تحقیقات اخیر نشان میدهند که تشدید دوز تشعشعات در سیتیاسکن با افزایش خطر ابتلا به سرطان همراه است، اما بیمار میتواند سطح خطر را به حداقل برساند.
چه با یک سردرد سمج دستوپنجه نرم کنید و چه مشکوک به سرطان باشید، استفاده از توموگرافی کامپیوتری یا همان سیتیاسکن در امر تشخیص به پزشک اجازه میدهد که بدون نیاز به جراحی داخل بدن شما را مشاهده کند.
سیتیاسکن بهعنوان معجزه تصویربرداری پزشکی شناخته میشود، اما تحقیقات اخیر نشان میدهند که این فناوری روی دیگری هم دارد. دستگاه سیتیاسکن پرتو یونساز ساطع میکند که به دیانای آسیب میرساند و خطر ابتلا به سرطان را افزایش میدهد.
افرادی که تحت اسکنهای خاص قرار میگیرند یا آنهایی که اضافهوزن دارند، بیشتر در معرض خطر هستند. خوشبختانه بیماران میتوانند شدت تشعشعات دریافتی را به حداقل برسانند و درصورت تجویز پزشک از حق و حقوق خود دفاع کنند.
فقدان تدابیر ایمنی
مدن ام. رحانی، استاد رادیولوژی دانشکده پزشکی هاروارد و از محققان مطالعه حاضر، به اپک تایمز گفت: «سیتیاسکنهای جدید خیلی قدرتمند هستند و میتوانند با سرعت بالا و کیفیت مطلوب تصویربرداری کنند، اما بعضی از دستگاهها قادر به محدود کردن دوزهای بالا نیستند؛ بهویژه دستگاههایی که برای بیماران درشتاندام یا جهت انجام اسکنهای پیچیده مورد استفاده قرار میگیرند.»
رحانی و همکارانش دریافتند که شدت تشعشعات سیتیاسکن بهرغم پیشرفت دستگاهها روند افزایشی داشته است.
دلیل این افزایش پیچیده است. نتایج دو مقاله اخیر که در مجله بریتانیایی رادیولوژی و مجله طب اورژانس انتشار یافتهاند، نشان میدهد که سیتیاسکنهای امروزی تشعشعات کمتری دارند، اما فقدان تدابیر ایمنی کافی، نحوه استفاده مراکز درمانی از این فناوری و افزایش نرخ چاقی باعث شده که بیماران در معرض تشعشعات غیرضروری قرار بگیرند.
روند نگرانکننده تشعشعات در سیتیاسکن
نتایج مقاله اول که در مجله بریتانیایی رادیولوژی انتشار یافته است، نشان میدهد که تعداد آزمایشهای سیتیاسکن با دوز بالا- ۵۰ میلیسیورت یا بیشتر- از سال ۲۰۱۷ تاکنون ۲۴۴ درصد افزایش یافته است.
محققان با بررسی حدود ۵ هزار سیتیاسکن و کنترل شاخص توده بدنی بیماران دریافتند که نزدیک به ۸۰ درصد از اسکنهای با دوز بالا برای افرادی انجام میگیرد که شاخص توده بدنی بالایی دارند یا چاق به شمار میآیند.
در مطالعه دوم که در مجله طب اورژانس انتشار یافت، معلوم شد که انجام سیتیاسکن با دوز بالا چندان مرسوم نیست، اما دادههای اورژانس یک بیمارستان دانشگاهی در فاصله سالهای ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۲ نشان میدهند که درصد کلی این اسکنها تقریباً دوبرابر شده و از ۰.۵ درصد در سال ۲۰۱۹ به ۰.۹۲ درصد در سال ۲۰۲۲ رسیده است.
با اینحال، هردو مطالعه بر دادههای یک مرکز درمانی یا اورژانس خاص متمرکز بودهاند و نمیتوان نتایج آنها را به سایر مراکز تعمیم داد.
رحانی تأکید کرد که مزایای یک سیتیاسکن ضروری به خطرات ناشی از تشعشعات میچربد و دوز بیش از ۹۹ درصد از اسکنهای بررسیشده کمتر از ۱۰ میلیسیورت بوده است. از اینرو، خطر ابتلا به سرطان بر اثر سیتیاسکن در اکثر افراد ناچیز است.
اما اسکنهای با دوز بالا، که در مطالعه رحانی و همکاران او مورد بررسی قرار گرفتند، جای نگرانی دارند.
رحانی افزود که اسکنهای با دوز بالاتر از ۵۰ میلیسیورت ممکن است خطر ابتلا به سرطان را افزایش دهند، زیرا خطر آماری سرطان در این سطح به شکل قابلتوجهی افزایش مییابد.
تأثیر تشعشعات سیتیاسکن بر سلامتی
انسانها بهطور طبیعی در معرض پرتوهای یونساز قرار دارند که از جمله میتوان به رادون و تجزیه اورانیوم در محیط اشاره کرد. دادهها نشان میدهند که هر فرد بسته به محل زندگی بهطور متوسط سالانه حدود ۳ میلیسیورت پرتو دریافت میکند که دوز ناچیزی است و به احتمال زیاد باعث بروز مشکلات سلامتی نمیشود.
اما سیتیاسکنها تشعشعات قویتری دارند. برای نمونه، آنژیوگرافی کرونری به کمک سیتیاسکن شما را در معرض دوز ۱۶ میلیسیورت قرار میدهد که معادل ۵.۳ سال مواجهه با تشعشعات طبیعی است. خیلیها بیش از سهبرابر این مقدار پرتو دریافت میکنند، بهویژه آنهایی که چندین مرتبه تحت اسکن قرار میگیرند.
تحقیقات نشان میدهند که تشعشعات یونساز سیتیاسکن موجب درهم شکستن دیانای میشوند. بدن میتواند این آسیبها را ترمیم کند، اما گاهی دیانای آسیبدیده بدون محدودیت تکثیر شده و باعث ابتلا به سرطان میشود.
با اینحال، خطر ابتلا به سرطان بر اثر تشعشعات سیتیاسکن به عوامل مختلفی بستگی دارد که از جمله میتوان به ناحیه اسکن، سن بیمار و وزن او اشاره کرد.
رحانی گفت: «بافتهای متراکمتر مانند شکم یا لگن و نقاطی که برای تشخیص دقیقتر به جزئیات بیشتری نیاز دارند، تشعشعات قویتری دریافت میکنند.»
او افزود: «مسئله صرفاً میزان تشعشعات نیست. بعضی از بافتها نسبت به یک دوز حساسیت بیشتری دارند. برای نمونه، پستان به تشعشعات حساس است. مغز استخوان، روده بزرگ، ریه و معده نیز جزو اندامهای حساس هستند، اما اندامهای تحتانی مانند بازو و پا تراکم کمتری دارند و خطر تشعشعات برای آنها بهمراتب کمتر است.»
تحقیقات بعضاً نشان دادهاند که خطر ابتلا به سرطان بر اثر سیتیاسکن در بیشتر افراد ناچیز است. با اینحال، انجام اسکنهای متعدد میتواند خطر بیشتری ایجاد کند.
برای نمونه، یک مطالعه مروری در سال ۲۰۲۲ با بررسی ۲۵ مطالعه نشان داد افرادی که در معرض دوزهای بالاتر قرار میگیرند یا چندین مرتبه سیتیاسکن میکنند، در مقایسه با افرادی که اسکن کمتری داشته یا در معرض دوز ضعیفتر قرار گرفتهاند، با افزایش خطر ابتلا به سرطان مواجه میشوند.
همهگیری چاقی در آمریکا باعث افزایش استفاده از دوزهای بالا شده است
تحقیقات حاکی از آن هستند که دریافت تصاویر باکیفیت در بیماران مبتلا به چاقی به دلیل وجود بافت مازاد چربی دشوار است؛ امری که باعث شده در سیتیاسکن، ایکسری یا دیگر فناوریهای تصویربرداری به ناچار از تشعشعات قویتری استفاده شود.
دکتر خورخه گرین، جراح چاقی در مرکز رنیو باریاتریک، به اپک تایمز گفت که معتقد است همهگیری چاقی عامل اصلی افزایش دوز تشعشعات سیتیاسکن بوده است.
او گفت: «در بیماران درشتاندام برای نفوذ پرتو به بافت و تولید تصویر شفاف به تشعشعات قویتری نیاز داریم. همهگیری چاقی باعث شده که میانگین جثه بیماران پیوسته افزایش یابد. این درحالی است که دستورالعملهای اسکن هنوز با الزامات مربوط به بهینهسازی دوز هماهنگ نشدهاند. این امر نشان میدهد که یک بحران سلامت عمومی (چاقی) به تشدید یک بحران دیگر (مواجهه با تشعشعات) دامن زده است.»
رحانی یادآور شد که چاقی یکی از عوامل افزایش دوز اسکن در مطالعه مجله بریتانیایی رادیولوژی بوده است. با اینحال، از آنجا که اطلاعات مربوط به شاخص توده بدنی تنها در شمار اندکی از اسکنها در دسترس بود، ارتباط مستقیم چاقی با روند افزایش دوز همچنان در هالهای از ابهام است.
دستورالعملهای سیتیاسکن نیاز به تغییر دارند
مدلسازی عوامل خطر که در ماه آوریل در نشریه طب داخلی جاما انتشار یافت، نشان میدهد که «اگر روند کنونی اسکن و شیوه انجام آن ادامه پیدا کند، سرطانهای ناشی از سیتیاسکن درنهایت ۵ درصد از کل موارد ابتلا به سرطان را به خود اختصاص خواهند داد.»
رحانی گفت: «اعلان هشدار روی دستگاه سیتیاسکن که نشان میدهد در فرایند اسکن از تشعشعات قوی استفاده میشود، به کاهش سطح خطر کمک خواهد کرد.»
او افزود که ارائهدهندگان خدمات درمانی میتوانند با بهکارگیری دستورالعملهای مناسب و با آگاهی از اینکه بیماران چاق بیش از دیگران در معرض تشعشعات قوی قرار میگیرند، نقش مؤثری ایفا کنند.
از این گذشته، پزشکان باید بررسی کنند که آیا انجام اسکنهای متعدد واقعاً ضرورت دارد یا خیر. آنها باید سامانههایی را برای بازبینی منظم دوز سیتیاسکن و پایش تعداد اسکنهای با دوز بالا راهاندازی کنند و اقدامات لازم را برای کاهش دوز اسکنها و حفظ کیفیت آنها در دستور کار قرار دهند.
گرین گفت: «سامانه تنظیم خودکار دوز براساس جثه بیمار باید بهطور پیشفرض در دستگاهها تعبیه شود، نه آنکه گزینهای پنهان در کنسول سیتیاسکن باشد. بسیاری از مراکز هنوز از دستورالعملهای یکسان برای همه استفاده میکنند که باعث شده افراد چاق بیش از حد لازم در معرض تشعشعات قرار بگیرند.»
او افزود که نرمافزارهای مجهز به الگوریتمهای پیشرفته میتوانند دادههای سیتیاسکن را پردازش کنند و تصاویر باکیفیتتری بسازند. این نرمافزارها دوز تشعشعات را بین ۳۰ تا ۵۰ درصد کاهش میدهند، اما کاری با وضوح تصویر ندارند.
گرین گفت: «با اینحال، هنوز بسیاری از مراکز بهویژه بخشهای شلوغ اورژانس از این فناوری استفاده نمیکنند. بیمارستانها باید دوز تشعشعات را براساس شاخص توده بدنی بیمار بررسی کنند؛ درست همانطور که نرخ ابتلا به عفونتها را ارزیابی میکنند.»
کاری که بیماران میتوانند برای کاهش سطح خطر سیتیاسکن انجام دهند
رحانی یادآور شد که وقتی پزشک برای تشخیص یا تعیین شیوه درمان به تصاویر دقیق از داخل بدن نیاز داشته باشد، انجام سیتیاسکن ضروری خواهد بود. از سیتیاسکن در تشخیص سرطان، بررسی آسیبهای داخلی، برنامهریزی برای جراحی یا ارزیابی وضعیت عروق، ریه و اندامهایی استفاده میشود که در آزمایشهای دیگر قابل بررسی نیستند.
با اینحال، اگر سیتیاسکن ضرورت نداشته باشد، پزشکان گزینههای ایمنتر مانند سونوگرافی یا امآرآی را تجویز خواهند کرد که در آنها از اشعه ایکس استفاده نمیشود.
رحانی گفت: «از سونوگرافی اغلب برای ارزیابی بارداری یا مشکلات شکمی استفاده میشود و امآرآی نیز برای مشکلات مغز، ستون فقرات و مفاصل سودمند است. انتخاب روش تشخیص به ناحیه مورد بررسی، جزئیات لازم در تصویربرداری و فوریت آن بستگی دارد.»
بهرغم تمام خطراتی که وجود دارد، افرادی که به سیتیاسکن نیاز دارند نباید صرفاً از سر ترس از انجام آن صرفنظر کنند. رحانی معتقد است که بیماران باید به شیوه زیر از حق و حقوق خود دفاع کنند:
- از پزشک بپرسند که آیا انجام اسکن واقعاً ضرورت دارد
- درخواست کنند که درصورت امکان از سیتیاسکن با دوز پایینتر استفاده شود
- مطمئن شوند که نیازی به انجام چندباره این آزمایش ندارند
گرین تأکید کرد که بیماران و بهویژه افراد چاق باید بدون هیچ ملاحظهای از پزشک خود بپرسند:
- آیا روش دیگری هم برای تصویربرداری وجود دارد؟ (از سونوگرافی یا امآرآی برای بررسی سنگ کیسه صفرا، آسیبهای بافت نرم و مشکلات شکمی استفاده میشود.)
- آیا از دوز بهینه و مناسب با جثه من استفاده خواهد شد؟
اگر انجام سیتیاسکن اجتنابناپذیر باشد، بیمار میتواند مراکزی را انتخاب کند که از دستگاههای با دوز پایین یا ناچیز و نرمافزار پیشرفته استفاده میکنند. گرین افزود که بسیاری از مراکز دانشگاهی از این فناوری برخوردارند، اما درباره آن تبلیغ نمیکنند.
از آنجا که ممکن است ارائهدهندگان خدمات درمانی به سوابق پزشکی بیماران دسترسی نداشته باشند، رحانی و گرین توصیه میکنند که حتماً اسکنهای قبلی را نزد خود نگهدارید. در اختیار داشتن این سوابق در زمان مراجعه به پزشک میتواند از اسکنهای تکراری و مواجهه با تشعشعات مضر سیتیاسکن جلوگیری کند.
