مقایسه بیسابقه ۳۰ داروی ضدافسردگی نشان داد که این داروها از نظر عوارض جسمانی با هم تفاوت دارند؛ نتیجهای که میتواند در روند درمان به بیماران و پزشکان کمک کند.
تأثیر داروهای ضدافسردگی بر اندازه دور کمر، قلب و فشار خون یکسان نیست. این نتیجه مطالعه جامعی است که در نشریه لنست منتشر شده است. محققان با بررسی دادههای بالغ بر ۵۸ هزار نفر توانستند اولین جدول جامع عوارض جانبی داروها را تهیه کنند.
عوارض جانبی ۳۰ داروی ضدافسردگی در این مطالعه مورد مقایسه قرار گرفتهاند. داروهای سهحلقهای قدیمی مانند آمیتریپتیلین و مهارکنندههای جدید بازجذب سروتونین مانند سرترالین (زلفت یا آسنترا) در این مطالعه بررسی شدهاند.
محققان میگویند عوارض داروها چیز جدیدی نیستند و جای تعجب ندارند.
این مطالعه شواهد مربوط به عوارض داروهای ضدافسردگی را تأیید کرده است. جوزف گلدبرگ، استاد روانپزشکی دانشکده پزشکی آیکان در ماونت ساینای، که نقشی در این مطالعه نداشت، در ایمیلی به اپک تایمز نوشت: «چیزی که در این مطالعه تازگی دارد، ارزیابی جامع منابعی است که ثابت میکنند بسیاری از عوارض جانبی رایج تأثیر چندانی ندارند.»
یافتههای جدید بر ضرورت انتخابهای شخصیسازیشده و پایش منظم بهویژه در مورد افرادی تأکید دارد که از قدیم دارو مصرف کردهاند، زیرا تأثیر عوارض جانبی به مرور انباشته میشود.
تغییر وزن، فشار خون و کلسترول
افرادی که از داروهای ضدافسردگی استفاده میکنند، بسته به نوع دارو تا ۴.۵ کیلوگرم تغییر وزن میدهند.
بیشترین تغییر وزن در مصرفکنندگان آگوملاتین (والدوکسان) و ماپروتیلین (لودیومیل) مشاهده شد. گروه اول با کاهش ۲.۵ کیلوگرمی و گروه دوم با افزایش ۲ کیلوگرمی وزن خود مواجه شدند.
تفاوت ضربان قلب بیش از ۲۰ تپش در دقیقه بود. فلووکسامین (لووکس) با آرامکردن دستگاه عصبی باعث کاهش ضربان قلب میشود، اما نورتریپتیلین (پاملور) محرک است و ضربان قلب را افزایش میدهد.
تغییر فشار خون هم درخور توجه بود؛ فشار خون سیستولیک در بعضی از داروهای سهحلقهای مانند نورتریپتیلین و دوکسپین (سیلنور) تقریباً ۱۱ واحد تفاوت داشت. این داروها مستقیماً بر دستگاه عصبی و گیرندههای عروقی اثر میگذارند و فشار خون را دستخوش تغییر میکنند.
دنیل کارلات، روانپزشک و رئیس بخش روانپزشکی در مرکز درمانی ملروز ویکفیلد، که تحت نظارت شبکه درمانی تافتس فعالیت دارد، بدون آنکه نقشی در این مطالعه داشته باشد، در ایمیلی به اپک تایمز نوشت: «این عوارض جای نگرانی ندارند، اما پایش ساده فشار خون، وزن و انجام آزمایش بهویژه برای بیماران قلبی یا متابولیکی حائز اهمیت است.»
او افزود: «بعضی از مهارکنندههای بازجذب سروتونین-نوراپینفرین مانند دولوکستین (لوکستا) و ونلافاکسین (آلوینتا) باعث افزایش جزئی اما محسوس فشار خون و کلسترول شدند که جا دارد بهطور منظم بررسی شوند.»
افزایش جزئی وزن و شاخصهای قلبی در افراد مبتلا به دیابت، فشار خون بالا یا مشکلات قلبی بر سطح قند خون اثر میگذارد یا فشار بیشتری به قلب و سیستم عروقی وارد میکند.
داروهای رایج ضدافسردگی و عوارض احتمالی
فهرست زیر کامل نیست و عوارض جانبی در هرکسی متفاوت است و همه بیماران تمام عوارض را تجربه نمیکنند.
چرا داروهای مختلف اثرات متفاوتی دارند
داروهای ضدافسردگی علاوه بر خلقوخو بر سوختوساز بدن هم اثر میگذارند.
داروهای ضدافسردگی بر ترکیبات شیمیایی مغز اثر میگذارند که بهنوبهخود باعث بهبود خلقوخو میشوند. این ترکیبات همچنین اشتها، سوختوساز، رگهای خونی و ضربان قلب را هم دستخوش تغییر میکنند.
بیماران ممکن است بسته به نوع دارو با افزایش یا کاهش اشتها، منبسط و منقبضشدن رگهای خونی و افتوخیز ضربان قلب مواجه شوند.
برای نمونه، آگوملاتین باعث کاهش وزن و تنظیم چرخه خواب و بیداری میشود و میتواند بیاشتهایی بیاورد، اما ماپروتیلین با افزایش وزن همراه است و اشتها را بیشتر میکند.
افزایش وزن در قالب عوارض جانبی میتواند نتیجه بهبود خلقوخو در پی مصرف داروی ضدافسردگی باشد، زیرا افرادی که به دلیل افسردگی کمتر غذا میخورند، اشتهای خود را بازیابی میکنند.
عوارض جانبی در همه افراد یکسان نیست. از اینرو، هنگام انتخاب درمان باید به سلامت کلی، نشانهها و حساسیتهای فردی توجه کنید.
خطرات در برابر فواید
گلدبرگ گفت: «عوارض جانبی الزاماً برای همه به یک اندازه رخ نمیدهند. وضعیت هر بیمار منحصربهفرد است و تقریباً همه داروها حتی دارونماها عوارض خاص خود را دارند.»
بعضی از داروهای ضدافسردگی که در درمان افسردگیهای مقاوم مؤثرتر هستند، خطر افزایش وزن را دوچندان میکنند. به گفته گلدبرگ، اگر پزشک تنها به دلیل خطر افزایش وزن از تجویز این داروها خودداری کند، به بیمار صدمه خواهد زد.
اگر افسردگی درمان نشود، بیمار در معرض افسردگی پایدار، اختلال عملکرد و خطر خودکشی قرار میگیرد.
کارلات گفت: «همهچیز با گفتوگو درباره این نکته آغاز میشود که آیا افسردگی بهقدری شدید است که باید بهجای تراپی از دارو استفاده کنیم؟ اگر قرار باشد دارو تجویز شود، من از مهارکنندههای بازجذب سروتونین مانند سرترالین (آسنترا) یا اسسیتالوپرام (اسسیت) شروع میکنم که هم مؤثر هستند و هم بیماران توان تحمل آنها را دارند. بوپروپیون هم در فهرست من جایگاه ویژهای دارد، زیرا بهندرت به مشکلات جنسی یا افزایش وزن منتهی میشود.»
داروهای ضدافسردگی در کودکان و جوانان باعث ظهور افکار خودکشی میشوند یا به تشدید این افکار دامن میزنند، اما بزرگسالان کمتر در معرض این خطر قرار میگیرند. بیماران مبتلا به اضطراب هم ممکن است بیش از دیگران دچار عوارض اینچنینی شوند.
به گفته گلدبرگ، بعضی از نشانههای افسردگی با عوارض دارو همپوشانی دارند. تغییر اشتها، افزایش وزن و مشکلات جنسی جزو علائم مشترک افسردگی و مصرف دارو هستند.
از اینرو، پزشکان باید تمام عوامل را در نظر گرفته و برای هر بیمار تصمیم شخصی بگیرند. گفتوگوی شفاف بین بیمار و پزشک اهمیت بسزایی دارد.
سن، سطح اضطراب، ژنتیک و مصرف همزمان داروها بر خطر عوارض جانبی اثر میگذارند. محققان در این مطالعه بررسی نکردند که چرا بعضیها نسبت به عوارض دارو آسیبپذیرتر هستند یا پزشکان چگونه میتوانند بیماران پرخطر را شناسایی کنند.
نکاتی که باید قبل از آغاز داروهای ضدافسردگی بدانید
به گفته گلدبرگ و کارلات، بیمارانی که به فکر مصرف داروهای ضدافسردگی هستند، باید با مشورت پزشک تصمیم بگیرند. به گفته پژوهشگران، نگرانیهای رایج عبارتند از:
- فشار خون بالا: درباره داروهایی مانند آمیتریپتیلین یا ونلافاکسین (آلوینتا) که فشار خون را بالا میبرند پرسوجو کنید.
- افزایش وزن: داروهایی مانند آگوملاتین (والدوکسان)، سرترالین (آسنترا) یا ونلافاکسین (آلوینتا) ممکن است تأثیر جزئیتری بر وزن بیمار بگذارند.
- کلسترول: بعضی از مهارکنندههای بازجذب سروتونین مانند سیتالوپرام و اسسیتالوپرام نسبت به پاروکستین یا دولوکستین (لوکستا) تأثیر کمتری بر کلسترول میگذارند.
- مدت زمان مصرف: بپرسید «چه مدت باید این دارو را مصرف کنم؟» و «آیا راهکارهای غیردارویی مانند درمان گروهی یا ورزش به همان اندازه مؤثر هستند؟»
از آنجا که بیشتر آزمایشهای مورد بررسی تنها ۸ هفته طول کشیدند، تأثیر جسمانی بلندمدت ضدافسردگیها همچنان نامعلوم است. از اینرو، توصیه کارشناسان این است که برای درمان طولانیمدت باید وزن، فشار خون، ضربان قلب و کلسترول بیماران را کنترل کنند.
گلدبرگ گفت: «هیچ چیز قطعی نیست. افرادی که با خطر بیماری قلبی دستبهگریبان هستند، نباید از داروهایی که باعث افزایش وزن یا بالا رفتن قند خون میشوند استفاده کنند.»
