نویسنده: مری وست
همانطور که همه مواد معدنی ضروری کارکردهای مختلفی دارند، آهن نیز تنها در یک محدوده مشخص برای بدن مفید است. کمبود آهن منجر به کمخونی میشود، اما مقدار زیاد آن نیز سلامت انسان را از جنبههای مختلف به خطر میاندازد که گاهی میتواند مهلک باشد.
دوست من، مارتا، بیشآهنی داشت؛ عارضهای که بدن به موجب آن بیشازحد آهن ذخیره میکند. او بهطور مرتب خون اهدا میکند که راهکار اصلی درمان بیشآهنی است.
او گفت: «هرچه به زمان اهدای خون نزدیکتر میشوم، خستگی و درد مفاصلم بیشتر میشود.» علائم او از انباشت آهن در اندامها و بافتهایی چون قلب و مفاصل نشأت میگیرند.
او افزود: «با مشکلات ذهنی و پیامدهای عاطفی از جمله بیحوصلگی، تحریکپذیری و گریههای مدام هم دستوپنجه نرم کردهام.» این علائم ناشی از انباشت آهن در مغز هستند.
سطح آهن مارتا بعد از اهدای خون کاهش مییابد و علائم او بلافاصله بهبود پیدا میکنند. از روزی که پزشک به او توصیه کرد هر ماه خون اهدا کند، با چرخه دائمی تشدید علائم و بهبودی دستبهگریبان است.
مارتا یکی از حدود ۱۶ میلیون نفری است که در آمریکا با عارضه بیشآهنی دستوپنجه نرم میکنند. شایعترین علت این عارضه یک بیماری ارثی به نام هموکروماتوز است که باعث جذب بیشازحد آهن در بدن میشود. با وجود هموکروماتوز، آهن در اندامهای مختلف انباشته میشود. اگر این عارضه برطرف نشود، عملکرد اندامها مختل شده و باعث آسیب میشود.
بیشآهنی ممکن است نتیجه بیماریهای مزمن یا حاد باشد. اثرات این عارضه در هردو حالت سمی و خطرناک خواهند بود.
بررسی بیشآهنی
در ادامه بررسی میکنیم که بیشآهنی با چه تبعاتی همراه است و چه راهکارهایی برای کنترل آن وجود دارد.
علائم
به گزارش مؤسسه ملی سلامت، علائم بیشآهنی ممکن است سالها پنهان بمانند، اما معمولاً بعد از چهلسالگی آشکار میشوند. این علائم شامل موارد زیر هستند:
- خستگی یا ضعف
- اختلال نعوظ یا کاهش میل جنسی
- درد مفاصل بهویژه در ناحیه دست و زانو
- درد شکم در نزدیکی کبد
- تغییر رنگ پوست به برنزی، خاکستری یا فلزی
عوارض
درصورت عدم درمان، آهن در کبد انباشته شده و منجر به سیروز میشود؛ عارضهای که به موجب آن بافتهای زخمی جایگزین بافتهای سالم کبد میشوند. بافتهای زخمی جریان خون را مختل کرده و موجب مختل شدن عملکرد کبد میشوند و خطر ابتلا به سرطان کبد را افزایش میدهند. سیروز درنهایت به نارسایی کبدی میانجامد که باعث میشود کبد دیگر قادر به انجام وظایف خود نباشد.
آهن ممکن است در غدد درونریز انباشته شود که خطر ابتلا به دیابت و کمکاری تیروئید را افزایش میدهد. انباشت آهن در قلب نیز منجر به نارسایی قلبی میشود که به موجب آن قلب نمیتواند خون را به درستی پمپاژ کند.
درمانها
درمان زودهنگام بسیار حائز اهمیت است و نتایج مثبتی به همراه دارد، اما افرادی که درمان را به تأخیر میاندازند یا به درستی تحت درمان قرار نمیگیرند، شانس بقای کمتری دارند.
فلبوتومی یا فصد خون، درمان اصلی بیشآهنی است. این کار معمولاً با اهدای خون در مراکز خون انجام میگیرد. پزشک در ماههای ابتدایی به شما میگوید که یک یا دو مرتبه در هفته خون بدهید. وقتی سطح آهن تحت کنترل قرار گرفت، باید در فواصل یک تا سه ماه و درنهایت یک تا دو مرتبه در سال خون بدهید.
فصد خون میتواند از بروز عوارض ناشی از هموکروماتوز جلوگیری کند، اما این کار نیز بعد از بروز عوارضی مانند سیروز یا دیابت دیگر قادر به احیای سلامتی شما نخواهد بود.
مارتا قبل از تشخیص بیشآهنی عادت داشت که خون اهدا کند.
او همیشه بعد از اهدای خون احساس بهتری داشت. این عادت انساندوستانه، بیآنکه بداند، سالها به کنترل مشکل او کمک کرده بود، تا اینکه علائم بیماری شدت گرفت و مجبور شد به دکتر مراجعه کند.
بعضی از افراد مبتلا به هموکروماتوز نمیتوانند از روش فصد خون استفاده کنند. در این موارد، فرایند درمان به کمک داروهای کلاتهساز انجام میگیرد. این داروها به آهن میچسبند و آن را از طریق ادرار دفع میکنند. با اینحال، داروهای کلاتهساز بهاندازه فصد خون مؤثر نیستند.
رژیم غذایی
به گزارش مؤسسه ملی سلامت، افراد مبتلا به هموکروماتوز باید یک رژیم غذایی سالم و متعادل داشته باشند. نیازی به کاهش مصرف آهن نیست، زیرا این تغییر در مقایسه با اثر قابلتوجه فصد خون تأثیر چندانی ندارد.
دکتر دنیل لاندو، متخصص خون و از نویسندگان مرکز مزوتلیوما در Asbestos.com، نیز با توصیه مؤسسه ملی سلامت موافق است. او میگوید بیشتر افراد مبتلا به هموکروماتوز نیازی به پرهیز کامل ندارند. مصرف غذاهای سرشار از آهن مانند استیک و سبزیجات برگدار درصورت رعایت اعتدال هیچ مشکلی ایجاد نخواهد کرد.
دکترها به افرادی که در معرض خطر بیشآهنی هستند توصیه میکنند که از مصرف صدف خام یا نیمپز پرهیز کنند، زیرا درصورت ابتلا به بیماری کبدی ممکن است با عفونت شدید مواجه شوند. همچنین توصیه میشود که این افراد از مصرف مکملهای حاوی آهن و ویتامین ث، که جذب آهن را افزایش میدهند، اجتناب کنند.
دکتر لاندو میگوید: «افراد مبتلا به هموکروماتوز باید تا حد امکان از نوشیدنیهای الکلی پرهیز کنند. از آنجا که نمیدانیم چه مقدار الکل بیخطر است، توصیه میشود که بهطور کلی از الکل پرهیز کنید.»
دکتر اریک لوئیس، پزشک طبیعتدرمانگر و متخصص هموکروماتوز، نظر متفاوتی دارد. او در ایمیلی به اپک تایمز نوشت: «من با رعایت یک رژیم غذایی سالم و متعادل برای افراد مبتلا به بیشآهنی موافق هستم، اما کاهش مصرف غذاهای حاوی آهن نیز تصمیم عاقلانهای است.»
دکتر لوئیس میگوید بخشی از آهن موجود در مواد غذایی حیوانی، که آهن هِم نامیده میشود، جذبِ آسانتری دارد. از اینرو، ممکن است بیماران تصمیم بگیرند مصرف آهن هِم را برای کاهش سطح کلی آهن بدن به حداقل برسانند یا آن را محدود کنند.
از سوی دیگر، او تأکید میکند که حفظ تعادل ضروری است و محدودیت غذایی باید براساس شدت هموکروماتوز تعیین شود.
او میگوید: «بهندرت پیش میآید که لازم باشد یک ماده غذایی را بهطور کامل کنار بگذارید. اگر به دنبال کاهش آهن در رژیم غذایی خود هستید، پرهیز افراطی از یک ماده غذایی میتواند به شکل ناخواسته موجب کمبود سایر مواد مغذی شود.»
مکملها
دکتر لوئیس به سه مکمل اشاره کرده که به حذف آهن از سلولهای بدن کمک میکنند:
- زردچوبه: این ادویه حاوی کورکومین است؛ ترکیبی که باعث میشود زردچوبه رنگ زرد پیدا کند. بررسی موشهای آزمایشگاهی نشان داده که زردچوبه سطح آهن سلولی و آهن خون را کاهش میدهد. کورکومین همچنین خاصیت ضدالتهابی دارد که میتواند به کاهش خستگی و درد ناشی از هموکروماتوز کمک کند.
- خار مریم: این گیاه از کبد محافظت میکند، ضدالتهاب است، به تنظیم قند خون کمک کرده و نقش آنتیاکسیدان دارد که همگی برای افراد مبتلا به هموکروماتوز مفید هستند. یک کارآزمایی بالینی نیز نشان داده که خار مریم جذب آهن غذا را به حداقل میرساند.
- چای: چای سبز سرشار از آنتیاکسیدانهای پلیفنلی است که به آهن میچسبند و از جذب آن در حین غذا خوردن جلوگیری میکنند. نتایج یک مطالعه نشان داده که خاصیت کلاتهسازی چای به درمان بیشآهنی کمک میکند. یک کارآزمایی بالینی نیز نشان داده که نوشیدن چای سیاه به همراه وعدههای غذایی میتواند نیاز به فصد خون را که برای کنترل هموکروماتوز انجام میگیرد، به حداقل برساند. اگر نمیتوانید چای سبز بنوشید، مکملهای آن در دسترس هستند.
مسمومیت و دوز بالای آهن
فقط افراد مبتلا به هموکروماتوز نیستند که آهن زیادی در بدنشان دارند. مسمومیت بر اثر آهن در کودکانی که مکملهای ویتامینه بزرگسالان را مصرف میکنند شایع است. از آنجا که مسمومیت با آهن در کودکان خطرناک است، مکملهای بزرگسالان باید دور از دسترس کودکان نگهداری شوند.
بزرگسالان علاوه بر هموکروماتوز به دلیل دریافت مکرر خون، مصرف بیشازحد الکل و بعضی از بیماریهای کبدی دچار بیشآهنی میشوند.
از آنجا که آهن در بسیاری از مکملهای ویتامینه بدون نسخه یافت میشود، افرادی که همزمان چند نوع مکمل مصرف میکنند، ممکن است آهن زیادی وارد بدنشان کنند.
جوزف لوپز، بنیانگذار مرکز پیور آیوی یوتا، به اپک تایمز گفت که مسمومیت ناشی از مکملها بسیار رایج است. لوپز با اشاره به یکی از مراجعان خود گفت که این فرد بهصورت همزمان مولتیویتامین، قرص آهن و پودر پروتئینه غنیشده میخورد و روزانه حدود ۱۰۰ میلیگرم آهن دریافت میکرد، درحالیکه نیاز روزانه اغلب افراد به آهن ۸ تا ۱۸ میلیگرم است.
عوارض جانبی احتمالی شامل موارد زیر هستند.
دستگاه گوارش
علائم گوارشی بر اثر دوز بالای مکملهای آهن بروز پیدا میکنند و معمولاً با تهوع، استفراغ، اسهال و شکمدرد همراه هستند.
سیستم قلبیعروقی
دکتر رنه یانگ، پزشک طبیعتدرمانگر و بنیانگذار مرکز طبیعتدرمانی یانگ، در ایمیلی به اپک تایمز نوشت که بیشآهنی موجب واکنشهای اکسایشی میشود، به جداره عروق خونی آسیب میرساند و سازوکار تولید انرژی در سلولهای ماهیچه قلب را مختل میکند.
یانگ همچنین با اشاره به نتایج بعضی از پیمایشها نشان داد آقایانی که بالاترین سطح آهن را دارند، در مقایسه با افرادی که سطح آهنشان در حد میانگین است، تقریباً دوبرابر بیشتر در معرض خطر حمله قلبی قرار دارند. به گفته یانگ، این بدان معنی نیست که همه مکملها دردسرساز هستند، اما سطح آهن باید یک محدوده مشخص داشته باشد و بالا بودن سطح آن لزوماً بهتر نیست.»
مغز
یانگ وجود آهن در مغز را به راه رفتن بر روی طنابی باریک تشبیه میکند. نورونها برای تولید انرژی در میتوکندری به مقدار بسیار اندکی آهن نیاز دارند، اما زمانی که آهن به شکل بیرویه از سد خونیمغزی عبور میکند، باعث تحریک رادیکالهای اکسیژن فعال میشود که به بافتهای حساس آسیب میزنند یا آنها را اکسیده میکنند. براساس تصویربرداریها و نتایج آزمایش مایع مغزینخاعی، افرادی که در هیپوکامپ و قشر مغز خود با انباشت آهن مواجه میشوند، سریعتر از دیگران حافظهشان را از دست میدهند. به نظر میرسد که بیشآهنی باعث افزایش تجمع پلاکهای آمیلوئید و تودههای تائو در مغز میشود که عملکرد حافظه و زبان را مختل کرده و با ابتلا به بیماری آلزایمر ارتباط مستقیم دارند.
یانگ گفت: «هدف ما احیای تعادل است، نه از بین بردن آهن. کمبود آهن، انتقال اکسیژن و تولید انتقالدهندههای عصبی را مختل میکند. در مقابل، آهن مازاد باعث افزایش تنش اکسایشی شده و به روند زوال عقل سرعت میبخشد.»
یانگ افزود: «نگهداشتن سطح آهن خون در محدوده مرجع، کنترل سطح آهن قبل از شروع مکملها و انجام آزمایش در فواصل سه تا شش ماه، به حفظ ایمنی عصبشناختی کمک میکند. اگر آهن اضافی در بافت عصبی جا خوش کند، خارج کردن آن دشوار خواهد بود.»
