نویسنده: گریگوری کاپلی
آمریکا درحال ارتقای سطح روابط خود با اتیوپی است که از نظر کنترل مسیر دریایی مهم کانال سوئز به دریای سرخ حائز اهمیت است. این درحالی است که الگوی توزیع انرژی جهان در آستانه تغییر است تا نقش تنگه راهبردی هرمز که خلیج فارس را به اقیانوس هند متصل میکند کمرنگتر شود.
آمریکا از سال ۱۹۴۵ تا اوایل دهه ۱۹۷۰، که پشت امپراتور هایله سلاسی را خالی کرد، مهمترین متحد اتیوپی بهشمار میرفت.
به این ترتیب، اتیوپی در دوران جنگ سرد به متحد اتحاد جماهیر شوروی تبدیل شد. اگر روابط پنهانی آمریکا و اتیوپی در دوران ریاستجمهوری باراک اوباما را کنار بگذاریم، ایالات متحده درحالحاضر برای گسترش نفوذ خود در اتیوپی باید با چین، روسیه، ترکیه، عربستان سعودی، امارات متحده عربی و دیگر کشورها رقابت کند.
اتیوپی همچنان با نابسامانی و بحران عمیق دستبهگریبان است.
جنگ داخلی اتیوپی درواقع یک جنگ نیابتی است که میتواند توازن راهبردی خاورمیانه بزرگ را دگرگون کند و قدرت مصر و کانال سوئز، عربستان سعودی، ایران و تنگه هرمز را در خلیج فارس به حداقل برساند.
اوضاع به سمتی پیش رفته که این کشور درخصوص شبکه حیاتی انتقال نفت و گاز جهان از «راهحل ترکیه» حمایت میکند. این مسئله با سفر هیئت بلندپایه آمریکایی به سرپرستی فرمانده نیروی هوایی این کشور به آدیسآبابا در اواخر ژوئیه ۲۰۲۶ بیارتباط نیست. هیئت آمریکایی در این سفر درباره ساخت فرودگاه جدید و بزرگ اتیوپی در منطقه بیشوفتو درحوالی آدیسآبابا با مقامات این کشور گفتوگو کرد.
واقعیت این است که اتیوپی اکنون به عرصه رقابت روسیه، چین و ترکیه تبدیل شده و عربستان سعودی، مصر و امارات متحده عربی هم در این عرصه بیطرف نیستند.
با اینحال، هیچکدام از کشورهایی که در پی تسلط بر اتیوپی هستند، از روند بازسازی دولت این کشور به سبک و سیاق امپراتور هایله سلاسی اول حمایت نمیکنند؛ دولت غربگرایی که در دریای سرخ و شاخ آفریقا دست بالا را داشت و به حفظ صلح و ثبات در نیل آبی کمک کرد.
دکتر ابی احمد علی، نخستوزیر اتیوپی، بهدنبال جلب حمایت خارجی است، اما هدف اصلی او از این کار نه احیای جایگاه و نفوذ تاریخی اتیوپی بلکه حفظ جایگاه سیاسی خودش است.
در این شرایط، نیروی دفاع ملی اتیوپی که بیش از پیش با بحران روبهروست، در ۲۲ ژوئیه ۲۰۲۶ از پهپادهای رزمی بیرقدار تیبی۲ ساخت ترکیه برای حمله به شماری از صومعههای مسیحی ارتدوکس، کلیساها و مراکز مذهبی در مناطق امهارا و اورومو استفاده کرد.
دولت مدعی شد که شبهنظامیان شورشی فانو، که به قوم امهارا تعلق دارند، از این اماکن برای برنامهریزی عملیات نظامی علیه آدیسآبابا استفاده میکردند.
با اینحال، گزارش منابع قدیمی و مورد اعتماد من حاکی از آن است که این حملات بهدلیل واهمه رهبران آدیسآبابا از ادامه فشار بر دولت ابی توسط شبهنظامیان فانو انجام گرفته است؛ گروهی که از پیکارجویان امهارا و نیروهای جداشده ارتش ملی این کشور تشکیل شده است.
پدر ماتیاس، پاتریارک کلیسای ارتدوکس توحیدی اتیوپی، که در سالهای اخیر بهدنبال بهبود روابط دولت و کلیسا بوده است، در پیامی شدیداللحن خواستار آن شد که نخستوزیر دستور رسیدگی به ماجرای حملات اخیر را صادر کند.
وضعیت امنیتی اتیوپی- اگر بتوان آن را وضعیت امنیتی نامید و از عبارت جنگ داخلی پرهیز کرد- رو به وخامت میرود. این بحران در مناقشه میان نیروهای دولتی و پیکارجویان ملیگرای امهارا تجلی یافته است، شکل مذهبی و قومی به خود گرفته و حالت منطقهای و چندملیتی پیدا کرده است.
درگیری نیروهای دولتی و نیروهای جبهه آزادیبخش خلق تیگرای در اواخر ژوئیه ۲۰۲۶ در استان تیگرای از سر گرفته شد. جبهه آزادیبخش خلق تیگرای مانند شورشیان فانو از اریتره کمک میگیرد و تحت حمایت مصر قرار دارد. نیروهای مخالف اورومو هم از کمکهای پنهانی مصر برخوردار بودهاند.
وضعیت بهدلیل کمبود خبرنگاران بینالمللی در اتیوپی، سومالی و اریتره و جیبوتی پیچیدهتر شده است؛ خبرنگارانی که میتوانند با حضور در منطقه درباره جنگ گزارش تهیه کنند. از این گذشته، جنگهای قاره آفریقا فارغ از پیامدهای جدی و جهانی خود اغلب مورد توجه رسانههای غیرآفریقایی قرار نمیگیرند.
برای نمونه، در مناقشه بین دامداران کوچنشین فولانی و کشاورزان غیرفولانی در غرب آفریقا شاهد بودیم که رسانههای غربی این درگیریها را بهعنوان جنگ بین مسلمانان فولانی و کشاورزان مسیحی به تصویر میکشیدند؛ حال آنکه بسیاری از کشاورزان هم مسلمان هستند و علت درگیری این بوده که کشاورزان دور زمینهای خود حصار میکشند و دامداران میخواهند دامهای خود را آزادانه در مراتع به چرا ببرند.
مناقشات اتیوپی جنبههای مذهبی هم دارد. درگیری جاری نشان میدهد که دولت فدرال با وجود مسیحیبودن شخص نخستوزیر با مسیحیان ارتدوکس سرِ جنگ دارد.
با اینحال، ابی مناقشه جاری را جنگ علیه مسیحیت سنتی اتیوپی- کلیسای ارتدوکس توحیدی اتیوپی- و اقوام امهارا و تیگرای میداند. ابی از شاخه مسیحیت پنطیکاستی حمایت میکند و قصد دارد جایگاه قوم اورومو را تقویت کند.
البته ماجرا به همینجا ختم نمیشود و پرسشهای زیادی درباره شخص نخستوزیر وجود دارد. پدر او از مسلمانان اورومو و مادرش از مسیحیان امهارا بود و خودش هم در مقاطعی گفته که مسلمان بوده است. با اینحال، فرماندهان نزدیک به ابی بارها گفتهاند که او همیشه توصیهها را نادیده میگیرد و با تکیه به غرایز و دیدگاه شخصی خود عمل میکند.
رویدادهای روز ۲۲ ژوئیه حاکی از آن هستند که نیروهای دولتی یا همان نیروی دفاع ملی اتیوپی بهطور مشخص به کلیساها و مدارس مذهبی ارتدوکس حمله کرده و شمار قابلتوجهی از کشیشها، راهبهها و عبادتکنندگان را در حین دعا و نیایش کشتهاند.
پدر ماتیاس در پیامی خطاب به جامعه کلیسایی در روز ۲۵ ژوئیه درباره حملات پهپادی روز ۲۲ ژوئیه به صومعه وحدت پدران و مادران مقدس در شهرستان بورنا در ناحیه جنوبی وولو در منطقه امهارا ابراز تأسف کرد؛ حملاتی که به کشتهشدن افراد و تخریب ساختمانها و آثار مذهبی منجر شد.
پدر ماتیاس همچنین حمله به دو اسقفنشین دیگر در منطقه مرکزی اتیوپی را محکوم کرد؛ حملهای که براساس گزارشها به تخریب یک عبادتگاه و زخمیشدن عبادتکنندگان منجر شد. پدر ماتیاس این حملات را «غیرقابل قبول و مذموم» دانست. او در ماه ژوئن هم به حملات هدفمند دولت علیه کلیساهای ارتدوکس اعتراض کرده بود.
ابی با دامن زدن به اختلافات مذهبی در اتیوپی در بین فرقههای مسیحی و مسلمان طبق اصل «تفرقه بیانداز و حکومت کن» پیش میرود و بهجای تلاش برای ایجاد وحدت بین حدود ۸۰ قبیله اصلی امپراتوری کهن اتیوپی به حکمرانی قومی و منطقهای دل بسته است.
جامعه سنتی مسلمانان اتیوپی، که تحت رهبری سلطان عفر متحد شده است، با کلیسای ارتدوکس توحیدی اتیوپی و تاج سلیمانی اتیوپی روابط دوستانهای دارد. از اینرو، نمیتوانیم این درگیری را مناقشه بین مسیحیان و مسلمانان بدانیم.
عربستان سعودی و ترکیه از ساخت مساجد جدید در اتیوپی حمایت میکنند و هرکدام در پی گسترش نفوذ خود هستند.
با اینحال، ترکیه از متحدان قدرتمند همسایه اتیوپی یعنی سومالی است و در بسیاری از موارد بهویژه در رابطه با مناقشات مرزی با اتیوپی اختلافنظر دارد. ترکیه همچنین با حمایت اتیوپی از جمهوری سومالیلند (که پیشتر تحت قیمومیت بریتانیا بود) مخالف است؛ منطقهای که با وجود اتحاد چندینساله دو کشور مستقل شده است. سومالی درحالحاضر بهطور کامل تحت نفوذ آنکارا قرار دارد.
نکته دیگر این است که اتیوپی باید نقش تاریخی اقوام سومالیایی را در قلمرو گسترده امپراتوری اتیوپی اعم از جیبوتی (سرزمین قومهای عفر و عیسی) و بخشی از مناطق ساحلی اتیوپی در دریای سرخ، که جزئی از قلمرو اریتره هستند، به رسمیت بشناسد.
ترکیه منطقه شاخ آفریقا را در وهله اول بهعنوان یک اهرم راهبردی برای مهار شبهجزیره عربستان (اعم از لبنان، سوریه، اسرائیل و اردن) میشناسد و از این طریق بهدنبال راهی برای کنترل مصر و کانال سوئز است.
این رویکرد تا حد زیادی به سلطهجویی و جاهطلبی امپراتوری عثمانی شباهت دارد و مبنای چشمانداز راهبردی رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، بهشمار میرود؛ کسی که بهسرعت درحال تثبیت جایگاه ترکیه در منطقه بوده و بهظاهر از حمایت دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، هم برخوردار است.
یکی از مهمترین مؤلفههای راهبرد ترکیه به طرح احداث خطوط لولهای مربوط میشود که از طریق خلیج فارس- از مسیر عراق و ترکیه- به بازارهای اروپا و از طریق دریای مدیترانه به کشورهای غربی میرسد.
این طرح میتواند حجم صادرات دریایی نفت و گاز از طریق خلیج فارس و تنگه هرمز به اقیانوس هند را بهشدت کاهش دهد و اهمیت مسیر دریایی خلیج فارس به اقیانوس هند و مسیر دریای سرخ و کانال سوئز را که تحت کنترل مصر قرار دارد به حداقل برساند.
این اقدام بهمنزله یک کودتای برقآسا از سوی ترکیه خواهد بود که ممکن است طی یک دهه آتی به نتیجه برسد و قوای راهبردی مصر و عربستان سعودی را بهشکل قابلتوجهی تضعیف کند. اگر آنکارا بتواند به اهداف خود برسد، تمدن کهن اتیوپی به سرزمینی چندپاره و ویران بدل خواهد شد. چه کسی از این وضعیت سود میبرد؟
دیدگاه ارائهشده در این مقاله نقطه نظر نویسنده بوده و لزوماً منعکسکننده دیدگاه اپک تایمز نیست.
گریگوری کاپلی رئیس انجمن مطالعات راهبردی بینالمللی واشینگتن و سردبیر مجله آنلاین «دفاع و امور خارجی» است. کاپلی که در استرالیا متولد شده، نشان استرالیا را دریافت کرده و بهعنوان کارآفرین، نویسنده، مشاور دولتی و سردبیر نشریه دفاعی فعالیت داشته است. آخرین و سیوهفتمین کتاب او تحت عنوان «دولت شریف: گزینههای حکمرانی در عصر فرومایگی» منتشر شده است.
