دو نفر ممکن است سطح کلسترول مشابهی داشته باشند، اما از نظر خطر ابتلا به بیماریهای قلبی مثل هم نباشند. با یک آزمایش خون ساده میتوان به دلیل این تفاوت پی برد.
طبیعیبودن سطح کلسترول لزوماً به این معنی نیست که جای نگرانی وجود ندارد. انجام یک آزمایش خون ساده، که هزینهاش با یک وعده شام بیرون برابری میکند، میتواند خطر پنهان بیماریهای قلبی را آشکار کند؛ چیزی که اغلب در آزمایش کلسترول مشخص نمیشود.
این آزمایش جایی در غربالگریهای روتین ندارد و بهندرت تجویز میشود.
این آزمایش سطح آپولیپوپروتئین ب را اندازهگیری میکند؛ پروتئینی که روی تمام ذرات حامل کلسترول خون قرار دارد. برخلاف آزمایش مرسوم کلسترول که مقدار کلسترول خون را اندازهگیری میکند، آزمایش آپولیپوپروتئین ب تعداد واقعی این ذرات زیانآور را اندازه میگیرد.
یییی ژانگ، استادیار مرکز پزشکی دانشگاه کلمبیا و از نویسندگان مطالعه جدیدی که درباره این شاخص منتشر شده است، میگوید: «ممکن است دو نفر کلسترول الدیال (لیپوپروتئین کمچگالی) مشابهی داشته باشند، اما فردی که آپولیپوپروتئین ب بیشتری دارد، بیشتر در معرض خطر بیماریهای قلبیعروقی باشد.»
فراتر از کلسترول
آزمایش کلسترول بهطور کلی روی الدیال یا کلسترول «بد» و اچدیال یا کلسترول «خوب» تمرکز دارد.
سطح بالای کلسترول بد با افزایش خطر سکته قلبی و مغزی ارتباط دارد. پزشکان سطح الدیال را مهمترین شاخص برای تصمیمگیری در زمینه درمان میدانند.
اما خطر بیماریهای قلبی فقط به کلسترول موجود در خون بستگی ندارد، بلکه تعداد حاملهای کلسترول هم حائز اهمیت است.
این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که حاملها اندازه یکسانی ندارند. گاهی اندازه کوچک ذرات الدیال باعث میشود نتیجه آزمایش کلسترول عادی به نظر برسد، اما تعداد ذرات آسیبرسان بسیار بالا باشد که به افزایش خطر بیماریهای قلبیعروقی آترواسکلروتیک دامن میزند.
آزمایش آپولیپوپروتئین ب این خلأ را برطرف میکند. از آنجا که تمام ذرات حامل کلسترول دقیقاً یک مولکول آپولیپوپروتئین ب دارند، اندازهگیری این پروتئین تعداد واقعی ذرات زیانآور یا آتروژنیک را آشکار میکند؛ ذراتی که به جداره رگها نفوذ کرده و باعث تشکیل پلاک میشوند.
کیاران کلی-لینچ، استادیار طب پیشگیرانه در دانشگاه نورثوسترن و از نویسندگان ارشد مطالعه اخیر، در ایمیلی به اپک تایمز نوشت: «وقتی سطح آپولیپوپروتئین ب نسبت به کلسترول بد بالاتر از حد انتظار باشد، با پدیده «عدم تطابق» مواجه میشویم؛ به این معنا که مقدار کلسترول طبیعی به نظر میرسد، اما تعداد ذرات حامل آن بیشازحد انتظار بالاست.»
از اینرو، طبیعی یا پایینبودن سطح کلسترول احساس امنیت کاذب ایجاد میکند.
هرچه تعداد این ذرات در جریان خون بیشتر باشد، احتمال تشکیل پلاک در جداره رگها بیشتر خواهد بود. این پلاکها به مرور زمان جریان خون را کند میکنند و به سکته قلبی یا مغزی منجر میشوند.
از این گذشته، پایینبودن یا طبیعیبودن سطح آپولیپوپروتئین ب، حتی در افرادی که الدیال بالایی دارند، بهمنزله احتمال ناچیز تشکیل پلاک و تصلب شرایین تفسیر میشود.
ژانگ گفت: «اگر در مورد بیماریهای قلبی زودرس، چاقی یا سایر عوامل خطر متابولیکی سابقه خانوادگی دارید، آزمایش آپولیپوپروتئین ب میتواند نسبت به آزمایش مرسوم کلسترول اطلاعات بیشتری در اختیارتان بگذارد. اگر در این موارد آزمایش آپولیپوپروتئین ب ندهید، برآوردتان از خطر بیماریهای قلبیعروقی کمتر از حد واقعی خواهد بود.»
یک راهنمای دقیق برای درمان
آزمایش آپولیپوپروتئین ب علاوه بر شناسایی خطراتی که اغلب نادیده گرفته میشوند، در تعیین شیوه درمان به پزشکان کمک میکند. یک مطالعه جدید نشان داده که این آزمایش از نظر هزینه مقرونبهصرفهتر از آزمایشات مرسوم است.
در مطالعهای که در شبکه آزاد جاما منتشر شد، کلی-لینچ و همکارانش با استفاده از یک مدل کامپیوتری و شبیهسازی شرایط ۲۵۰ هزار بزرگسال آمریکایی، که واجد شرایط دریافت استاتین بودند، سه روش درمان کلسترول بالا را با هم مقایسه کردند: روش مبتنی بر کلسترول بد، روش مبتنی بر کلسترول مضر و روش مبتنی بر آپولیپوپروتئین ب.
نتایج نشان داد که استفاده از آپولیپوپروتئین ب بهترین نتیجه را به دنبال دارد. این روش در موارد ضروری به درمان سختگیرانه منجر شد و در موارد متعدد از سکته قلبی و مغزی جلوگیری کرد. همچنین افرادی که درمان آنها با تمرکز بر آپولیپوپروتئین ب انجام گرفت، سالهای بیشتری در صحت و سلامت کامل به زندگیشان ادامه دادند.
نقطه کور آزمایش در جوانان
آزمایش آپولیپوپروتئین ب بهویژه در ارزیابی خطر بیماریهای قلبی در جوانان مؤثر بوده است.
ارزیابی خطر ۱۰ ساله بیماری قلبی در سنین پایین اغلب به نتایج امیدوارکنندهای ختم میشود، زیرا سن نقش بسیار مهمی در این آزمایشات دارد و ممکن است نتیجه آزمایش یک فرد ۳۵ ساله پرخطر کاملاً عادی ارزیابی شود.
ژانگ گفت: «از اینرو، بعضیها ممکن است در کوتاهمدت جزو گروه کمخطر باشند، اما خطر ناشی از کلسترول برای آنها بیش از حد تصور باشد. آزمایش آپولیپوپروتئین ب میتواند خطرات پنهان را تا حدی آشکار کند.»
در مطالعه دیگری که در شبکه آزاد جاما منتشر شده، ژانگ و همکارانش بیش از ۱۰ هزار داوطلب بزرگسال را حدود ۲۰ سال کنترل کردند و دادههای خود را با سه مطالعه بزرگ آمریکایی مورد مقایسه قرار دادند تا ببینند کدام شاخص عملکرد بهتری در پیشبینی خطر سکته قلبی و مغزی دارد.
سطح بالاتر آپولیپوپروتئین ب در تمام گروههای سنی با افزایش خطر بیماری قلبی و سکته مغزی همراه بود. با اینحال، این شاخص در جوانان ۱۸ تا ۳۹ ساله اهمیت بیشتری داشت. میزان خطر در این رده سنی در سطوح بالا و پایین آپولیپوپروتئین ب چهاربرابر بیشتر از افراد مسن بود. هر یک واحد افزایش در سطح آپولیپوپروتئین ب در گروه جوانان با افزایش ۵۳ درصدی خطر بیماریهای قلبیعروقی آترواسکلروتیک همراه بود. این درحالی است که افزایش خطر در افراد ۴۰ ساله و بالاتر فقط ۱۳ درصد بود.
ژانگ گفت: «آپولیپوپروتئین ب در گروه جوانان شاخص ارزشمندتری است. اگر سطح آپولیپوپروتئین ب در ابتدای بزرگسالی بالا باشد، این ذرات اضافی میتوانند سالها قبل از وقوع سکته قلبی یا مغزی وارد عمل شوند و شرایط لازم را برای تصلب شرایین فراهم کنند.»
وقتی آپولیپوپروتئین ب به شاخصهای آزمایش اضافه شد، امکان پیشبینی بیماری قلبی در بین جوانان افزایش یافت و مشخص شد چه کسانی بهرغم میزان کلسترول مشابه در معرض خطر بیشتری قرار دارند.
این یافتهها نشان میدهند که طبیعیبودن نتیجه کلسترول در سنین پایین بهمنزله پایان ماجرا نیست و انجام آزمایشات تکمیلی میتواند اقدام مؤثرتری در ارزیابی خطر بلندمدت باشد.
چرا آزمایش آپولیپوپروتئین ب هنوز فراگیر نشده است؟
آزمایش آپولیپوپروتئین ب نسبتاً ارزان است و در بسیاری از مراکز آزمایشگاهی انجام میشود، اما هنوز وارد برنامه غربالگری کلسترول نشده است. یکی از دلایل این است که آزمایش آپولیپوپروتئین ب معمولاً جداگانه تجویز شود و جایی در آزمایش مرسوم چربی خون ندارد.
عادتها هم بیتأثیر نیستند. پزشکان همیشه برای ارزیابی سطح خطر و تعیین شیوه درمان به کلسترول بد متکی بودهاند. از اینرو، تغییر این عادت حتی با وجود شواهد علمی فزاینده به زمان نیاز دارد.
با اینحال، به نظر میرسد این روند درحال تغییر است. براساس دستورالعملهای کنونی، الدیال کمتر از ۱۰۰ میلیگرم در دسیلیتر بهمنزله خطر لب مرزی یا متوسط تلقی میشود، الدیال کمتر از ۷۰ میلیگرم در دسیلیتر پرخطر محسوب شده و الدیال کمتر از ۵۵ میلیگرم در دسیلیتر بهعنوان خطر شدید بیماریهای قلبی تفسیر میشود.
با اینحال، سازمانهای مربوطه از جمله انجمن قلب آمریکا بر مداخله زودهنگام تأکید دارند و ابزارهای جدید ارزیابی خطرات قلبیعروقی هم صرفاً به اندازهگیری کلسترول بد بسنده نمیکنند.
کلی-لینچ گفت: «اندازهگیری کلسترول بد و کلسترول مضر همچنان ارزشمند است، اما آپولیپوپروتئین ب با خطر سکته قلبی ارتباط مستقیم دارد؛ چرا که تعداد ذرات زیانآور حاملِ کلسترول را در جریان خون آشکار میکند.»
این دادهها بهویژه در مورد افراد مبتلا به دیابت، بیماری کبد چرب یا چاقی به پزشکان کمک میکنند تا قبل از آنکه بیماری به مرحله حاد برسد و درمان آن دشوارتر شود، درباره زمان شروع درمان تصمیم بگیرند.
