیه ساکنند و اگر قوانین شهری و میراثی اجرا نشود، آسیبها بیشتر خواهد شد.»
علی نیکعهد مدیرکل زمینشناسی و اکتشافات معدنی جنوب کشور نیز این پدیده را «کاملاً انسانی» و برخاسته از سوءمدیریت معرفی کرده است. او توضیح داده است که برخلاف زلزله و خشکسالی که پدیدههای طبیعی هستند، فرونشست نتیجه برداشت بیرویه آب از حوزههای آبرفتی است. دشت مرودشت یکی از گزینههای «پایلوت ملی» برای مطالعه این پدیده انتخاب شده است تا علتها شناسایی شود و راهکارهای پایدار تدوین گردد.
به گفته او، «با ورود الکتروپمپها و تامین انرژی برق، آب از عمق ۳۰۰ تا ۴۰۰ متری بهراحتی برداشت میشود و سفرههای زیرزمینی که همانند بالشتکی وزن طبیعی آبرفت را حفظ میکرد، تخلیه میشوند. این برداشتها باعث ایجاد ترک و شکست زمین در پهنههای وسیع در دشتها میشود و در برخی مناطق زمین بین یک تا ۳۰ سانتیمتر فرو افتادگی دارد.»
نیکعهد ادامه داد دشت مرودشت از لحاظ تاریخی و فرهنگی اهمیت بسیار بالایی دارد؛ زمینی حاصلخیز که از زمان پارسیان محل کشاورزی و سکونت بوده است. اکنون اما، نارساییهای ژرف در مدیریت آب، برداشت بیرویه از آبخوانها و تخلیه سریع سفرههای زیرزمینی، ظرفیت این اکوسیستم را به مرز فروپاشی بردهاند. تنها راه مقابله، محدودسازی شدید برداشت از سفرههای آبرفتی، تزریق مجدد آب و بازسازی منابع زیرزمینی است.
