تأیید ابتلا به بیماری آلزایمر همیشه مستلزم نمونهبرداری از مایع نخاعی یا تهیه تصاویر پرهزینه از مغز بوده است.
وقتی اختلال حافظه شروع میشود، پرسشی که ذهن بیمار و خانوادهاش را درگیر میکند این است که آیا این مشکل بخشی از روند طبیعی سالمندی است یا میتواند نشانه اولیه ابتلا به آلزایمر باشد. تأیید ابتلا به بیماری آلزایمر همیشه مستلزم نمونهبرداری از مایع نخاعی یا تهیه تصاویر پرهزینه از مغز بوده است.
اما آزمایش خون سادهای که در معاینات مرسوم تجویز میشود، میتواند علائم شاخص این بیماری را سالها قبل از افت عملکرد حافظه شناسایی کند.
اهمیت این ایده با صدور مجوز آزمایشات مربوطه از سوی سازمان غذا و داروی آمریکا دوچندان شده است؛ امری که به گفته کارشناسان میتواند دسترسی به فرایند ارزیابی و تشخیص بیماری را آسانتر کند. این اتفاق درحالی رخ داده که روشهای درمانی جدیدی برای کنترل مراحل اولیه بیماری آلزایمر توسعه یافته است.
دکتر جنیفر پالدورای، متخصص مغز و اعصاب و مدیر پزشکی برنامه سلامت مغز و اختلالات حافظه در اینووا، به اپک تایمز گفت: «تشخیص زودهنگام آلزایمر امکان دسترسی به خدماتی را فراهم میکند که میتواند روند بیماری را دستخوش تغییر کند؛ از جمله درمانهای مبتنی بر آمیلوئید که درحالحاضر برای بیماران درگیرِ اختلال ذهنی خفیف یا دمانس خفیف ناشی از آلزایمر تجویز میشوند.»
کارشناسان از این آزمایشها استقبال کردهاند، اما معتقدند که در تجویز آنها برای بیماران و علت انجام آن باید محتاطانه عمل شود.
شاخصی که در آزمایش خون سنجیده میشود
این آزمایشها با هدف سنجش نشانگرهای زیستی انجام میگیرند؛ همان پروتئینهایی که سطحشان از تغییر مغز حکایت دارد:
- آمیلوئید بتا: پروتئینی که انباشت آن در مغز در نمونه خون آشکار میشود. پلاکهای آمیلوئیدی بیست سال- یا حتی بیشتر- قبل از بروز مشکلات حافظه در مغز انباشته میشوند. شاخص آمیلوئید بتا در سالهای اخیر زیر سؤال رفته است، اما این پروتئین همچنان جزو نشانگرهای زیستی مهم بیماری آلزایمر بهشمار میرود.
- تاو: پروتئینی که به پشتیبانی از سلولهای عصبی کمک میکند. تاوهای غیرطبیعی در مغز بیماران مبتلا به آلزایمر انباشته میشوند و باعث ایجاد کلافههای تاو میشوند.
- تاو فسفریله: شکل تغییریافته پروتئین تاو که ارتباط تنگاتنگی با تغییرات مغزی ناشی از بیماری آلزایمر دارد. این پروتئینها در آزمایش خون اندازهگیری شده و براساس محل شکلگیری نامگذاری میشوند: تاو فسفریله ۱۸۱ یا تاو فسفریله ۲۱۷. پژوهشها نشان میدهند که تاو فسفریله ۲۱۷ یکی از دقیقترین شاخصهای بیماری آلزایمر است.
- پروتئین اسیدی فیبری گلیال: نشانگر التهاب در سلولهای پشتیبان مغز.
- زنجیره سبک نوروفیلامان: پروتئینی که همزمان با آسیبدیدن سلولهای عصبی آزاد میشود و نشانه زوال عصبی است.
با اینحال، پژوهشگران میگویند این نشانگرها پیامدهای ثانویه آلزایمر هستند و علت اصلی بیماری محسوب نمیشوند.
جورج پری، استاد نوروبیولوژی دانشگاه تگزاس در سنآنتونیو و سردبیر مجله بیماری آلزایمر، به اپک تایمز گفت: «هنوز نمیدانیم نخستین تغییر مرتبط با بیماری آلزایمر دقیقاً چیست.»
پری گفت: «پروتئین تاو به شناسایی تغییرات مغزی مرتبط با آلزایمر در افرادی که علائم ذهنی دارند کمک میکند.» با اینحال، پژوهشگران معتقدند که این بیماری با تغییرات زیستی گوناگون از جمله تنش اکسایشی و اختلال عملکرد میتوکندریها شروع میشود که نشانگرهای زیستی مطمئنی برای اندازهگیری آنها وجود ندارد.
آزمایشها تا چه اندازه دقیق هستند؟
آزمایشات جدید با اندازهگیری تغییر جزئی سطح پروتئینهای تاو فسفریله ۲۱۷ و آمیلوئید بتا از وجود علائم مرتبط با آلزایمر در مغز خبر میدهند.
پژوهشگران در مطالعهای در سال ۲۰۲۴ با بررسی هزار و ۲۱۳ داوطلبی که بهدلیل مشکلات حافظه و توانمندیهای ذهنی تحت آزمایش قرار گرفته بودند، نشان دادند که آزمایشات جدید با ۸۸ تا ۹۲ درصد دقت عمل میکنند و تأثیر آنها از معاینه عادی متخصصان بیشتر است.
پژوهشگران در مطالعه دیگری با ارزیابی هزار و ۷۵۹ داوطلب نشان دادند که آزمایش خون از نظر دقت با آزمایش مایع نخاعی برابری میکند و دقت آن در افرادی که با علائم اولیه دستوپنجه نرم میکنند به ۹۵ درصد میرسد.
با اینحال، نباید اینطور تصور کرد که تمام آزمایشات مربوط به آلزایمر دقت ۹۵ درصدی دارند. عملکرد آزمایش بسته به شاخص مورد نظر، نوع آزمایش، معیار مثبت یا منفیبودن نتیجه آزمایش و شرایط فردی بیمار متفاوت خواهد بود.
دکتر آبهای موگهکار، استاد نورولوژی و مدیر پژوهشی دانشکده پزشکی جانز هاپکینز و از طراحان این آزمایش، در بیانیهای گفت: «هدف پیشگیری از آلزایمر است، نه درمان آن.»
پالدورای گفت: «با توجه به اینکه برای دریافت نوبت از متخصص مغز و اعصاب باید زمان زیادی منتظر بمانید، از آزمایش خون در مرحله مراقبتهای اولیه برای غربالگری زودهنگام تغییرات احتمالی مرتبط با آلزایمر استفاده میشود. آزمایشات جدید میتوانند آلزایمر را از سایر عوامل مختلکننده حافظه تفکیک کنند و بعضاً جهت بررسی پاسخ بیمار به درمان در دستور کار قرار میگیرند.»
نتیجه مثبت، همه داستان نیست
کارشناسان بهرغم دقت بالای آزمایشها بر این باورند که آزمایش خون بهتنهایی نمیتواند ابتلا به آلزایمر را تأیید کند.
دکتر دیوید پرلموتر، نویسنده و متخصص مغز و اعصاب، به اپک تایمز گفت: «بزرگترین مشکلی که وجود دارد، تفسیر نادرست نتیجه آزمایش است.»
پرلموتر گفت: «مثبت کاذب باعث ترس و نگرانی بیمورد میشود و منفی کاذب هم فقط خیالتان را راحت میکند. این آزمایشها باید بعد از مشاوره و با توجه به شرایط بالینی بیمار در دستور کار قرار بگیرند.»
پری این آزمایشها را با یک روش غربالگری معروف مقایسه کرد و گفت: «بهنظرم آزمایش خون مرتبط با آلزایمر شبیه آزمایش پروستات عمل میکند. نتیجه مثبت نشان میدهد که اوضاع از حالت طبیعی خارج شده است، اما لزوماً بهمعنی بیماری نیست.»
آزمایش خون میتواند معیار مفیدی باشد، اما نباید از محدودیتهای آن غافل شویم.
پری نسبت به تجویز این آزمایشها برای غربالگری سالمندان هشدار میدهد: «نتیجه مثبت کاذب میتواند سالمندانی را که مشکل ذهنی ندارند بهسمت درمانهای غیرضروری یا پرخطر بکشاند؛ آن هم برای پیشگیری از عارضهای که شاید تا آخر عمرشان به آن مبتلا نشوند.» او افزود که این آزمایشها در کوتاهمدت در تحقیقات مربوط به آلزایمر و برای دستهبندی بیماران و سنجش اثربخشی درمانهای مختلف کاربرد بیشتری دارند.
پرلموتر گفت: «این آزمایشها باید در قالب یک ارزیابی بالینی جامع در دستور کار قرار بگیرند؛ چارچوبی که علائم، پیشینه خانوادگی، آزمونهای ذهنی، داروهای مصرفی، خواب، خلقوخو، عوامل خطر عروقی، سلامت متابولیک و علل احتمالی مشکلات ذهنی را دربرمیگیرد.»
بسته به نوع آزمایش و ارزیابی علائم ممکن است برای تأیید تشخیص پزشک از آزمایش مایع مغزینخاعی یا پِت اسکن (برشنگاری با گسیل پوزیترون) استفاده شود.
در دستورالعمل انجمن آلزایمر آمده که این آزمایشها مختص افرادی هستند که از اختلال ذهنی رنج میبرند و بهدلیل احتمال ابتلا به آلزایمر تحت بررسی قرار گرفتهاند. از اینرو، نباید آنها را بهعنوان یک روش غربالگری جامع در نظر بگیریم.
افرادی که مشکل حافظه ندارند، چه باید کنند؟
پژوهشگران میدانند که تغییرات زیستی مرتبط با آلزایمر مدتها قبل از بروز اختلالات حافظه ظاهر میشوند. نشانگرهای زیستی خون کمک میکنند که خطر ابتلای افراد را در مراحل اولیه تخمین بزنیم.
پژوهشگران در مطالعه جدید مجله انجمن پزشکی آمریکا تعداد ۲ هزار و ۶۸۴ داوطلب سالمند را در شش گروه پژوهشی مورد بررسی قرار دادند. سطح بالای تاو فسفریله ۲۱۷ با احتمال اختلال ذهنی ارتباط مستقیم داشت. برآوردها نشان میدهند که حدود ۱۲ درصد از داوطلبان گروه تاو فسفریله ۲۱۷ بسیار پایین طی پنج سال دچار اختلالات ذهنی شدند، درحالیکه این رقم در گروه دارای تاو فسفریله ۲۱۷ بسیار بالا به ۳۸ درصد میرسید.
این ارقام نشان میدهند که وجود یک نشانگر زیستی بهتنهایی تعیینکننده نیست: بیشتر داوطلبان گروه تاو فسفریله ۲۱۷ بسیار بالا طی پنج سال دچار اختلال ذهنی نشدند.
پژوهشگران نتیجه گرفتند که آزمایش تاو فسفریله ۲۱۷ به برآورد خطر ابتلا به آلزایمر کمک میکند، اما تأکید کردند که برای تصمیمگیری برمبنای این برآوردها، بهویژه در افرادی که فاقد علائم آلزایمر هستند، به آزمایشات بیشتر و بزرگتری نیاز داریم.
این آزمایشها درحالحاضر برای افراد فاقد علائم تجویز نمیشوند و درصورت وجود علائم هم در کنار سایر روشهای تشخیصی در دستور کار قرار میگیرند.
تشخیص زودهنگام چه تأثیری دارد؟
بیمارانی که با افت عملکرد ذهنی دستبهگریبان هستند، با دریافت تشخیص زودهنگام میتوانند سبک زندگیشان را اصلاح کنند و سلامت مغزی خود را بهبود بخشند.
پژوهشگران در یک مطالعه دوساله با بررسی هزار و ۲۶۰ سالمند مستعد دمانس به بررسی تأثیر ورزش، تغذیه سالم، تمرینات ذهنی، مشارکت اجتماعی و سلامت قلب و عروق آنها پرداختند. داوطلبان این گروه در مقایسه با داوطلبان گروه کنترل با بهبود ۲۵ درصدی عملکرد ذهنی و بهبود ۸۳ درصدی کارکردهای اجرایی مواجه شدند.
پرلموتر گفت: «سرنوشت ما در نتیجه آزمایش خون خلاصه نمیشود. آزمایش فقط اطلاعات بیشتری در اختیارمان میگذارد. هدف نه پیشبینی آینده، بلکه تغییر آن است.»
