شیوع سرطان کبد به سرعت رو به افزایش است.
با افزایش تعداد فستفودها، نوشابههای سایز بزرگ، زندگی کمتحرک و عفونتهای مزمن در ۵۰ سال گذشته، سرطان کبد بیش از همیشه به انتخابهای روزمره ما گره خورده است.
خبر خوش این است که با رسیدگی به عوامل کلیدی خطر میتوانیم از ۶۰ درصد از موارد ابتلا به سرطان کبد پیشگیری کنیم.
عوامل مؤثر در ابتلا به سرطان کبد
در حال حاضر حدود ۸۷۰ هزار نفر در سراسر جهان با سرطان کبد دستوپنجه نرم میکنند و پیشبینی میشود که این تعداد تا سال ۲۰۵۰ تقریباً دوبرابر شود.
الکساندرا اولسن، مسئول ارتباطات دفتر منطقهای سازمان بهداشت جهانی در اروپا، به اپک تایمز گفت: «الکل بهعنوان مهمترین عامل خطر سرطان کبد شناخته میشود.»
الکل نهتنها روند شکلگیری سلولهای سرطانی را تحریک میکند، بلکه سرعت رشد تومورها را هم افزایش میدهد، زیرا الکل و محصول جانبی آن، استالدهید، به روشهای مختلف به کبد لطمه میزنند. استالدهید باعث ایجاد تنش اکسایشی میشود که به منزله «زنگ زدن بدن از داخل» است و به دیانای آسیب میرساند، روند ترمیم سلولها را دشوارتر میکند و باعث گسترش سلولهای سرطانی میشود. آسیبهای ناشی از الکل باعث زخم یا سیروز میشوند که نشانه اولیه اکثر سرطانهای کبد است.
الکل باعث میشود که بدن نسبت به سایر مواد سرطانزا از جمله تنباکو آسیبپذیرتر شود و متابولیسم یککربنه را مختل میکند؛ فرایندی که با فعال یا غیرفعال شدن ژنها سروکار دارد. وقتی این فرایند مختل میشود، ژنهای محافظ غیرفعال و ژنهای مخرب فعال میشوند.
با اینحال، ابتلا به سرطان کبد به الکل محدود نمیشود. چیزهایی که میخوریم، حائز اهمیت هستند. رژیم غذایی میتواند از کبد محافظت کند یا باعث انباشت چربی و بیماری شود.
انباشت چربی اضافی در اطراف شکم به کبد فشار میآورد و عدم تعادل میکروبیوم روده نیز به تشدید این فشار دامن میزند. برای نمونه، رژیمهای سرشار از فروکتوز میکروبیوم روده را دستخوش تغییرات نامطلوب میکنند و تعادل بین دو گونه باکتریایی اصلی روده یعنی فیرمیکوتها و باکتروئیدها را برهم میزنند؛ تغییری که با ابتلا به سندرم متابولیک ارتباط مستقیم دارد. این وضعیت به مرور زمان خطر بیماری کبد چرب و سرطان کبد را چندبرابر میکند.
این مسئله صرفاً در مورد منابع صنعتی از جمله شربت ذرت با فروکتوز بالا در نوشابهها و مواد غذایی فرآوریشده صدق میکند و شامل میوهها نمیشود. فروکتوز فرآوریشده با زخم یا فیبروز کبدی ارتباط مستقیم دارد، زیرا این فروکتوز در کبد فرآوری شده و با تخلیه انرژی کبد باعث میشود که سلولهای کبدی در انجام کار خود به زحمت بیافتند.
عامل دیگری که باعث سرطان کبد میشود، عفونت مزمن ویروسی به واسطه هپاتیت بی یا سی است. وقتی ویروسها کبد را درگیر میکنند، روند رشد طبیعی سلولها را برای بقای خود مختل میکنند. از این گذشته، تلاش سیستم ایمنی برای مقابله با عفونت باعث افزایش فشار و آسیب میشود. ویروسها و واکنش بدن به آنها شرایطی را رقم میزنند که زمینهسازِ سرطان کبد میشود.
پیشگیری بهتر از درمان است
پیشگیری بسیار حائز اهمیت است، زیرا سرطان کبد ناگهانی رخ نمیدهد. این بیماری معمولاً به شکل تدریجی با مشکلات مزمن کبد شروع میشود، به مرحله زخم و سیروز میرسد و درنهایت به سرطان منجر میشود. این فرایند زمانبر به پزشکان و بیماران فرصت میدهد که روند پیشرفت بیماری را با راهکارهای درمانی و تغییر سبک زندگی متوقف کنند.
کاهش مصرف الکل
به گفته موری، سیاستهای بهداشتی عمومی در انتخاب سبک زندگی مؤثر هستند.
اما در سطح فردی باید به حمایت و گفتوگوی بیپرده تکیه کنیم. افرادی که میخواهند مصرف الکل را به حداقل برسانند، نیازمند فضایی هستند که در آن مورد قضاوت قرار نگیرند تا بتوانند درباره نوشیدن و خطرات آن صحبت کنند.
اولین قدم این است که قبول کنید الکل باعث بروز مشکل شده است. بعد از آن میتوانید سراغ اهداف ایمن و واقعی بروید و دفعات مصرف را کاهش دهید، از عوامل محرک دوری کنید یا نوشیدن الکل را با فعالیتهای سالمتر جایگزین نمایید.
موری افزود: «تغییرات کوچک مانند انتخاب نوشیدنیهای بدون الکل یا اجتناب از نوشیدن در مهمانیها تفاوت زیادی ایجاد میکند.»
اولسن برای کسانی که به فکر کاهش مصرف الکل هستند چند راهکار عملی پیشنهاد کرده است:
- ظرفیت خود را بدانید: میزان نوشیدن خود را در طول هفته ثبت کنید، برای آن محدودیت بگذارید و برنامهتان را بهطور منظم کنترل کنید.
- برای خود هدفگذاری کنید: از قبل تصمیم بگیرید چند وعده مینوشید و به آن پایبند باشید. اگر هرروز مینوشید، الکل را در بعضی از روزها یا هفتهها کنار بگذارید.
- غذا بخورید و آب بنوشید: قبل و در حین مصرف الکل آب بنوشید و غذا میل کنید. این کار باعث کاهش تشنگی و نرخ جذب الکل میشود.
رژیم غذایی و مواد مغذی مهم
رژیم غذایی سالم کلید کاهش چربی کبد و محافظت از آن در برابر آسیبهای متابولیک است. رژیم غذایی مدیترانهای که سرشار از میوه، سبزیجات، غلات کامل و چربیهای سالم است، تأثیر خوبی برای سلامت کبد و متابولیسم دارد که عمدتاً به محتوای بالای آنتیاکسیدانی این اقلام مربوط میشود.
رژیمهای کمکربوهیدرات نیز با بهبود حساسیت به انسولین مؤثر واقع میشوند، زیرا کربوهیدرات زیاد و بهویژه آنهایی که در غذاها و نوشیدنیهای سرشار از فروکتوز وجود دارند، به سرعت در کبد به چربی تبدیل میشوند.
نوع چربی مصرفی نیز حائز اهمیت است. چربیهای امگا-۳ که در ماهیهای چرب مانند سالمون و ساردین و همچنین بذر کتان، دانه چیا و گردو یافت میشوند، برای کبد مفید هستند. این چربیها شدت التهاب و زخم را کاهش میدهند و به کبد کمک میکنند که چربیها را بهجای ذخیره کردن بسوزاند.
بعضی از مکملها نیز مفید هستند:
- ویتامین ئی: مصرف روزانه حدود ۸۰۰ واحد ویتامین ئی میتواند تجمع چربی را در کبد به حداقل برساند.
- سیلیمارین: این ترکیب که از دانههای خارمریم استخراج میشود، آنزیمهای کبدی و چربی خون را کاهش میدهد و سلامت کبد را تقویت میکند.
- کورکومین: این ترکیب فعال زردچوبه با کاهش تولید چربی در کبد، افزایش تجزیه چربیها و بهبود حساسیت به انسولین از کبد حمایت میکند. کورکومین همچنین اثرات آنتیاکسیدانی و ضدالتهابی دارد.
در مورد عفونتهای کبدی باید بدانید که هپاتیت سی با مصرف داروهای ضدویروسی جدید که ایمن و مؤثر هستند، در مدت ۸ تا ۱۲ هفته درمان میشود. هپاتیت بی هنوز قابل درمان نیست، اما داروهای مؤثری وجود دارند که میزان ویروس را در بدن کاهش میدهند و خطر آسیب بلندمدت را به حداقل میرسانند.
اولسن گفت: «پیشگیری در یک عمل واحد خلاصه نمیشود، بلکه ترکیبی از اقدامات مختلف است که از کبد محافظت میکند.»
