اختلال خواب ارتباط قابلتوجهی با رفتارهای مشابه کمتوجهی-بیشفعالی دارد.
دکتر محمد اسامه، متخصص طب خواب، به اپک تایمز گفت: «اگر هرشب صدها مرتبه از خواب میپرید، نباید از مغزتان انتظار داشته باشید بهترین عملکرد ممکن را داشته باشد.»
مشکلات تنفسی مرتبط با خواب یکی از دلایلی است که میتوانیم در تشخیص اختلال کمتوجهی-بیشفعالی در کودکان به آن استناد کنیم. با اینحال، این مسئله در فرایند تشخیص بهندرت بررسی میشود.
مشکل در نفسکشیدن خلاصه نمیشود
اختلالات تنفسی مرتبط با خواب به یک الگوی غیرطبیعی اشاره دارند که با خروپف یا آپنه تنفسی همراه است؛ عارضهای که باعث تنگ یا مسدودشدن مجرای تنفسی میشود.
دیوید مکینتاش، متخصص گوش و حلق و بینی و دانشیار دانشگاه جیمز کوک، به اپک تایمز گفت: «این عارضه با مختلشدن خواب یا کاهش سطح اکسیژن بدن همراه است که گاهی بهطور همزمان رخ میدهند.»
به گفته مکینتاش، این اختلال میتواند اندامهای مختلف بدن را درگیر کند و عملکرد آنها را تحت تأثیر بگذارد. تأثیر آن گاهی آشکار و گاهی پنهان است. قلب و عروق و مغز کودکان بیش از همه تحت تأثیر قرار میگیرند.
همپوشانی با کمتوجهی-بیشفعالی
ارتباط اختلال خواب با رفتارهای مشابه کمتوجهی-بیشفعالی درخور توجه است.
حدود ۷۰ درصد از کودکان مبتلا به کمتوجهی-بیشفعالی از اختلالات خواب رنج میبرند. برآوردها نشان میدهند که همپوشانی اختلالات تنفسی مرتبط با خواب و اختلال کمتوجهی-بیشفعالی به ۵۰ درصد میرسد.
آتنا فی، روانشناس و متخصص اختلالات عصبیرشدی و کمتوجهی-بیشفعالی، به اپک تایمز گفت: «کیفیت نازل خواب با مختلشدن تمرکز، کنترل تکانهها، مدیریت هیجانات و انجام کارهای روزمره همراه است که شباهت زیادی به علائم اختلال کمتوجهی-بیشفعالی دارند.»
چندوچون این ارتباط تا حد زیادی واضح است. کاهش سطح اکسیژن و وقفههای مکرر در طول خواب بر رشد مغز و توانمندیهای ذهنی اثر میگذارند. همچنین کودکان مبتلا به اختلالات تنفسی مرتبط با خواب با التهاب دستوپنجه نرم میکنند که به کاهش تمرکز آنها دامن میزند.
وقتی خواب مختل میشود، سازوکار مربوط به تنظیم رفتار هم دچار اختلال میشود. این وضعیت در بزرگسالان با خوابآلودگی شدید در طول روز همراه است. اسامه گفت: «این وضعیت در مورد کودکان لزوماً باعث خوابآلودگی نمیشود و ممکن است کودک را بیقرار، ناسازگار یا کمتوجه کند.»
کمتوجهی-بیشفعالی بهطور کلی دو نشانه اصلی دارد: فعالیت بیشازحد و کمتوجهی. به نظر میرسد اختلالات تنفسی مرتبط با خواب به هردو مورد دامن میزنند.
اگر بیشفعالی را در نظر بگیریم، این اختلال بهویژه در کودکان بر عملکرد قشر پیشپیشانی اثر میگذارد؛ بخشی از مغز که وظیفه مهار رفتارهای تکانشی را برعهده دارد.
کمتوجهی هم اغلب نتیجه خستگی مغز است. خواب ترمیمکننده است و باعث بهبود تمرکز و توجه میشود. چیزهایی که در طول روز یاد میگیریم، در طول خواب در حافظه ثبت و ضبط میشوند. مغز هم خودش را در طول خواب برای روز بعد آماده میکند. به گفته مکینتاش، پیامدهای این اختلال ذره ذره جمع میشوند. شاید بیخوابی در شب اول تبعات چندانی نداشته باشد، اما تداوم آن بهشدت عملکرد مغز را تحت تأثیر میگذارد.
اسامه گفت: «کودکانی که علائم کمتوجهی-بیشفعالی دارند، لزوماً دچار اختلال خواب نیستند. با اینحال، کودکانی که علائم مشابه دارند، باید از نظر مشکلات خواب مورد بررسی قرار بگیرند.»
وقتی کمتوجهی-بیشفعالی بهاشتباه تشخیص داده میشود
از آنجا که اختلالات تنفسی مرتبط با خواب شباهت زیادی به کمتوجهی-بیشفعالی دارند، تشخیص اشتباه آن بسیار رایج است.
اما این اشتباه در گذشته مرسوم نبوده است. پزشکان ۱۰۰ سال پیش به وضعیت نفسکشیدن کودک در حین خواب دقت میکردند، اما این روزها بهندرت به این مسئله توجه میکنند. اسامه گفت به همین دلیل است که این عارضه شایع و جدی اغلب نادیده گرفته میشود. این درحالی است که جامعه پزشکی توجه خود را به کمتوجهی-بیشفعالی معطوف کرده است.
مکینتاش میگوید اگر از اختلالات تنفسی مرتبط با خواب غافل شوید، آسیب ناشی از آن سراغِ اندامهای مختلف خواهد رفت. همچنین ممکن است داروهایی دریافت کنید که باعث کاهش مدتزمان خواب میشوند و به تشدید مشکل دامن میزنند.
این مشکل تا حدی به آموزش و آگاهی مربوط میشود. بسیاری از مشکلات گوش و حلق و بینی و اختلالات خواب در آموزش پزشکی به اندازه کافی مورد توجه قرار نمیگیرند، اما آگاهی عمومی درباره کمتوجهی-بیشفعالی بهسرعت افزایش یافته است. این شکاف روی تفسیر علائم اثر میگذارد و پزشکان را بهسمت تشخیص بیماریهایی سوق میدهد که آشنایی بیشتری با آنها دارند.
این شکاف به کادر درمان محدود نمیشود. بسیاری از پدر و مادرها هیچ اطلاعی از اختلالات تنفسی مرتبط با خواب و علائم آن ندارند و دلیل خروپف، نفسکشیدن از راه دهان، احساس خفگی در طول شب یا بیدارشدن با احساس خستگی را نمیدانند و علائم کودک را با پزشک در میان نمیگذارند.
مکینتاش این شکاف را «نقطه کور» نظام سلامت میداند و معتقد است که «برای برطرف کردن این مشکل به آموزش بیشتری نیاز داریم.»
مشکلات خواب در کودکان مبتلا به کمتوجهی-بیشفعالی پیچیدگی زیادی دارند و ممکن است چند علت همزمان داشته باشند. از این گذشته، خود این عارضه هم میتواند در بروز اختلالات خواب دخیل باشد.
چگونه میتوان این عارضه را تشخیص داد؟
کارشناسان میگویند فرایند تشخیص صفر و صدی نیست.
اسامه میگوید ایندو عارضه ممکن است همزمان با هم رخ دهند. هدف، رد احتمال کمتوجهی-بیشفعالی نیست. باید مطمئن شویم که اختلال خواب از چشم پزشکان پنهان نمیماند.
چگونه میتوان به احتمال وجود اختلال خواب پی برد؟
بهندرت پیش میآید که پدر و مادرها به پزشک مراجعه کنند و بگویند که فرزندشان از راه دهان نفس میکشد، خروپف میکند یا هنگام خواب دچار وقفه تنفسی میشود.
دکتر لوئیز الیور، پزشک خانواده و متخصص تنفس عملکردی، به اپک تایمز گفت: «پدر و مادرها اغلب به پیامدهای خواب نامناسب از جمله بیدارشدنهای مکرر، بیدارشدن با احساس خستگی، احساس خفگی یا حالت تهوع در حین خواب، کمتوجهی-بیشفعالی، رفتارهای تکانشی، عدم تمرکز و ناتوانی در کنترل هیجان اشاره میکنند.»
الیور میگوید ارزیابی احتمال کمتوجهی-بیشفعالی نباید قبل از بررسی و درمان اختلالات تنفسی مرتبط با خواب در دستور کار قرار بگیرد.
تشخیص اختلالات تنفسی مرتبط با خواب در کودکان معمولاً با بررسی علائم و غربالگری خواب شبانه آنها انجام میگیرد. غربالگری روی الگوی تنفس، سطح اکسیژن و کیفیت خواب تمرکز دارد.
الیور به پدر و مادرها توصیه میکند که خواب فرزندشان را زیر نظر بگیرند. او گفت: «من از پدر و مادرها میخواهم که صدا یا تصویر الگوی غیرطبیعی تنفس کودک را ضبط کنند تا ارزیابی بهتری از شرایط او داشته باشیم.»
الیور معتقد است که برنامه مراقبتهای اولیه باید تغییر کند و غربالگری خواب قبل از ارزیابی کمتوجهی-بیشفعالی در دستور کار قرار بگیرد. این کار با طرح چند پرسش ساده درباره نفسکشیدن از راه دهان، خروپف یا وقفههای تنفسی انجام میگیرد. روند ارجاع بیمار به متخصص گوش و حلق و بینی و مراکز تخصصی خواب هم باید شفافتر شود.
دکتر ساموئل پونوتورای، روانپزشک کودک و نوجوان در کلینیک روانپزشکی لندن، به اپک تایمز گفت: «روانپزشکها معمولاً خواب کودک را غربالگری نمیکنند. اطلاع از شرح حال دقیق کودک کافی است، زیرا الگوی علائم و تغییرات تدریجی آنها را آشکار میکند. برخی از پزشکان از دادههای ساعتهای هوشمند یا ارزیابی خواب شبانه استفاده میکنند.»
درمان
وقتی اختلال تنفسی مرتبط با خواب تأیید میشود، درمان آن به علت زمینهای و شدت بیماری بستگی خواهد داشت.
درمان کودکان معمولاً روی عوامل قابل اصلاح و برگشتپذیر متمرکز است. برای نمونه میتوان به درمان گرفتگی بینی یا التهاب آلرژیک مخاط بینی و کاهش وزن اشاره کرد که همگی باعث تنگشدن مجرای تنفسی میشوند. در موارد حاد از دستگاه کمکتنفسی سیپپ (فشار جریان هوای همواره مثبت) استفاده میشود که با فشار ملایم هوا از بستهشدن مجرای تنفسی در طول خواب جلوگیری میکند.
به کودکانی که با مشکل بزرگشدن لوزه و آدنوئید دستبهگریبان هستند و علائم شدیدی را تجربه میکنند، توصیه میشود عمل لوزهبرداری را امتحان کنند. این عمل یکی از رایجترین روشهای درمان آپنه خواب در کودکان است، اما معمولاً در مواردی در دستور کار قرار میگیرد که انسداد ساختاری وجود داشته و کودک از سایر روشهای درمانی جواب نگرفته باشد. از اینرو، جراحی گزینه اول همه کودکان نیست.
اسامه گفت شواهد نشان میدهند که درمان اختلالات تنفسی مرتبط با خواب به بهبود علائم روزانه و پیامدهای کمتوجهی-بیشفعالی کمک میکند.
توصیههای کاربردی
پونوتورای گفت خواب دو علت اصلی دارد: خستگی ناشی از فعالیتهای روزانه و ساعت زیستی بدن که تحت تأثیر نور و ملاتونین قرار دارد. این سازوکار در افرادی که با کمتوجهی-بیشفعالی دستوپنجه نرم میکنند مختل میشود. ممکن است ساعت زیستی بدن به تأخیر بیفتد یا درست کار نکند و خروج از فاز فعالیت برای فرد دشوارتر شود.
او گفت: «باید یک برنامه مشخص برای آرامشدن در انتهای روز داشته باشید و انرژیتان را در زمان مناسب مصرف کنید تا جسم و ذهنتان قبل از خواب فعالیت زیادی نداشته باشد.»
پونوتورای میگوید کنترل شدت نور، فعالیت بدنی، دمای محیط و نوع خوراکیهای مصرفی در ساعات پایانی روز مؤثر هستند. گاهی لازم است در کوتاهمدت از ملاتونین برای تنظیم چرخه خواب استفاده کنید، اما دارو معمولاً بهعنوان مکمل تجویز میشود و جای تغییرات اساسی را نمیگیرد.
الیور میگوید راهکارهای مبتنی بر بهبود تنفس به تثبیت این تغییرات کمک میکنند. آموزش فینکردن به کودک، رفع گرفتگی بینی و تشویق کودک به نفسکشیدن از راه بینی نقش بسزایی در بهبود کیفیت تنفس شبانه او خواهند داشت. پدر و مادر باید الگوی فرزندشان باشند، زیرا کودکان اغلب رفتار اطرافیان خود را تقلید میکنند.
الیور گفت: «وقتی اختلالات تنفسی مرتبط با خواب در مراحل اولیه تحت درمان قرار میگیرند، بسیاری از علائم کودک برطرف میشوند. بارها از پدر و مادرها شنیدهام که میگویند وقتی فرزندشان در حین خواب بهشکل طبیعی نفس میکشد، انگار به بچه دیگری تبدیل شده است.»
