بیماری لژیونر که اولینبار حدود ۵۰ سال پیش کشف شد، نام خود را از حادثهای در سال ۱۹۷۶ گرفته که به موجب آن بالغ بر ۲۰۰ نفر از حاضران در گردهمایی لژیونهای آمریکا در فیلادلفیا بیمار شدند. بدین ترتیب، مردم برای اولینبار با گونهای از بیماری ذاتالریه مواجه شدند که بین مردم منتقل نمیشد، بلکه از طریق بخار آب آلوده انتقال مییافت.
بیماری لژیونر چیست؟
بیماری لژیونر یکی از گونههای حاد و بعضاً مهلک ذاتالریه است که به واسطه باکتری لژیونلا ایجاد میشود. این باکتری در آب گرم و راکد رشد میکند و از طریق بخار هوا انتقال مییابد.
این بیماری برخلاف دیگر عفونتهای تنفسی از فردی به فرد دیگر منتقل نمیشود. افراد با استنشاق ذرات میکروسکوپی آب آلوده از طریق تأسیساتی مانند برجهای خنککننده بیمارستانها یا ساختمانهای بلندمرتبه، فوارههای تزئینی، جکوزیها یا سامانههای پاشیدن آب به این بیماری مبتلا میشوند.
در ایران نیز مطالعات متعددی طی دو دهه گذشته وجود این باکتری را در منابع آبی مختلف مانند سیستمهای آبرسانی بیمارستانها، مراکز دندانپزشکی و برجهای خنککننده تأیید کردهاند. پژوهشها نشان دادهاند که بین ۵ تا ۳۰ درصد نمونههای آب در ایران آلوده به گونههای لژیونلا هستند و حتی حدود ۹ درصد از بیماران مبتلا به ذاتالریه در برخی مراکز درمانی نشانههای عفونت با این باکتری را داشتهاند.
میشل سوانسن، میکروبیولوژیست دانشکده پزشکی دانشگاه میشیگان گفت: «ما نمیتوانیم لژیونلا را به همدیگر منتقل کنیم. منشأ بیماری در ساختمانهای بزرگ اغلب برج خنککننده است؛ همان حوضچهای که روی سقف ساختمان تعبیه میشود. وقتی باد شروع به وزیدن میکند، ذرات مایع و جامد معلق در هوا در سیستم تهویه مطبوع یا محوطه اطراف ساختمان پراکنده میشوند.»
لژیونلا بعد از استنشاق عملکرد متفاوتی نسبت به اکثر باکتریهای ذاتالریه دارد. این باکتری به دست سلولهای ایمنی ریه نابود نمیشود، بلکه وارد سلولها شده و درونشان تکثیر میشود. از اینرو، درمان آن دشوارتر و برای افراد آسیبپذیر خطرناکتر است.
پل آورتر، مدیر بالینی بیماریهای عفونی در دانشکده پزشکی جانز هاپکینز، به اپک تایمز گفت: «این باکتری به پاتوژن درونسلولی تبدیل میشود. اگر افراد در حدی بیمار شوند که نیاز به بستری شدن داشته باشند، نرخ مرگومیر بین ۱۵ تا ۲۵ درصد خواهد بود. از اینرو، با بیماری مهلکی سروکار داریم.»
چرا بیماری لژیونر دوباره عود میکند؟
آورتر و سوانسن گفتند که نرخ بیماری معمولاً در اواخر تابستان و اوایل پاییز افزایش مییابد؛ زمانی که دمای بالا باعث افزایش استفاده از سامانههای خنککننده مانند برجهای تهویه مطبوع و سامانههای مهپاش میشود.
با اینحال، نرخ بیماری لژیونر بهرغم آگاهی مردم و توسعه روشهای درمانی بهینه بهویژه در شهرهای قدیمی و پرجمعیت مانند شهر نیویورک آمریکا سیر صعودی پیدا کرده است.
آورتر گفت: «اگر در نقاط پرجمعیت و در احاطه ساختمانهای بلندمرتبه باشید، بیشتر در معرض خطر خواهید بود.»
مقاومت قابلتوجه این باکتری باعث شده که ریشهکن کردن آن دشوار باشد. سوانسن، که رفتار لژیونلا را در ساختمانها مطالعه میکند، گفت که این باکتریها اغلب جای خود را با تشکیل زیستلایههای میکروبی مستحکم میکنند.
او گفت: «این باکتریها فقط در هوا پخش نمیشوند، بلکه بهصورت گسترده روی لولهها نیز گسترش مییابند و خود را با یک لایه لزج میپوشانند که تمام باکتریها را کنار هم نگهمیدارد. از اینرو، دسترسی مواد ضدعفونیکننده یا آنتیبیوتیکها به لایه لزج و رسیدن به مرکز رشد باکتریها برای از بین بردن آنها دشوارتر میشود.»
تلاش برای «ایجاد شوک» گرمایی یا شیمیایی در سامانههای آلوده بعضاً به شکست میانجامد. سوانسن گفت: «در یک مورد مجبور شدیم یک مرکز درمانی قدیمی را تخریب کنیم، زیرا تلاشهای مکرر ما برای ریشهکن کردن لژیونلا راه به جایی نبرده بود.»
او افزود: «سامانههای آبی مهندسیشده زمینهساز بیماری شدهاند. اگر مدیریت درستی وجود نداشته باشد، شرایط ایدهآل برای رشد لژیونلا فراهم خواهد شد. وقتی ساختمان تحتالشعاع باکتری قرار میگیرد، ریشهکن کردن آن میتواند خیلی دشوار باشد.»
اقدامات کلیدی برای پیشگیری عبارتند از:
- تثبیت دمای آبگرمکنها در محدوده بالای ۶۰ درجه سانتیگراد
- جلوگیری از راکد ماندن آب در لولهکشیها
- پایش سطح مواد ضدعفونیکننده
- کنترل منظم برجهای خنککننده و انشعابات فاقد جریان
شناسایی نشانهها
بیماری لژیونر در نگاه اول مشابه سایر گونههای ذاتالریه بوده و با تب، سرفه و تنگی نفس همراه است. با اینحال، این بیماری علائم خاص خود را دارد:
- علائم تنفسی: تب بالای ۴۰ درجه سانتیگراد، لرز، تنگی نفس، درد قفسه سینه و سرفه که بعضاً با خلط یا خون همراه است
- علائم متمایز: تهوع یا استفراغ، اسهال، بیاشتهایی و سردرگمی یا عدم تمرکز
- علائم متفرقه: درد عضلانی، سردرد، خستگی و بعضاً تشنج
تهوع، استفراغ و اسهال جزو علائم اولیه به شمار میآیند و در بیماری لژیونر شایعتر از سایر گونههای ذاتالریه هستند.
سردرگمی یا عدم تمرکز نیز در مراحل اولیه بیماری لژیونر رخ میدهد و در اکثر عفونتهای ریوی نادر است. این مسئله نشان میدهد که باکتریها فقط ریهها را درگیر نکردهاند.
بیشتر افراد سالم با درمان زودهنگام بهبود مییابند، اما بعضی از گروهها آسیبپذیرتر هستند و در معرض بیماری شدید یا عوارض حاد قرار میگیرند:
- افراد بالای ۵۰ سال
- سیگاریها یا افرادی که از بیماریهای مزمن ریوی مانند بیماری مزمن انسدادی ریه رنج میبرند
- افرادی که به دلیل بیماریهایی مانند سرطان، دیابت، بیماری کلیوی یا مصرف داروهای سرکوبکننده ایمنی از سیستم ایمنی ضعیفی برخوردارند
- بیمارانی که به تازگی در بیمارستان بستری شدهاند یا دوره نقاهت بعد از جراحی را پشت سر میگذارند
آورتر گفت: «افرادی که به تازگی در معرض برجهای خنککننده بودهاند، یا اخیراً از سفر بازگشته و یا در بیمارستان بستری بودهاند، باید توجه ویژهای به این علائم داشته باشند.»
تشخیص و درمان
به گفته آورتر، از آنجا که این علائم شباهت زیادی به سایر گونههای ذاتالریه دارند، بیماری لژیونر اغلب به اشتباه تشخیص داده میشود، مگر آنکه پزشک بهطور مشخص به آزمایش علائم بیماری پرداخته باشد.
او افزود: «بسیاری از افراد بدون انجام آزمایش لژیونلا با تشخیص ذاتالریه تحت درمان قرار میگیرند.»
تشخیص این بیماری با آزمایش آنتیژن ادرار انجام میگیرد؛ آزمایشی که رایجترین سویه لژیونلا به کمک آن شناسایی میشود.
با اینحال، در بعضی از بیمارستانها از خلط بیمار نمونه میگیرند و از آن برای کشت یا آزمایش پیسیآر استفاده میکنند تا طیف وسیع سویههای لژیونلا مورد بررسی قرار بگیرد. آزمایش خون و رادیوگرافی قفسه سینه نیز به تشخیص شدت ذاتالریه کمک میکند.
از آنجا که لژیونلا در داخل سلولهای ایمنی رشد میکند، بیمار به آنتیبیوتیکهای هدفمند-معمولاً ماکرولیدها یا فلوروکینولونها- نیاز دارد که از امکان ورود به سلولها برخوردارند. سوانسن گفت: «شما به آنتیبیوتیکی نیاز دارید که بتواند وارد سلولهای سفید خون شود.»
آورتر افزود که «سیستم ایمنی بدن نیز باید به عفونت واکنش نشان دهد» و توضیح داد که چرا افراد آسیبپذیر در معرض خطر بیشتری قرار دارند. «افراد بالای ۵۰ سال، سیگاریها یا افرادی که با بیماریهای مزمن ریوی یا سیستم ایمنی ضعیف دستوپنجه نرم میکنند، بیش از دیگران در معرض خطر بیماری شدید یا مرگ قرار دارند.»
بیماری لژیونر درصورت عدم درمان منجر به نارسایی تنفسی، نارسایی کلیوی یا شوک عفونی میشود، بهویژه اگر فرد با بیماری زمینهای دستبهگریبان باشد.
