تحقیقات اخیر نشان میدهند کودکانی که محبت بیشتری از جانب مادر دریافت میکنند، حتی در قیاس با قل همسان خود نیز احتمال موفقیت بیشتری پیدا میکنند.
از ثبتنام در مدارس معتبر یا برنامههای پرهزینه خارج از مدرسه که بگذریم، ارتباط محبتآمیز مادر میتواند مهمترین سرمایه آینده کودک باشد.
یک مطالعه طولی جدید که در مجله روانشناس آمریکایی انتشار یافته، از مبنای علمی یکی از مؤثرترین شاخصهای زندگی پرده برداشته است: محبت مادر در یک دهه نخست زندگی باعث توسعه خصوصیاتی میشود که موفقیت مادامالعمر کودک را به دنبال خواهد داشت.
محبت مادرانه باعث تقویت بعضی از ویژگیهای شخصیتی کودک میشود
برخلاف ویژگیهای ثابت مانند ضریب هوشی، ویژگیهای شخصیتی نسبتاً متغیر هستند. از اینرو، میتوان آنها را بهویژه در آغاز کودکی تحت تأثیر قرار داد. نحوه تربیت پدر و مادرها نقش بسزایی در شکلگیری شخصیت کودکان دارد.
محققان در این مطالعه بیش از ۲ هزار دوقلوی ساکن بریتانیا را از بدو تولد تا بزرگسالی کنترل کردند و به این نتیجه رسیدند که محبت مادرانه باعث تقویت پذیرندگی، وظیفهشناسی و توافقپذیری در ۱۸ سالگی خواهد شد.
این خصوصیات با دستاوردهای مثبت در زندگی ارتباط دارند.
در این مطالعه از مدل «پنج جنبه بزرگ شخصیت» برای ارزیابی ویژگیهای شخصیتی مختلف استفاده شده که در پنج دسته کلی قرار میگیرند:
- روانرنجوری: ناپایداری عاطفی یا حساسیت در قبال استرس
- برونگرایی: اجتماعی بودن، قاطعیت و جدیت
- پذیرندگی: کنجکاوی، تخیل و آمادگی برای تجربههای جدید
- توافقپذیری: همدلی، همکاری و اعتماد به دیگران
- وظیفهشناسی: انضباط فردی، مسئولیتپذیری و رفتار هدفمند
محققان دریافتند که ارتباط بین تربیت محبتآمیز پدر و مادر و خصوصیاتی مانند پذیرندگی، توافقپذیری و وظیفهشناسی همواره برقرار است، حتی اگر کودک با بدرفتاری و مشکلات عاطفی و رفتاریِ دوران کودکی دستوپنجه نرم کرده و در سنین بالاتر مورد حمایت خانواده قرار گرفته باشد. این موضوع نشان میدهد که محبت مادرانه در دوران کودکی اثرات ماندگاری دارد، حتی اگر روابط در سنین بالاتر بهبود پیدا کنند.
با اینحال، ارتباط چندانی بین میزان محبت مادر و ویژگیهایی مانند برونگرایی یا اضطراب در کودکان پیدا نشد. به نظر میرسد که این خصوصیات بیشتر تحت تأثیر ژنتیک یا دیگر عوامل محیطی شکل میگیرند.
تحقیقات دیگر از ارتباط خصوصیات شخصیتی با دستاوردهای بلندمدت زندگی حکایت دارند.
یک تحلیل جامع در سال ۲۰۲۴ نشان داد که تربیت تحکمآمیز با خصوصیاتی مانند پذیرندگی، وظیفهشناسی، توافقپذیری و برونگرایی ارتباط مستقیم دارد، اما تربیت مستبدانه باعث افزایش احتمال روانجوری میشود. تربیت تحکمآمیز آمیزهای از حمایت و محدودیتهای واضح است که باعث تقویت استقلال کودک میشود، اما تربیت مستبدانه معمولاً سختگیرانه بوده و فاقد ابعاد عاطفی است.
یک مطالعه فرانسوی در سال ۲۰۱۸ نشان داد که وظیفهشناسی مهمترین نشانه موفقیت تحصیلی است. به همین دلیل است که دانشآموزان بیانگیزه همچنان میتوانند نمرات خوبی بگیرند، زیرا بهرغم بیانگیزگی تکالیفشان را انجام میدهند. براساس سایر یافتهها، افرادی که وظیفهشناس نیستند، از سلامتی ضعیفتری برخوردارند و پیشبینی میشود که عمر کوتاهتری هم داشته باشند.
مطالعات همچنین نشان میدهند که پنج جنبه بزرگ شخصیتی، بهجز روانرنجوری، با تابآوری ارتباط مستقیم دارند که همان توانایی سازگاری و بهبودی بعد از تجربههای استرسزا یا دشوار است. تابآوری به نوبه خود با دستاوردهای مثبت مانند موفقیت تحصیلی، پیری بیدردسر و طول عمر بالاتر ارتباط دارد.
در سوی مقابل، روانرنجوری با دستاوردهای منفی مانند شکست شغلی و نارضایتی در زندگی زناشویی ارتباط دارد.
مطالعه حاضر صرفاً بر مادران تمرکز داشت، زیرا در روند تحقیق از دادههای مطالعه طولی دوقلوها استفاده شده و تنها اطلاعات تربیتی مربوط به مادران گردآوری شده است. محققان این موضوع را یکی از محدودیتهای مطالعه حاضر دانستند و توضیح دادند که نقش پدر و دیگر ابعاد تربیتی در این مطالعه مورد بررسی قرار نگرفته و نمیتوان تحلیلی ارائه کرد که مختص دوقلوها باشد.
تأثیر محبت مادرانه
محبت مادرانه در زندگی روزمره چگونه به نظر میرسد؟ به گفته کارشناسان، محبت مادرانه با ابراز علاقه مستمر و تعامل مثبت سروکار دارد که برای نمونه میتوان به گوش دادن آگاهانه، ابراز محبت از طریق حرف و عمل، ابراز علاقه به دنیای کودک و گفتوگوی مهربانانه و افتخارآمیز با او اشاره کرد.
ملیسا شوارتز، مربی تربیتی که در زمینه خانوادههای حساس تخصص دارد، به اپک تایمز گفت: «اینکه به طریقی به کودکتان نشان دهید دوستش دارید و از بودن در کنار او لذت میبرید، به او علاقهمند هستید و به شخصیت او اهمیت میدهید، نقش بسزایی در شکلگیری شخصیت کودک خواهد داشت.»
الکسیس آدامز، درمانگر و کارشناس تربیتی، میگوید: «هر کودکی رویکرد تربیتی خاص خود را میطلبد. یکی ممکن است به دستورات مستقیم پاسخ مثبت بدهد و یکی دیگر به حق انتخاب و خلاقیت نیاز داشته باشد.»
کودکان متفاوت، نیازهای متفاوت
شوارتز گفت: «تربیت کودکان نسخه واحدی ندارد و همانطور که مطالعه حاضر نشان میدهد، پدر و مادرها ممکن است رفتار متفاوتی نسبت به هرکدام از کودکان داشته باشند، حتی اگر یک جفت دوقلوی همسان داشته باشند. این مسئله بیشتر به ویژگیهای شخصیتی کودکان مربوط میشود و ربطی به رفتار تبعیضآمیز پدر و مادرها ندارد.»
تربیت محبتآمیز بیتردید سودمند است، اما شیوه این تربیت ممکن است بسته به خلقوخو، حساسیتها و نیازهای فردی کودکان متفاوت باشد.
شوارتز گفت: «تجربه شخصی من نشان میدهد که رفتار متفاوت پدر و مادرها با بچهها- حتی دوقلوها- دلیل سادهای دارد. اینطور نیست که پدر و مادر یکی را بیشتر از دیگری دوست دارند، مسئله این است که یکی از بچهها معمولاً «بیزحمتتر» از آن یکی است. کودکانِ بیزحمت معمولاً ساکت هستند و خیلی راحت آرام میگیرند. آنها معمولاً طبق برنامه عمل میکنند و خیلی زود به تغییرات و تجربهها و محیطهای جدید عادت میکنند.»
شوارتز معتقد است که کودکانِ حساس یا پرجنبوجوش معمولاً به توجه و حمایت بیشتری نیاز دارند و ممکن است بیشتر تحت تأثیر شکل ابراز محبت پدر و مادر قرار بگیرند.
راهکارهای عملی برای افزایش محبت مادرانه
کارشناسان در پاسخ به پدر و مادرهایی که نگران تعاملات قبلی هستند، با اطمینان میگویند که هیچوقت برای بهبود سبک تربیت محبتآمیز دیر نیست.
آدامز گفت: «چیزی به نام پدر و مادر بینقص وجود ندارد. هرکسی گاهی اشتباه میکند. مهم این نیست که تمام کارها را درست انجام بدهید، مهم این است که نهایتِ تلاش خود را بکنید، پذیرنده باشید و به یادگیری ادامه دهید.»
وقتی پدر و مادر مرتکب اشتباه میشوند، پذیرش اشتباه میتواند ارتباط پدر و مادر و کودک را تقویت کند. شوارتز افزود: «ترمیم روابط بعد از تجربیات دشوار باعث تابآوری و اعتمادسازی میشود.»
شوارتز با تأمل در یافتههای مطالعه حاضر و تجربه شخصی خود در کار با خانوادههای حساس، به مادرانی که میخواهند در رفتار با فرزندان خود با آگاهی بیشتری عمل کنند، چند نکته کاربردی پیشنهاد میکند:
- از لحن سازنده استفاده کنید: نحوه صحبت کردن درباره کودکان حتی در مواقعی که حضور فیزیکی ندارند، نقش بسزایی در شکلگیری ارتباط پدر و مادر و کودک دارد.
- از ویژگیهایی که برای کودکتان میخواهید، الگوبرداری کنید: کودکان بیشتر از چیزهایی که در زندگی به آنها نشان میدهیم یاد میگیرند، تا چیزهایی که دربارهشان حرف میزنیم.
- به خلقوخوی منحصربهفرد کودک توجه کنید: توجه به اینکه چه چیزی کودک را تحت فشار قرار میدهد، چه چیزی باعث شادی او میشود و چه نیازهایی دارد، به رشد و شکوفایی کودک کمک میکند.
- ثابتقدم باشید: ابراز محبت و درکِ مداوم به مرور زمان تأثیر بسیاری بر توسعه شخصیت کودک میگذارد.
- اشتباهات خود را بپذیرید: هیچ پدر و مادری بینقص نیستند. اگر زیاد مهربان نبودهاید یا یک واکنش افراطی از خود نشان دادهاید، رفتارتان را بپذیرید. پذیرش اشتباه به رابطه فرصت بازسازی میدهد و به کودک میآموزد که اشتباه کردن ایرادی ندارد.
- از کارهای کوچک شروع کنید: تعامل مثبت و مداوم به شکلگیری شخصیت کودک کمک میکند. ایجاد تغییرات کوچک و سازنده، پایدارتر از اصلاحات اساسی و ناگهانی خواهد بود.
تربیت بچهها کار چالشبرانگیزی است که توجه آگاهانه و خودآگاهی پدر و مادر را میطلبد. حقیقت این است که والدین به همراه بچهها دچار تغییر میشوند و رشد میکنند. این فرایند ربطی به کمال ندارد، بلکه بر پایه ارتباط و تفکر استوار است.
پدر و مادرهای بلندپرواز ممکن است به دنبال ثبتنام کودک در مدارس معتبر و فعالیتهای فوقبرنامه باشند، اما همین محبت مستمرِ مادرانه میتواند بهترین هدیهای باشد که به فرزندشان پیشکش میکنند.
