مغز پرمصرفترین عضو بدن از نظر انرژی است و تقریباً نیمی از انرژی حاصل از قند را مصرف میکند.
مغز اغلب بهطور غریزی به قند تمایل دارد. این قند میتواند یک تکه کیک باشد که در مواقع استرس میل میکنید، یک تکه شکلات که در اوقات بیحوصلگی میخورید یا قهوه شیرینی که برای بالا بردن سطح انرژیتان مینوشید. شاید ناتوانی در ترک قند به این دلیل نباشد که اراده کافی ندارید، بلکه به سبب این باشد که ماهیت قند را به خوبی درک نکردهاید و با روشهای مؤثر برای ترک آن آشنایی ندارید.
ولع شیرینی: غریزه بقا و رشد
جسیکا روسو، روانشناس بالینی ساکن فیلادلفیا، در مصاحبه با اپک تایمز گفت: «قند برای مغز و بدن بسیار حائز اهمیت است و به نظرم بسیاری از مشکلات مربوط به ترک قند از همین مسئله نشأت میگیرند.»
قند منبع اصلی انرژی سلولهای بدن است و بسیاری از غذاهایی که میخوریم، به قندهای مختلف تبدیل میشوند.
«مغز پرمصرفترین عضو بدن از نظر انرژی است و و تقریباً نیمی از انرژی حاصل از قند را مصرف میکند.»
خانم روسو گفت: «ما از نظر زیستی به مصرف غذاهای شیرین تمایل داریم، زیرا سازوکار بقا به این شکل عمل میکند.» او افزود که اگر به طبیعت رجوع کنیم، میبینیم که خوردنیهای شیرین معمولاً سالم هستند، اما خوردنیهای سمی ممکن است تلخ باشند و خوردنیهای فاسد و کهنه مزه ترش داشته باشند که یعنی فاقد شیرینی هستند.
از اینرو، وقتی طعم شیرینی را میچشیم، مغز این پیام را مخابره میکند که «آخ جون!»
شیرینی علاوه بر اینکه کمک میکند غذاهای ایمن را بشناسیم، نقش مهمی در بقای انسان و رشد او دارد.
جولی منلا، پژوهشگر مرکز حواس شیمیایی مانل در فیلادلفیا، در مصاحبهای گفت: «ما میبینیم که نوزادان از بدو تولد طعم شیرینی را تشخیص میدهند و به آن تمایل دارند. این نشان میدهد که شیرینی با کیفیت شیر مادر ارتباط دارد و باعث میشود که نوزادان به شیر خوردن ترغیب شوند.»
او به اپک تایمز گفت: «شواهد نشان میدهند که تمایل کودکان به غذاهای شیرین میتواند با نیاز بالای آنها به کالری در سنین رشد مرتبط باشد؛ نیازی که معمولاً از دوره نوزادی تا پایان بلوغ ادامه پیدا میکند.»
تأثیر قند بر مغز انسان
وقتی قند مصرف میکنیم، گیرندههای زبان سیگنالهای شیرینی را به مغز ارسال میکنند که باعث آزادسازی دوپامین میشود؛ مادهای که احساس شادی و خوشحالی را به ارمغان میآورد.
خانم منلا گفت: «ما با مغزمان مزهها را میفهمیم. شیرینی باعث میشود حس خوبی داشته باشیم، زیرا این سیگنالها به قسمتهای مختلف مغز ارسال میشوند که بسیاری از آنها با سیستم پاداش مغز مرتبط هستند.»
او افزود: «مسیرهای مغزی مربوطه، نقش بسزایی در لذت، حافظه و پاداش دارند.»
این یعنی وقتی کاری میکنیم که باعث آزادسازی دوپامین میشود، احساس شادی میکنیم، خاطره میسازیم و به تکرار آن کار اشتیاق پیدا میکنیم.
به گفته کنت بلوم، دانشمند برجسته که دکترای نوروفارماکولوژی دارد، «دوپامین کارکرد بسیار خاصی در مغز دارد و مهمترین مولکولی است که باعث ایجاد حس خوشحالی میشود.»
آقای بلوم، که استاد دانشگاه علوم بهداشتی وسترن و استاد پارهوقت دانشگاه ورمانت و دانشگاه رایت است، افزود که دوپامین میتواند سطح استرس را کاهش دهد.
«وقتی استرس دارید، دوپامین تا صد برابر بیشتر از میزان طبیعی آزاد میشود. این ماده میتواند جلوی تأثیر هورمونهای استرس از جمله آدرنالین را بگیرد.»
اما آقای بلوم تأکید دارد که حفظ تعادل در قبال این مولکول حیاتی بسیار حائز اهمیت است، اگرنه مغز دچار آسیبهای جدی میشود.
خیلیها نمیدانند که مصرف بیش از اندازه قند میتواند تبعاتی مشابه سوءمصرف مواد مخدر داشته باشد.
آقای بلوم توضیح داد که مصرف زیاد قند باعث آزادسازی ناگهانی و شدید دوپامین میشود.
او گفت: «این وضعیت شبیه سوءمصرف الکل یا دیگر مواد مخدر است.»
این امر به مرور زمان میتواند باعث کاهش مزمن سطح دوپامین شود. از اینرو، فرد برای تجربه آن لذت به مصرف بیشتر قند روی میآورد که درنهایت باعث ایجاد حالت اعتیاد میشود.
جیمز دینیکولانتونیو، داروساز و پژوهشگر قلب در مؤسسه قلب سنت لوک در کانزاس سیتی در میزوری، میگوید: «وقتی مقدار زیادی قند تصفیهشده مصرف میکنید، مغز به دلیل آزادسازی بیش از اندازه دوپامین مثل دستگاه پینبال شروع به کار میکند.»
وقتی قند تصفیهشده مصرف میکنید، گیرندههای شیرینی در مقایسه با زمانی که میوه میل میکنید، سیگنالهای قویتری برای سیستم پاداش مغز ارسال میکنند. از اینرو، میزان دوپامینی که مغز در این حالت آزاد میکند، بسیار بیشتر از چیزی است که قادر به کنترل آن باشید.
مطالعهای در سال ۲۰۲۳ در مجله روانشناسی انتقالی انتشار یافته که نشان میدهد وقتی موشها آب مینوشند یا محلول سالین دریافت میکنند، مغزشان آرام میگیرد. اما وقتی موشها محلول ساکارز یا کوکائین دریافت میکنند، بخشهای مختلفی از نورونهای مغز فعال میشوند (چنانکه در تصویر میبینید). بخشهایی که به سیگنالهای قند پاسخ میدهند، به سیگنالهای کوکائین نیز واکنش نشان میدهند.
آنا برون، نویسنده اصلی مطالعه حاضر و رئیس آزمایشگاه نوروپلاستیسیته در مرکز عالی انعطافپذیری عصبی و اختلالات مغزی در مؤسسه زیستشناسی تجربی ننکی، که زیر نظر آکادمی علوم لهستان ورشو در لهستان فعالیت میکند، گفت: «تحقیقات ما نشان میدهند که پاداشهای مرتبط با رفتارهای اعتیادگونه و غیراعتیادگونه به چه صورت در سطح کلی و سلولی مغز پردازش میشوند.»
«قند یا غذا زمانی اعتیادآور میشود که آن را به دیگر پاداشها ترجیح دهیم.»
آیا قند اعتیادآورتر از مواد مخدر است؟
قند به شدت جذاب است، زیرا صرفاً اینطور نیست که مغز را برای تولید دوپامین تحریک کند و باعث ایجاد احساس شادی شود، بلکه موجب تولید مواد شبهافیونی در مغز شده و حالتی شبیه اعتیاد و وابستگی ایجاد میکند.
آقای بلوم گفت که مغز دارای گیرندههای گلوکز است و زمانی که این گیرندهها به واسطه مصرف قند تحریک میشوند، مجموعهای از مسیرهای سیگنالی در مغز فعال میشود که به تولید مواد اعتیادآور میانجامند. این سازوکار بهصورت ذاتی در مغز تعبیه شده است، بهطوریکه اگر بیش از اندازه قند مصرف کنید، مدار پاداش مغز را مثل زمان مصرف هروئین بدعادت میکنید.
نتایج یک آزمایش نشان داد موشهایی که بهطور متناوب مقدار زیادی قند دریافت کرده بودند، بعد از تزریق دارویی که عملکرد مواد شبهافیونی را در مغزشان مسدود میکرد، دچار علائم ترک اعتیاد شدند که دندانقروچه، لرزش پنجههای جلویی و تکان دادن سر را شامل میشدند.
تأثیر قند بر مغز صرفاً شبیه مواد مخدر نیست، بلکه در بعضی از شرایط جذابتر از آن است.
محققان فرانسوی در سالهای اخیر آزمایشات حیوانی مختلفی انجام دادند که نشان میدهند وقتی موشها با کوکائین و ساکارز مواجه میشوند، همیشه ساکارز را به کوکائین ترجیح میدهند؛ حتی موشهایی که قبل از آزمایش به کوکائین اعتیاد داشتند.
آقای دینیکولانتونیو در رابطه با سازوکار اعتیادآور قند گفت: «وقتی بیش از اندازه قند مصرف میکنیم، با ترشح دوپامین و مواد شبهافیونی مواجه میشویم که حالتی شبیه «نشئگی» ایجاد میکنند و درنهایت به حالت «غم و اندوه» منتهی میشوند. اگر این مسئله ادامهدار شود، بهویژه در افرادی که آسیبپذیرتر هستند، باعث وابستگی به قند میشود.»
وقتی بدن با کمبود دوپامین و مواد شبهافیونی مواجه میشود، فرد احساس غم، گیجی، کسالت و حواسپرتی میکند که همگی به افزایش ولع قند دامن میزنند.
از این گذشته، آزمایشهای انسانی مختلف نیز از ارتباط بین قند و اعتیاد حکایت دارند.
برای نمونه، یک مطالعه در سال ۲۰۲۱ در نشریه زیستشناسی اعتیاد منتشر شد که نشان میداد بخش قابلتوجهی از افراد مبتلا به اختلال مصرف الکل (۴۰ درصد) در طول دوره سمزدایی در بیمارستان تمایل بیشتری به مصرف قند پیدا کرده بودند.
مطالعه نشریه اعتیاد نیز نشان داد کودکانی که سابقه خانوادگی اعتیاد به الکل و افسردگی داشتند، از تمایل بیشتری به شیرینی برخوردار بودند. این کودکان بهطور متوسط آب حاوی ۲۴ درصد ساکارز را ترجیح میدادند؛ غلظتی که معادل حدود ۱۴ قاشق چایخوری قند در یک لیوان آب است که دوبرابر بیشتر از قند موجود در نوشابههای معمولی است.
اما کودکانی که سابقه خانوادگی نداشتند، آب حاوی ۱۸ درصد ساکارز را ترجیح میدادند.
شناخت قندها: رمز غلبه بر اعتیاد
قند و مغز ارتباط درونی تنگاتنگی با یکدیگر دارند. متأسفانه رژیمهای غذایی امروزی سرشار از قندهای تصفیهشده هستند که جذابیتشان به اندازه مواد مخدر است. درواقع، میزان و نوع شیرینی مصرفی در این روزها تفاوت زیادی با میزان و نوع شیرینی مصرفی نیاکان ما دارند.
خانم روسو نشان داد که دیدگاه مغز و بدن نسبت به قند با هم تفاوت دارد. بدن نسبت به بعضی از قندها مقاومت نشان میدهد و از سایر قندها استقبال میکند.
او افزود: «مغز میگوید بدن به قند نیاز دارد و باید قند مصرف کنیم و بدون قند زنده نمیمانیم، اما بدن چنین عقیدهای ندارد و میگوید که ما هر قندی را دوست نداریم.»
ضربالمثلی کهن در فرهنگ چین وجود دارد که میگوید: «اگر خود و دشمنت را بشناسی، از صد نبرد واهمه نخواهی داشت.» برای ترک قند باید قبل از هرچیز قند را بشناسید. حقیقت این است که بعضی از قندها و شیرینیها طبیعی و برای بدن مفید هستند.
