چین سعی دارد با بهرهگیری از مجوزهای برونمرزی برای عناصر خاکی کمیاب، فناوریهای پیشرفته و صنایع دفاعی جهان را تحت کنترل خود درآورد.
عناصر خاکی خام و کمیاب بهوفور در سراسر جهان از جمله در آمریکا و ایران وجود دارند. با اینحال، ۹۰ درصد از عناصر خاکی خام و کمیاب و ۹۹ درصد از عناصر خاکی کمیاب سنگین و پالایشیافته در صنایع چینی تولید میشوند؛ امری که باعث شده چین کنترل بسیاری از زنجیرههای تأمین حیاتی جهان را به دست بگیرد.
قرار بر این بود که مقررات جدید پکن از روز ۱ دسامبر اجرایی شوند. این یعنی قانونی جهانی که تمام شرکتها از جمله شرکتهای آمریکایی را ملزم میکند که برای فروش محصولاتی که در تولید آنها از عناصر خاکی کمیاب و پالایشیافته چینی استفاده شده مجوز بگیرند. این قانون بدون توجه به روال دموکراتیک اجرا خواهد شد و اهرم فشار قابلتوجهی در اختیار حزب کمونیست چین قرار خواهد داد تا بتواند در دولتهای مستقر در کشورهای صنعتی و غیرصنعتی جهان اعمال نفوذ کند.
جیمیسون گریر، نماینده تجاری آمریکا، قوانین جدید حزب کمونیست چین را «نامتناسب» و «تهاجمی» دانست. ماروش شفتچوویچ، همتای اروپایی گریر، نیز این مقررات را «بیاساس و زیانبار» خوانده است. بسیاری از کشورها تهدید به اقدام متقابل کردند. آمریکا اعلام کرد که برای کالاهای چینی تعرفههای ۱۰۰ درصدی وضع خواهد کرد. این فشارها درنهایت حزب کمونیست چین را مجبور کرد که در روز ۲۶ اکتبر بهطور موقت عقبنشینی کند.
با اینحال، تهدید حزب کمونیست چین با هدف کنترل زنجیره تأمین عناصر خاکی کمیاب در سطح جهان صورت گرفته و پیامدهای گستردهای به دنبال خواهد داشت. این اقدام از یکسو باعث فروکش کردن جنگ تجاری علیه چین خواهد شد و از سوی دیگر در بلندمدت باعث میشود که اقتصادهای بزرگ صنعتی اقدام به ذخیره عناصر خاکی کمیاب چین کنند و برای تأمین این اقلام از چین فاصله بگیرند تا حزب کمونیست دیگر نتواند از آنها بهعنوان اهرم فشار استفاده کند. پالایش عناصر خاکی کمیاب در خاک آمریکا، اروپا و کشورهای متحد از جمله ژاپن، و همچنین بازیافت عناصر خاکی کمیاب موجود در دستگاههای الکترونیکی و تجهیزات فناوری قدیمی مؤثرترین راهبرد ممکن برای تنوع بخشیدن به زنجیره تأمین این اقلام برای کشورها به شمار میآید.
حزب کمونیست چین سعی دارد محدودیتهای مربوط به صادرات عناصر خاکی کمیاب را با محدودیتهای آمریکا در قبال صادرات نیمهرساناها هماهنگ کند. برای نمونه، آمریکا اجازه نمیدهد تراشههای کامپیوتری قدرتمند این کشور که به هوش مصنوعی مجهز هستند، در اختیار رژیمهای متخاصم مانند چین و روسیه قرار بگیرند.
زنجیرههای تأمین عناصر خاکی کمیاب که حزب کمونیست چین سعی دارد آنها را تحت کنترل درآورد، در تولیدات دفاعی ضروری هستند که از جمله میتوان به تولید موتورهای جت، ماهوارهها، سامانههای هدایت موشک و تجهیزات جیپیاس اشاره کرد که از آنها برای پشتیبانی از کشورهایی مانند اوکراین استفاده میشود. این عناصر در بخش انرژی، صنایع هوش مصنوعی و بسیاری از کالاهای مصرفی مانند خودرو، تلفن همراه و لوازم الکترونیکی ضروری هستند.
این خطر بهویژه در قبال اقتصادهای آمریکا، اروپا و ژاپن جدی است. پکن در سال ۲۰۱۰ برای نخستین بار صادرات عناصر خاکی کمیاب را به دلایل راهبردی کاهش داد که درواقع در واکنش به مناقشه مرزی با ژاپن در دستور کار قرار گرفت. وقتی چین در تابستان سال ۲۰۲۵ از کاهش صادرات آهنرباهای خاکی کمیاب به آمریکا و اتحادیه اروپا خبر داد، تولید خودروهای برقی در بعضی از این کشورها متوقف شد (خودروهای بنزینی نیاز چندانی به این آهنرباها ندارند).
اگر پکن برای اعمال کنترل برونمرزی در قبال زنجیره تأمین اقلام اقتصادی و دفاعی، که در تولید آنها از عناصر خاکی کمیاب پالایشیافته در چین استفاده میشود، رویکرد سختگیرانهتری در پیش بگیرد، حزب کمونیست میتواند بهتدریج مصرف این عناصر را به کشورهایی محدود کند که تابع رهبری این کشور باشند. این رویکرد بهویژه در بخش دفاعی تبعات سنگینی خواهد داشت. اگر این عناصر صرفاً در اختیار متحدان چین از جمله حکومتهای روسیه، ایران و کره شمالی قرار بگیرند، جهان با تبعات نظامی و ژئوپلیتیکی گستردهای مواجه میشود که به زیان آزادی، صلح، دموکراسی و حقوق بشر تمام خواهد شد. از اینرو، قدرت و نفوذ جهانی حزب کمونیست چین به شکل قابلتوجهی افزایش خواهد یافت.
تهدید تعرفههای ۱۰۰ درصدی آمریکا در قبال کالاهای چینی در کوتاهمدت به توقف اجرای قانون جهانی عناصر خاکی کمیاب پکن انجامید. اما این اقدام در بلندمدت راه به جایی نخواهد برد، زیرا چین به راحتی میتواند کالاهای صادراتی به آمریکا را روانه بازارهای دیگر کند یا آنها را به مصرفکنندگان داخلی بفروشد. مقابله با رویکرد حزب کمونیست چین در تحمیل قوانین خود در سطح جهان مستلزم همکاری کشورهای متحد و توسعه منابع داخلی و بینالمللی عناصر خاکی کمیاب است.
دولت ترامپ قصد دارد در بلندمدت با کشورهای آفریقایی و جنوب شرق آسیا به توافق برسد تا عناصر خاکی خام و کمیاب بیشتری را برای زنجیرههای تأمین آمریکا فراهم کند که از جمله میتوان به سنگ معدن اشاره کرد. در ایالتهای کالیفرنیا، تگزاس و لوئیزیانا و همچنین در کشورهایی مانند استرالیا و ترکیه شاهد ظهور تأمینکنندگان مستقل داخلی هستیم.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در روز ۲۶ اکتبر با مالزی به توافق رسید تا این کشور عناصر خاکی کمیاب خود را به آمریکا بفروشد. بخش زیادی از عناصر خاکی کمیاب مالزی برای پالایش به چین ارسال میشوند. از اینرو، هنوز نمیتوان این توافق را یک موفقیت حتمی دانست. اما آمریکا با سرمایهگذاری در ظرفیت پالایش داخلی از طریق خرید سهام دولتی در شرکتهای فعال در زمینه استخراج عناصر خاکی کمیاب و تضمین خرید محصولات آنها با کمترین قیمت در پی تقویت ظرفیت پالایش این عناصر است.
از اینرو، تضمین تأمین سنگ معدن ضروری خواهد بود تا آمریکا درنهایت به زنجیره تأمین عناصر خاکی کمیاب و پالایشیافتهای دست پیدا کند که هیچ ارتباطی با چین ندارند. اتحادیه اروپا نیز بهدنبال تأمین عناصر خاکی کمیاب از طریق کشورهایی مانند استرالیا، کانادا، گرینلند، اوکراین، قزاقستان، ازبکستان و شیلی است. ژاپن نیز منابعی را در اعماق دریا در نزدیکی سواحل خود کشف کرده است.
آمریکا و متحدان این کشور ۱۵ سال بعد از اعمال نخستین محدودیتهای چین در قبال صادرات عناصر خاکی کمیاب به ژاپن متوجه شدهاند که خودکفایی صنایع آنها در رابطه با چین در توسعه ظرفیت پالایش داخلی نهفته است. این کشورها درحال افزایش ظرفیت پالایش داخلی خود هستند که سالها به طول خواهد انجامید. با اینحال، صرف این زمان طولانی برای حفظ تولیدات دفاعی این کشورها ارزشمند خواهد بود.
دیدگاه ارائهشده در این مقاله نقطه نظر نویسنده بوده و لزوماً منعکسکننده دیدگاه اپک تایمز نیست.
درباره نویسنده: آندرس کور دارای مدرک کارشناسی و کارشناسی ارشد علوم سیاسی از دانشگاه ییل (۲۰۰۱) و مدرک دکترای دولتی از دانشگاه هاروارد (۲۰۰۸) است.
