شمار کودکان مبتلا به چاقی در سراسر جهان از کودکان کموزن پیشی گرفته است؛ روندی که با افزایش موارد ابتلا به دیابت نوع دو همراه شده است.
برای اولینبار در تاریخ شمار کودکان چاق از کودکان کموزن پیشی گرفته و حدود ۱۸۸ میلیون جوان در سراسر جهان با اضافهوزن یا چاقی دستوپنجه نرم میکنند. پزشکان با پدیدهای روبهرو شدهاند که حتی تصورش را هم نمیکردند: ابتلای کودکان به دیابت نوع دو.
این اعداد به خانوادههای واقعی مربوط میشوند: کودکان در حین بالا رفتن از پلهها نفسنفس میزنند، پدر و مادرها فرزندان خود را بهجای فرستادن به کلاس فوتبال پای صفحات نمایش مینشانند و خانوادهها زیر بار توصیههای ضدونقیض درباره «تغذیه سالم» سردرگم شدهاند.
دکتر مایکا اولسن، فوقتخصص غدد کودکان، به اپک تایمز گفت: «۲۵ سال پیش که در دانشکده پزشکی بودم، استادم میگفت بچهها دیابت نوع دو نمیگیرند. اما حالا برای اولینبار در تاریخ شاهد شیوع گسترده این بیماری در بین کودکان هستیم.»
افزایش اختلالات متابولیکی در دوران کودکی صرفاً یک آمار بهداشتی نیست و زنگ خطر را به صدا درآورده است. برای محافظت از نسل آینده باید بدانیم چه عواملی در این روند دخیل هستند و چگونه میتوان مداخله کرد.
یک روند نگرانکننده
اولسن میگوید بیشتر کودکانی که به دیابت نوع دو مبتلا میشوند، بین ۱۰ تا ۱۳ سال سن دارند. او افزود: «دیدهام که بچههای ۶ ساله به این بیماری مبتلا شدهاند.»
دوره بلوغ بهطور طبیعی با افزایش مقاومت به انسولین همراه است، زیرا سطح هورمون رشد در این دوره به شکل قابلتوجهی افزایش مییابد. با اینحال، وقتی این مسئله با تغذیه ناسالم، کمتحرکی، پیشزمینه ژنتیکی یا اضافهوزن همراه میشود، بدن مستعد ابتلا به اختلالات متابولیکی خواهد بود.
نکتهای که جای نگرانی دارد، سرعت پیشرفت این بیماری در کودکان است. دکتر ایوان نادلر، متخصص چاقی و مدیر سابق برنامه ملی چاقی کودکان، به اپک تایمز گفت: «روند پیشرفت بیماری در کودکان بسیار سریعتر است. اگر نوجوانان یا کودکان خردسال دچار مقاومت به انسولین شوند، سریعتر از بزرگسالان به دیابت نوع دو مبتلا خواهند شد.»
هرچه دیابت نوع دو در سنین پایینتری آغاز شود، خطر بروز عوارض حاد مانند نابینایی، قطع عضو یا مرگ ناشی از نارسایی کلیه و قلب بیشتر میشود. این عوارض معمولاً زودتر از حد انتظار ظاهر میشوند.
چرا تعداد کودکان مبتلا به دیابت نوع دو افزایش یافته است؟
عوامل زیستی، محیطی و رفتاری در کنار یکدیگر شرایطی را رقم زدهاند که بیش از هر زمان دیگری کودکان را بهسوی دیابت نوع دو سوق داده است.
الگوی تغذیه در دنیای امروز دگرگون شده است. خوراکیهای فوقفرآوریشده ۷۰ درصد از کالری روزانه بسیاری از کودکان را به خود اختصاص دادهاند. خردسالان هم حدوداً نیمی از کالری مورد نیازشان را از غذاهایی دریافت میکنند که با برچسب «مخصوص کودکان» روانه بازار میشوند. برای نمونه میتوان به ماستهای شیرین، بیسکوئیتهای صبحانه، تردک و پاستای آماده اشاره کرد.
در عینحال، تحرک بدنی کودکان به شکل قابلتوجهی کاهش یافته و زمان کار با صفحات نمایش چندبرابر شده است. نوجوانان بهطور میانگین بیش از ۸ ساعت و کودکان خردسال بیش از ۲ ساعت در روز با دستگاههای دیجیتال کار میکنند؛ عواملی که با ابتلا به سندرم متابولیک و مقاومت به انسولین ارتباط مستقیم دارند.
اولسن میگوید: «علم و تکنولوژی باعث شدهاند که بتوانیم کالری زیادی را در قالب خوراکیهای خوشطعم، ارزان و در دسترس بگنجانیم.» مقاومت در برابر این خوراکیها برای بسیاری از خانوادهها دشوار است؛ بهویژه خانوادههایی که در آنها هم پدر و هم مادر شاغل هستند یا یک نفر از آنها چند شغل دارد و فرصت آشپزی پیدا نمیکند.
مامچیلو ویاسیک، زیستشیمیدان و میکروبشناس، به اپک تایمز گفت: «کودکان دو نسل قبلی کل روز را بیرون از خانه بازی میکردند، اما کودکان امروزی وقتشان را صرف بازیهای ویدئویی میکنند. با این وضعیت چطور میتوان کالری دریافتی را سوزاند؟»
از این گذشته، کودکان امروزی بیش از همیشه استرس دارند. فشار تحصیلی، شبکههای اجتماعی و مشکلات خانوادگی در کنار مختل شدن چرخه خواب و بیداری- که از مواجهه بیشازحد با صفحات نمایش نشأت میگیرد- شببیداری و کمبود وقتگذرانی در فضای باز همگی میتوانند سوختوساز بدن را در مراحل حساس رشد مختل کنند. قرار گرفتن در معرض ترکیبات مختلکنندههای هورمونی مانند فتالاتها، بیسفنول ای و بعضی از آفتکشها به تشدید این مشکل دامن میزند.
اثرات میاننسلی نیز در بروز دیابت نوع دو دخیل هستند. نادلر توضیح داد که سلامت پدر و مادر حتی قبل از تولد فرزند از طریق تغییرات اپیژنتیکی به نسل بعدی منتقل میشود. او این پدیده را «انتقال میاننسلی چاقی» مینامد و معتقد است که رژیم غذایی و ورزش بهتنهایی قادر به رفع این خطرات نخواهند بود.
او میگوید: «مسئله این نیست که به فرزندتان غذای ناسالم میدهید، موضوع این است که در زمان بارداری غذای ناسالم میخوردید، یا در فاصله ۲۵ تا ۳۵ سالگی چنین غذاهایی میخوردید و در سن ۳۵ سالگی باردار شدید.»
نادلر میگوید تغذیه و فعالیت بدنی در دوران کودکی حائز اهمیت هستند، اما عوامل مؤثر بر سلامت متابولیک عمدتاً قبل از تولد تأثیر خود را میگذارند.
دکتر ویاسیک دیدگاه متفاوتی دارد. او میگوید: «کافی است به تصاویر کودکان دهه ۶۰ و کودکان امروزی نگاه کنید. مسئله ژنتیکی نیست.» از نظر ویاسیک، تغییر سبک زندگی و محیط غذایی دلیل اصلی افزایش بیماریهای متابولیک در کودکان بوده است.
نادلر میگوید چیزی که در طول ۵۰ سال تغییر میکند، اپیژنتیک است: «اگر کسی در دوران بلوغ و جوانی خود در معرض غذاهای ناسالم باشد و ژنهای او تحت تأثیر محیط غذایی دستخوش تغییر شوند، تغییرات اپیژنتیکی را به فرزند خود منتقل خواهد کرد و این همان انتقال میاننسلی چاقی است.»
دکتر جوئل وارش، متخصص کودکان، در ایمیلی به اپک تایمز نوشت: «ژنتیک نقش زمینهای دارد و اپیژنتیک به تأثیر محیط بر فعال و غیرفعالشدن ژنها مربوط میشود و عادتهای روزمره بر هردو مورد اثر میگذارند. اگر از همان اول به فکر محیط و رفتار خود باشید، میتوانید در بسیاری از موارد بر خطرات ژنتیکی غلبه کنید.»
پیامدهای بیتوجهی
به گفته نادلر، استعداد چاقی در دوران کودکی از نظر ژنتیکی قویتر از استعداد چاقی در دوران بزرگسالی است و نقش پررنگتری در ابتلا به دیابت نوع دو دارد.
با اینحال، مسائل جسمانی تنها یک روی سکه هستند.
دکتر اولسن میگوید: «بسیاری از کودکان مبتلا به چاقی و اختلالات متابولیکی با مشکلات روانی هم دستبهگریبان هستند.» تحقیقات نشان دادهاند که چاقی در دوران کودکی با افزایش احتمال اضطراب، افسردگی و اختلال کمتوجهی-بیشفعالی ارتباط دارد.
خطر ابتلا به چند نوع سرطان نیز در سالهای آتی افزایش مییابد، زیرا التهاب مزمن و فشار متابولیک- دو نشانه اصلی دیابت نوع دو- کارکرد سیستم ایمنی را مختل میکنند.
با اینحال، هنوز جای امیدواری وجود دارد. دادههای بلندمدت نشان میدهند کودکانی که در بزرگسالی به وزن ایدهآل خود میرسند، از نظر خطر بیماریهای قلبیعروقی و متابولیک مانند افرادی هستند که هرگز چاق نبودهاند. مطالعه نشریه طب اطفال جاما نیز تأیید میکند که درمان مؤثر چاقی در دوران کودکی فواید ماندگاری در قبال سلامتی دارد و خطر ابتلا به بیماریهای خطرناک بزرگسالی و مرگ زودرس را کاهش میدهد.
قضیه روشن است: هرچه زودتر مداخله کنید، نتیجه بهتری میگیرید.
نادلر میگوید: «باید نسل امروز را مداوا کنیم تا نسل بعدی دچار بیماری نشود. رسالت سلامت متابولیک همین است.»
کاری که پدر و مادرها میتوانند انجام دهند
با توجه به اینکه تعداد کودکان مبتلا به دیابت نوع دو در سنین پایین افزایش یافته است، کارشناسان در این مورد اتفاقنظر دارند که برای پیشگیری باید از خودتان شروع کنید و با مهربانی، آگاهی و ایجاد تغییرات کوچک و پایدار دست به کار شوید.
دکتر کریسی آت، متخصص کودکان و درمان چاقی، به اپک تایمز گفت: «پیش از هرچیزی باید با خودتان مهربان باشید.»
«هرکجا که هستیم، نقطه شروع ما خواهد بود. اگر به شکل ناخواسته با رفتارتان به تشدید چاقی در کودک دامن میزنید، بهمحض آگاهی از این موضوع باید تغییر رویه دهید.»
احساس شرم و گناه نسبت به خود و دیگران باعث تغییر نمیشود. بسیاری از پدر و مادرها صرفاً الگوهای دوران کودکی خود را تکرار میکنند.
او میگوید: «اگر به کودک خردسالتان آبمیوه زیادی میدهید، احتمالاً به این دلیل است که در کودکی برای شما آبمیوه زیادی میریختند. ما همیشه بر پایه اطلاعاتی که در لحظه داریم، بهترین تصمیم ممکن را میگیریم.»
نشانههایی که باید به آنها توجه کنید
شناسایی زودهنگام علائم تنش متابولیک در کودکان بهویژه در خانوادههایی که سابقه دیابت یا چاقی دارند بسیار حائز اهمیت است.
دکتر اولسن میگوید: «قبل از هرچیز با افزایش چربی بدن مواجه میشوید که در قالب شاخص توده بدنی نمایان میشود.»
چربی احشایی دور کمر نیز زنگ خطر را به صدا درمیآورد. نادلر گفت که تشکیل لکههای تیره و مخملی در ناحیه گردن، که به آن آکانتوز نیگریکانس میگویند، یکی از نشانههای کلیدی است. او افزود: «تقریباً تمام کودکان چاقی که معاینه کردم با این مسئله دستوپنجه نرم میکردند، حتی آنهایی که فقط اندکی چاق بودند.»
«بارها پیش آمده که کودکی را در مطب معاینه کرده و علت لکهها را توضیح دادهام و همانجا رو به پدر و مادرش کرده و گفته که «دیدید؟ گفتم که کثیفی نیست!»»
اولسن میگوید متخصص کودکان با توجه به نشانههای جسمانی، سابقه خانوادگی و معاینه دقیق میتواند مقاومت به انسولین را حتی قبل از دریافت نتیجه آزمایش خون یا اندازهگیری شاخص توده بدنی پیشبینی کند.
رژیم غذایی
براساس مطالعهای که در سال ۲۰۲۴ در نشریه علوم انتشار یافت، محدود کردن مصرف قند در هزار روز اول بعد از تولد خطر ابتلا به دیابت نوع دو را تا ۳۵ درصد کاهش میدهد.
الگوی غذا خوردن هم حائز اهمیت است.
دکتر اولسن میگوید: «این ایده که باید بین هردو وعده غذایی میانوعده میل کنید، نسبتاً جدید است. خوردن سه وعده اصلی و چشمپوشی از میانوعده شبیه همان فستینگ مقطعی دوران کودکی است که باعث میشود بدن انسولین کمتری ترشح کند.»
نادلر میگوید تغییرات باید تدریجی و امکانپذیر باشند: «اگر کودک روزی ۴ شیشه نوشابه مینوشد، آن را به ۲ شیشه کاهش دهید، نه آنکه جلوی نوشیدن او را بگیرید. وقتی موفق شدید، سراغ خوراکیهایی مثل چیپس یا دیگر تنقلات ناسالم بروید.»
نادلر تأکید دارد که پدر و مادرها باید الگوی کودک باشند: «اگر کاری را از کودک بخواهید که هیچکس در خانواده توجهی به آن ندارد، تأثیری نخواهد داشت.»
او میگوید: «به همین دلیل است که درمان کودکان تا این حد دشوار است. این قضیه کل خانواده را درگیر میکند.»
سبک زندگی و درمان
دکتر آت میگوید: «مداخلات رفتاری همچنان مبنای مراقبت از کودکان مبتلا به اختلالات متابولیکی هستند.»
در بعضی از کودکان شاهد هستیم که مصرف داروهای حاوی ترکیبات پپتید شبهگلوکاگون ۱ مانند اوزمپیک، که به تنظیم قند خون و اشتها کمک میکند، در مواردی که تغییر سبک زندگی بهتنهایی نتیجه نمیدهد، مؤثر واقع میشود.
اولسن میگوید: «وقتی همه روشها را امتحان کردهایم و به نتیجه نرسیدهایم، در استفاده از این داروها تعلل نخواهیم کرد.» او افزود که مزایای دارو بعضاً از مضرات آن بیشتر است. اما اینکه به نقطهای رسیدهایم که دارو تنها راهحل موجود است، جای تأسف دارد.
آت افزود که دخترش نیز از چنین دارویی استفاده میکند: «فرزند من از اختلال متابولیکی رنج میبرد که تا حدی ریشه رفتاری دارد و همین مسئله به تشدید مشکل متابولیکی او دامن میزند.»
آت تأکید دارد که اصلاحات رفتاری از جمله تغییر رژیم غذایی و افزایش فعالیت بدنی فیزیولوژی بدن را دستخوش تغییر کرده و عوامل خطر اپیژنتیکی را نیز تا حدی خنثی میکنند.
رویکرد همهجانبه
نادلر میگوید: «بهترین راه برای جلوگیری از بروز بیماریهای متابولیکی در کودکان این است که پدر و مادرها سراغ پیشگیری یا درمان خود بروند.»
براساس یک مطالعه مروری سیسماتیک که اخیراً در نشریه لنست انتشار یافته است، برنامههایی که تنها بر پدر و مادرها متمرکز هستند و قبل از ۱ سالگی کودک اجرا میشوند، تا ۲ سالگی تأثیر محسوسی ندارند؛ نکتهای که از ضرورت برنامههای جامع و همهجانبه حکایت دارد.
سیاستهایی که دسترسی خانوادهها را به مواد غذایی سالمتر و فضای مناسب برای فعالیت بدنی تسهیل میکنند مؤثر هستند، اما بهتنهایی دردی از شما دوا نخواهند کرد.
نادلر میگوید: «حتی اگر تمام کارها را به درستی انجام دهیم، باز هم جلوگیری از همهگیری چاقی کار آسانی نخواهد بود.»
آت تأکید دارد که عوامل اجتماعی و اقتصادی نیز در این مسئله دخیل هستند: «وقتی میشنوم خانوادههای کمدرآمد حق انتخاب زیادی در خرید مواد غذایی ندارند، به این نتیجه میرسم که توصیههای ما مصداق بیانصافی و سادهانگاری صورت مسئله هستند.»
آت معتقد است که همیشه جای پیشرفت وجود دارد.
او میگوید: «به نظرم اگر در زنجیره تأمین مواد غذایی از افزودنیها و رنگهای مصنوعی کمتری استفاده کنیم، فوقالعاده خواهد بود. تا جای ممکن در خانه آشپزی کنید. به این ترتیب احتمال اینکه ترکیباتی با نامهای عجیبوغریب وارد غذای شما شوند کمتر خواهد بود.»
هیچ راهحل واحدی برای حل این مشکل وجود ندارد، اما ایجاد محیطهای غذایی سالمتر، تشویق کودکان به بازی و فعالیت بدنی و توجه به سلامت پدر و مادرها درمجموع مؤثرترین سپر دفاعی نسلهای آینده در مواجهه با دیابت نوع دو خواهد بود.
به گفته آت، «ما باید از سادهترین و در دسترسترین تغییرات شروع کنیم.»
