پژوهشگران کشف کردهاند قلب انسان پس از حمله قلبی قادر به بازسازی عضله قلب است؛ یافتهای که باور دیرینه مبنی بر دائمی و غیرقابلبرگشت بودن آسیب عضله قلب را به چالش میکشد.
این یافتهها که از آن بهعنوان «نخستین مورد در جهان» یاد شده، میتواند شیوه نگاه پژوهشگران و پزشکان به روند بهبودی سلامت قلب و نارسایی قلبی را دگرگون کند.
یافتهای تازه که افقهای جدیدی میگشاید
این پژوهش که در دسامبر ۲۰۲۵ در نشریه «سرکولیشن ریسرچ» منتشر شد، به سرپرستی پژوهشگرانی از دانشگاه سیدنی، مؤسسه بِرد و بیمارستان رویال پرینس آلفرد در سیدنی انجام شد.
پژوهشگران بافت قلب ۹ فردی را که دچار حمله قلبی شده بودند، بررسی کردند.
در این مطالعه از نمونههای بافت زنده گرفتهشده از بیمارانی که تحت عمل جراحی بایپس یا «پیوند عروق کرونر» قرار داشتند استفاده شد؛ عملی که در آن با استفاده از یک رگ سالم از بخش دیگری از بدن، مسیر جریان خون به قلب از اطراف رگهای مسدودشده منحرف میشود تا خونرسانی بهبود یابد.
بافتهای «پیشازمرگ» (نمونههای زنده) از بیمارانی که رضایت داده بودند گرفته شد و این نخستینبار است که از نمونههای زنده در چنین پژوهشی استفاده میشود.
همچنین از یک نمونه «انفارکتوس» ــ قلبی که دچار حمله قلبی شده بود ــ در این مطالعه استفاده شد.
پژوهشگران این نمونههای قلب را با استفاده از روشهای گوناگون تصویربرداری، ژنتیکی، پروتئینی و متابولیکی با یکدیگر مقایسه کردند تا سلولهایی را که بهطور فعال در حال تقسیم بودند شناسایی کنند.
آنها سلولهای قلبی را که در حال میتوز بودند شناسایی کردند؛ فرایندی که در آن سلولها در جریان رشد و ترمیم، تکثیر یا بازتولید میشوند.
با استفاده از نشانگرهای ویژه سلولی، کاردیومیوسیتها ــ یا همان سلولهای عضله قلب که مسئول انقباض و انبساط آن هستند ــ در مراحل ابتدایی و پایانی میتوز شناسایی شدند.
رابرت هیوم، نویسنده نخست این پژوهش از دانشکده پزشکی و سلامت دانشگاه سیدنی، گفت این یافته بسیار مهم است.
او در بیانیهای رسانهای گفت: «تا پیش از این تصور میکردیم چون سلولهای قلب پس از حمله قلبی میمیرند، آن بخشهای قلب بهطور جبرانناپذیر آسیب میبینند و در نتیجه توانایی قلب برای پمپاژ خون به اندامهای بدن کاهش مییابد.»
او افزود: «پژوهش ما نشان میدهد که هرچند قلب پس از حمله قلبی دچار اسکار میشود، اما سلولهای عضلانی جدید تولید میکند؛ موضوعی که افقهای تازهای را میگشاید.»
بیماریهای قلبیعروقی؛ از علل اصلی مرگ در استرالیا و جهان
بیماریهای قلبیعروقی از علل اصلی مرگ در استرالیا هستند. در سالهای ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۲، ۴۵ هزار مورد مرگ ــ معادل ۲۴ درصد کل مرگها ــ به این بیماریها نسبت داده شد. در همین بازه، ۵۶۸ هزار مورد بستری در بیمارستان ثبت شد.
در ایالات متحده نیز بیماریهای قلبیعروقی علت اصلی مرگ هستند و در سال ۲۰۲۳، از هر سه مرگ، یک مورد به این بیماریها مربوط بوده است؛ یعنی حدود ۹۱۹ هزار نفر.
سازمان جهانی بهداشت برآورد میکند سالانه ۱۹.۸ میلیون مرگ در جهان به دلیل بیماریهای قلبیعروقی رخ میدهد که ۸۵ درصد آن ناشی از حملات قلبی یا سکته مغزی است.
حمله قلبی میتواند یکسوم سلولهای قلب را از بین ببرد. هرچند مداخلات نوین پزشکی نرخ بقا را بهطور چشمگیری بهبود بخشیده است؛ اما بسیاری از افرادی که از حمله قلبی جان سالم بهدر میبرند، دچار نارسایی قلبی میشوند؛ وضعیتی که در آن قلب بهتدریج توانایی خود برای پمپاژ خون را از دست میدهد.
نظریه بازسازی تقویت میشود
بازسازی قلب مفهوم کاملاً تازهای نیست. در گونههایی مانند موش و ماهی زبرا، شواهدی از افزایش تقسیم سلولهای قلب پس از آسیب وجود دارد.
مروری که در سال ۲۰۲۲ منتشر شد، روشهایی را توصیف میکند که در آن کاردیومیوسیتهای بالغ در مدلهای حیوانی میتوانند «بازتمایززدایی» شوند؛ فرایندی که طی آن سلولها به مرحلهای کمبلوغتر بازمیگردند و توانایی رشد و تکثیر را دوباره به دست میآورند. این امر از طریق مجموعهای از تغییرات ــ در بیان ژن، سوختوساز و آرایش سلولهای عضلانی ــ رخ میدهد.
در همین حال، پژوهشها درباره قلب انسان شواهدی از بازسازی کاردیومیوسیتها یافتهاند؛ اما این میزان بازسازی کند و از نظر بالینی ناچیز بوده است. نرخ جایگزینی این سلولها سالانه بین ۰.۵ تا ۲ درصد برآورد میشود.
روشهای گوناگونی برای القای کاردیومیوسیتهای جوانشده وجود دارد؛ از جمله تزریق یا کاشت انواع مختلف سلولها در قلب که میتواند آثار درمانی داشته باشد. این توانایی در پژوهشهای اولیه درباره سلولهای مغز استخوان، سلولهای پیشساز قلبی (شکل نابالغ کاردیومیوسیت) و سلولهای پرتوان (نوعی سلول بنیادی با قابلیت تمایز که هنوز تمایز نیافته است) نشان داده شده است.
پژوهش دانشگاه سیدنی نخستین مطالعه در ۲۵ سال گذشته است که توانایی بازسازی درونی قلب را بهویژه پس از رویدادهای شدید قلبی مانند حمله قلبی نشان میدهد.
درمانهای سلامت قلب
در حال حاضر، این یافتهها به درمان فوری منجر نمیشوند. تعداد سلولهای جدید مشاهدهشده برای بازگرداندن عملکرد قلب پس از حمله قلبی کافی نیست.
در عوض، این یافتهها را میتوان «اثبات مفهوم» دانست؛ نشانهای از آنکه قلب انسان ظرفیت بازسازی دارد.
هیوم گفت: «اگرچه این کشف تازه درباره رشد دوباره سلولهای عضلانی هیجانانگیز است، اما برای جلوگیری از پیامدهای ویرانگر حمله قلبی کافی نیست.»
او افزود: «از این رو، امیدواریم در آینده بتوانیم درمانهایی توسعه دهیم که توانایی طبیعی قلب برای تولید سلولهای جدید و بازسازی پس از حمله را تقویت کند.»
