نتایج یک مطالعه نشان داد که سطح پایین ویتامین دی در ۳۹ سالگی، ۱۶ سال بعد باعث بروز تغییرات مغزی مرتبط با آلزایمر میشود.
اکثر افراد در اواخر دهه سوم زندگی همچنان عملکرد ذهنی خوبی دارند و با مشکلات حافظه دستوپنجه نرم نمیکنند. با اینحال، سطح ویتامین دی میتواند از همین حالا بر وضعیت مغز آنها در دهه پنجم زندگی اثر بگذارد.
پژوهشگران در یک مطالعه جدید سطح ویتامین دی افراد را در میانسالی اندازهگیری کردند و اسکن مغزی آنها را ۱۶ سال بعد مورد بررسی قرار دادند. هیچ نشانهای مبنی بر ابتلا به دمانس به چشم نمیخورد. افرادی که ویتامین دی کمتری داشتند، بیشتر در معرض تغییرات مغزی مرتبط با آلزایمر قرار داشتند.
مارتین مولیگان، نویسنده اصلی مطالعه از دانشگاه گالوی در ایرلند، به اپک تایمز گفت: «توجه به کمبود ویتامین دی در میانسالی اهمیت ویژهای دارد، زیرا خیلی زود باعث بروز علائم بیماری میشود. به این ترتیب، فرصت بیشتری خواهیم داشت تا پیش از افت حافظه یا بروز علائم دمانس مداخله کنیم.»
ویتامین دی میتواند از تغییرات زودهنگام مغز جلوگیری کند
این مطالعه در نشریه نورولوژی اوپن اکسس انتشار یافته و براساس دادههای مطالعه قلب فرامینگهام انجام گرفته است؛ یک مطالعه همگروهی بلندمدت که داوطلبان در آن بهطور مداوم در رابطه با دمانس و بیماریهای قلبیعروقی تحت کنترل بودند.
داوطلبان بهطور میانگین حدود ۳۹ سال داشتند و در زمان آزمایش با دمانس یا بیماری قلبی دستبهگریبان نبودند. پژوهشگران سطح ویتامین دی را اندازهگیری کردند و ۱۶ سال بعد که داوطلبان در اواسط دهه پنجم زندگیشان بودند و همچنان دمانس نداشتند، احتمال وجود علائم پیشبالینی دمانس را در اسکنهای مغزی بررسی کردند.
پژوهشگران سطح پروتئینهای آمیلوئید و تاو را اندازهگیری کردند؛ دو پروتئین شاخص که با بیماری آلزایمر ارتباط دارند. آمیلوئید باعث تشکیل پلاک در سلولهای مغزی و تاو باعث آسیبدیدگی نورونها میشود. ایندو پروتئین سالها پیش از بروز علائم در بدن انباشته میشوند.
میانگین سطح ویتامین دی در داوطلبان ۳۸ نانوگرم در هر میلیلیتر و ویتامین دی ۳۴ درصد از داوطلبان کمتر از سطح معیار مطالعه- ۳۰ نانوگرم در هر میلیلیتر- بود. بهطور کلی، سطح ۲۰ تا ۵۰ نانوگرم در هر میلیلیتر در بیشتر افراد کافی تلقی میشود.
نتایج نشان داد داوطلبانی که در میانسالی از ویتامین دی بالاتری برخوردار بودند، درمجموع تاو کمتری داشتند و سطح این پروتئین در نقاط مرتبط با آلزایمر کمتر بوده است.
نتایج با در نظر گرفتن عواملی مانند سن، جنسیت، شاخص توده بدنی، فشار خون، سابقه دیابت و فاصله زمانی بین نمونه خون و اسکن مغزی همچنان درخور توجه بودند.
چرا تاو، نه آمیلوئید؟
این مطالعه نشان داد که سطح ویتامین دی با رسوب آمیلوئید ارتباطی ندارد.
مشاهده تاو- نه آمیلوئید- ممکن است در نگاه اول گیجکننده باشد، اما پژوهشگران این مسئله را توضیح دادهاند.
پروتئین تاو خیلی زود در مراحل ابتدایی بیماری در نقاط خاصی از مغز انباشته میشود، اما آمیلوئید به شکل تدریجی و در طول زمان تجمع مییابد. مولیگان گفت: «از آنجا که این مطالعه بر داطلبان جوان متمرکز بود، معتقدیم که انباشت زودهنگام تاو در میانسالی راحتتر تشخیص داده میشود، اما تجمع آمیلوئید در سنین بالاتر رخ میدهد.»
بسیاری از مطالعات نشان دادهاند که آمیلوئید زودتر انباشته شده و در کل مغز گسترش مییابد که شاید تشخیص آن را آسانتر کند. اما بعضی از مطالعات حاکی از آن هستند که تاو زودتر تجمع مییابد و در نقاط خاصی مانند قشر انتورینال- ناحیه مرتبط با حافظه- باقی میماند، حتی در مواردی که نشانهای دال بر افت عملکرد ذهنی وجود ندارد. تاو در مراحل اولیه بدون حضور آمیلوئید بهصورت موضعی ظاهر میشود و گسترش پیدا میکند. با اینحال، گسترش بیشتر آن در مغز مستلزم وجود آمیلوئید است.
پژوهشگران گفتند که ویتامین دی به انتقال آمیلوئید از مغز به جریان خون و پاکسازی آن کمک میکند؛ سازوکاری که اندازهگیری آن احتمالاً در بازه زمانی طولانی ممکن خواهد بود.
نقش ویتامین دی در محافظت از مغز
دکتر کت تاپس، روانپزشک و پژوهشگر بالینی، که نقشی در این مطالعه نداشت، گفت: «ویتامین دی از نظر فنی یک هورمون استروئیدی است، نه یک ویتامین واقعی. این ماده بر کل بدن از جمله مغز اثر میگذارد و صدها ژن مرتبط با سیستم ایمنی، سلامت مغزی و ترمیم سلولی را تنظیم میکند.»
تاو یک پروتئین ضروری است که به انتقال مواد مغذی و پیامرسانی نورونها کمک میکند. این پروتئین در بیماری آلزایمر با تغییرات شیمیایی مواجه شده و درون سلولها دچار پیچخوردگی میشود؛ امری که سیستم انتقالی نورونها را مختل کرده و درنهایت به مرگ سلول میانجامد. ویتامین دی بر آنزیمهای دخیل در این فرایند اثر میگذارد و از پیچخوردگی تاو جلوگیری میکند.
ویتامین دی به حفظ سیستمهای آنتیاکسیدانی کمک میکند که به نوبه خود از نورونها در برابر تنش اکسایشی و التهاب محافظت میکنند؛ دو فرایندی که به اثرات مخرب تاو دامن میزنند. گیرندههای ویتامین دی در سراسر مغز از جمله نقاط مرتبط با حافظه مانند هیپوکامپ و در سلولهای ایمنی یافت میشوند. این یعنی ویتامین دی میتواند برای تنظیم التهاب مستقیماً بر مغز و سیستم ایمنی اثر گذارد.
جاشوآ میلر، استاد و رئیس بخش علوم تغذیه دانشگاه راتگرز در ایالت نیوجرسی، که مطالعه مشابهی درباره ارتباط ویتامین دی و دمانس دارد، میگوید: «کمبود ویتامین دی میتواند بر رشد و بقای نورونها اثر بگذارد و آسیبپذیری بیمار را به مرور زمان افزایش دهد.»
چرا رسیدگی زودهنگام اهمیت دارد
این یافتهها نشان میدهند که حفظ سطح بهینه ویتامین دی در سنین پایینتر- بهجای دوران سالمندی- اهمیت بسزایی باشد، زیرا شانس کنترل بیماری پیش از بروز علائم بیشتر است.
مطالعهای با بررسی بالغ بر ۲۶۰ هزار داوطلب بزرگسال نشان داد که سطح پایین ویتامین دی با افزایش خطر ابتلا به دمانس همراه بوده و این نکته در داوطلبان جوان مشهودتر است.
کمبود ویتامین دی ممکن است بلافاصله اثر نکند، اما به مرور زمان میتواند بهطور خاموش بر سلامت مغز اثر بگذارد و حتی به دمانس زودرس منجر شود.
چند مطالعه مروری فراگیر نشان دادهاند که سطح پایین ویتامین دی با افزایش خطر بیماری آلزایمر و دمانس ارتباط دارد و میزان خطر با کاهش سطح این ویتامین افزایش مییابد.
افرادی که ویتامین دی بیشتری دارند، افت مهارتهای شناختی مانند حافظه، زبان و ادراک دیداریفضایی را با شتاب کمتری تجربه میکنند. نتایج یک مطالعه نشان داد خانمهایی که در میانسالی ویتامین دی بیشتری داشتند، ۱۰ سال بعد در آزمونهای کارکرد اجرایی- مهارتهایی مانند برنامهریزی، تمرکز، انعطاف ذهنی و حل مسئله- عملکرد بهتری از خود نشان دادند. مطالعه دیگری نشان داد افرادی که در میانسالی ویتامین دی بیشتری داشتند، ۱۰ سال بعد در آزمونهای حافظه کوتاهمدت عملکرد بهتری از خود نشان دادند.
چه باید کرد
مولیگان گفت این یافتهها اثبات نمیکنند که مصرف مکمل ویتامین دی در میانسالی از دمانس پیشگیری میکند. او ضمن تأکید بر ضرورت انجام کارآزماییهای بالینی بلندمدت افزود: «شواهد قطعی در اختیار نداریم.»
کمبود ویتامین دی پدیدهای فراگیر و اغلب خاموش است.
برآورد میشود که ۳۰ تا ۵۰ درصد از جمعیت جهان کمبود ویتامین دی دارند و بیشترشان از این موضوع بیاطلاع هستند، زیرا کمبود آن معمولاً علامت مشخصی ندارد. دکتر تاپس گفت: «من سطح ویتامین دی تمام بیمارانم را در ۱۳ سال گذشته بررسی کردهام و تقریباً هیچکسی بدون مصرف مکمل بالاتر از ۳۰ نبوده است.»
استفاده ایمن از نور خورشید همچنان یکی از مؤثرترین راهکارهای تولید ویتامین دی در بدن است. با اینحال، توان بدن برای تولید این ویتامین از طریق نور خورشید با افزایش سن کاهش مییابد. افرادی که کمتر در فضای باز قرار میگیرد، در مناطق شمالی زندگی میکنند، پوست تیرهتری دارند یا با اضافهوزن دستبهگریبان هستند، در معرض خطر بیشتری قرار دارند.
راهکارهای عملی برای داشتن ویتامین دی کافی
آزمایش خون نشان میدهد که ویتامین دی شما در چه سطحی است. پزشکان معمولاً حجم ۲۵-هیدروکسیویتامین دی را اندازهگیری میکنند که شکل اصلی ویتامین دی در خون است. شاخصهای مرتبط مانند کلسیم و فسفات هم برای ارزیابی سطح کمبود بررسی میشوند.
مصرف مواد غذایی سرشار از ویتامین دی مانند ماهیهای چرب و شیر غنیشده و مصرف مکمل زیر نظر پزشک هم از جمله راههای دریافت ویتامین دی کافی هستند.
میلر میگوید مشکل اینجاست که این راهکارها همیشه جواب نمیدهند. بعضیها عدم تحمل لاکتوز دارند و مصرف لبنیات را به حداقل میرسانند. بعضیها هم به ماهیهای چرب یا قارچ علاقه ندارند یا دسترسی کمتری به آنها دارند. نور خورشید از اواخر پاییز تا اوایل بهار انرژی چندانی ندارد و استفاده از کرم ضدآفتاب، بهرغم نقش مهمی که در محافظت از پوست دارد، توان بدن را در تولید ویتامین دی به حداقل میرساند.
با توجه به این محدودیتها میتوان با احتیاط به مصرف مکمل روی آورد. میلر افزود: «در مصرف مکملها نباید زیادهروی کرد، زیرا ویتامین دی میتواند سمی باشد.» میزان مصرف بزرگسالان هم نباید از آستانه ۴ هزار واحد در روز بالاتر برود.
سطح پایین ویتامین دی شاید اکنون مشکلساز نشود، اما حفظ سطح بهینه آن در میانسالی به حفظ سلامت مغز در سالهای آتی کمک میکند.
