آبمروارید یکی از بیماریهای چشمی شایع در بین سالمندان است که بهتدریج عدسی چشم را کدر میکند.
حدود ۱۰ درصد از ایرانیهای بالای ۶۵ سال به آب مروارید مبتلا هستند.
آبمروارید به تدریج باعث کدر شدن عدسی چشم میشود؛ بهطوری که حس میکنید از پشت پنجرهای مهآلود به بیرون نگاه میکنید که بهتدریج کدرتر میشود. این کدورت از رسیدن نور به بخش پشتی چشم ممانعت میکند و باعث میشود که بینایی بیمار افت کند.
آبمروارید شایعترین علت نابینایی در سراسر جهان است.
عمل جراحی، درمان اصلی آبمروارید است. البته ایجاد تغییر در سبک زندگی نیز به کاهش شتاب بیماری و پیشرفت علائم آن کمک میکند.
علائم و نشانههای اولیه آبمروارید
آبمروارید ممکن است در یک یا هردو چشم رخ دهد، اما از یک چشم به چشم دیگر سرایت نمیکند.
نشانههای اولیه
آبمروارید معمولاً به تدریج شکل میگیرد. از اینرو، ممکن است تا وقتی که فعالیتهای روزمره مختل نشده است، علائم اولیه را نادیده بگیرید. به این تغییرات توجه کنید:
- ماتتر شدن رنگها نسبت به گذشته
- مشاهده هاله یا پرتوهای نور در اطراف چراغها
- نیاز بیشتر به نور برای مطالعه یا انجام کارهای حساس
- دشواری در تشخیص رنگ آبی تیره از مشکی
علائم شایع
آبمروارید خفیف ممکن است در آغاز علائم خاصی نداشته باشد، اما با پیشرفت بیماری شاهد تغییر کیفیت بینایی خود خواهید بود.
علائم ممکن است در افراد مختلف متفاوت باشند:
- دید تار یا مهآلود: احساس میکنید پردهای روی چشمتان کشیده شده که با پلک زدن کنار نمیرود
- ضعف بینایی شبانه: کاهش بینایی در نور کم
- دوبینی: مشاهده تصاویر مختلف یا سایهدارشدن اجسام
- نزدیکبینی: نیاز ناگهانی به عینک برای دیدن اجسام نزدیک
- کدورت محسوس چشم: ایجاد یک بخش سفید یا خاکستری در چشمها (البته آبمروارید معمولاً در عمق چشم رخ میدهد و قابل رؤیت نیست)
- «دید ثانویه»: بهبود موقت نزدیکبینی که باعث میشود دیگر نیازی به عینک مطالعه نداشته باشید
- ناتوانی در تشخیص جزئیات: دشواری در دیدن جزئیات ظریف
- اختلال در دید مرکزی: مشکل محسوس بینایی در مرکز میدان دید
- حساسیت به نور شدید: نور خورشید، چراغ خودروها یا لامپها آزاردهنده میشود
چه عواملی باعث ایجاد آبمروارید میشوند؟
آبمروارید زمانی رخ میدهد که پروتئینهای موجود در عدسی شفاف چشم به یکدیگر میچسبند و بدون ایجاد درد باعث باعث کدر شدن عدسی میشوند که از رسیدن نور به شبکیه جلوگیری میکند. این وضعیت به تدریج موجب افت بینایی میشود. تودههای پروتئینی نیز به مرور زمان بزرگتر شده و افت بینایی را شدیدتر میکنند. همچنین ممکن است که عدسی چشم به رنگ زرد یا قهوهای درآید که شناخت رنگها را دستخوش تغییر میکند.
تغییرات شیمیایی مرتبط با افزایش سن باعث میشود که پروتئینها درون عدسی چشم به یکدیگر بچسبند. روند طبیعی تغییر عدسی از حدود ۴۰ سالگی آغاز میشود. عوامل یا دلایل احتمالی دیگر عبارتند از:
- ژنتیک: اختلال در روند رشد عدسی باعث ابتلا به آبمروارید مادرزادی میشود که از بدو تولد شروع به پیشرفت میکند. حدود ۲۵ درصد از موارد آبمروارید مادرزادی با بیماریهای ژنتیکی مانند اختلالات متابولیک یا کروموزومی از جمله سندرم داون ارتباط دارند. ۲۵ درصد دیگر ارثی هستند و از والدین به کودک میرسند.
- تنش اکسایشی: تنش اکسایشی زمانی رخ میدهد که عوامل آسیبزا از جمله نور فرابنفش یا دیگر تشعشعات به عدسی آسیب میزنند و باعث کدر شدن آن میشوند.
- صدمه: آبمروارید ناشی از صدمه که بر اثر آسیبهای چشمی رخ میدهد، در هر سنی شایع است و از علل اصلی ابتلای جوانان به آبمروارید است که معمولاً یکی از چشمها را درگیر میکند. ضربه مستقیم مشت یا توپ، ورود اجسام یا اشیای نوکتیز به چشم، شوک الکتریکی و تماس با مواد شیمیایی مانند نفتالین از جمله دلایل شایع آبمروارید بر اثر صدمه هستند.
- بعضی از روشهای درمانی سرطان: پرتودرمانی با آسیب رساندن به سلولهای تقسیمشونده در عدسی، باعث تجمع غیرطبیعی فیبر و ابتلا به آبمروارید میشود. شیمیدرمانی نیز ممکن است مؤثر باشد، زیرا بافتهای حساس چشم به سموم سیستمیک حساسیت دارند.
- بیماریهای خاص: التهاب مزمن لایه قدامی چشم (شایعترین مورد)، آبسیاه حاد با زاویه بسته، نزدیکبینی شدید، بیماریهای ارثی مرتبط با شبکیه، دیابت، بیماری مزمن کلیوی، بیماری سلیاک و عفونت اچآیوی از جمله عواملی هستند که ممکن است باعث آبمروارید ثانویه شوند.
عوامل خطر
بعضی از عوامل مرتبط با سبک زندگی و عارضههای پزشکی باعث افزایش احتمال ابتلا به آبمروارید میشوند.
۱. عوامل مرتبط با سبک زندگی:
- الکل: مصرف الکل در طولانیمدت با افزایش خطر نیاز به جراحی آبمروارید در آقایان و خانمها ارتباط دارد. سطح خطر در آقایان با مصرف بیش از ۹۰ نوشیدنی در سال و در خانمها با مصرف بیش از ۴۰ نوشیدنی در سال به شکل قابلتوجهی افزایش مییابد.
- سیگار: افرادی که سیگار میکشند، دو تا سه برابر بیشتر از افراد غیرسیگاری در معرض خطر ابتلا به آبمروارید قرار میگیرد.
- قرار گرفتن در معرض امواج مایکروویو: تحقیقات نشان میدهند که ابتلا به آبمروارید با شدت و مدت زمان مواجهه با امواج مایکروویو ارتباط دارد.
- رژیم غذایی پرنمک: نتایج یک مطالعه نشان داد افرادی که زیاد نمک مصرف میکنند، دو برابر بیشتر از کسانی که زیاد اهل نمک نیستند، به نوع خاصی از آبمروارید مبتلا میشوند.
- کمبود مواد مغذی: سطح پایین آنتیاکسیدانهایی مانند ویتامین ث، ویتامین ئی و کاروتنوئیدها به افزایش احتمال آبمروارید دامن میزند.
۲. عوامل پزشکی:
- جراحی چشم: ۴۰ درصد از بیماران بعد از جراحی آبمروارید دچار آبمروارید ثانویه میشوند.
- داروها: مصرف بلندمدت داروهای گلوکوکورتیکوئید مانند کورتیزون، هیدروکورتیزون، پردنیزون و پردنیزولون، خطر ابتلا به آبمروارید را به شکل قابلتوجهی افزایش میدهد.
- فشار خون بالا: فشار خون بالا ممکن است با افزایش التهاب سیستمیک خطر ابتلا به آبمروارید را چندبرابر کند.
- بارداری: آبمروارید مادرزادی با سوءتغذیه مادر، عفونتهایی مانند سرخجه، سرخک و آبلهمرغان و کاهش اکسیژنرسانی به دلیل خونریزی جفت ارتباط دارد.
- چاقی: چاقی با افزایش التهاب سیستمیک از جمله بالا رفتن سطح پروتئین واکنشی سی و سیتوکینهای التهابی ارتباط دارد که باعث افزایش تنش اکسایشی در چشم میشوند.
۳. عوامل دیگر:
- تبار اروپایی: مطالعهای در سال ۲۰۱۰ نشان داد که آبمروارید در بین آمریکاییهای سفیدپوست (۱۷ تا ۱۸ درصد) شایعتر است و آفریقاییتبارها (۱۳ درصد) و لاتینتبارها (حدود ۱۲ درصد) در رتبههای بعدی قرار دارند.
- تماس با مواد شیمیایی: تماس با بعضی از مواد شیمیایی باعث ابتلا به آبمروارید میشود. برای نمونه، مطالعات حیوانی نشان دادهاند که نفتالین با ایجاد تنش اکسایشی و اختلال در عملکرد پروتئینها به عدسی آسیب میرساند. شواهد دقیقتر در مطالعات انسانی نشان میدهند که تماس با فلزاتی مانند کادمیم و سرب با افزایش خطر ابتلا به آبمروارید ارتباط دارد.
آبمروارید چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص آبمروارید با معاینه کامل چشم آغاز میشود تا وضعیت بینایی ارزیابی شده و احتمال ابتلا به سایر بیماریهای چشمی که ممکن است علائم مشابهی داشته باشند، بررسی شود.
۱. معاینه کامل چشم
معاینه کامل چشم نشان میدهد که آیا تغییر وضعیت بینایی به دلیل آبمروارید بوده یا خیر. معاینه کامل همچنین میتواند سایر بیماریهای مرتبط با تغییر وضعیت بینایی را مشخص کند.
- تست دقت بینایی: این تست وضوح دید را اندازهگیری میکند و معمولاً با استفاده از چارت اسنلن در معاینات عمومی انجام میگیرد. چشمپزشک ممکن است از چارتهای دیگر استفاده کند که همگی مورد تأیید سازمان بهداشت جهانی هستند.
- تست میدان دید: این تست دید محیطی را بررسی میکند تا نقاط کور یا کاهش بینایی مرتبط با عوامل دیگر شناسایی شود.
- تست عیوب انکساری: این تست نشان میدهد که آیا به عینک یا لنز تماسی نیاز دارید یا خیر و به انتخاب روش اصلاح بینایی کمک میکند.
- تست فشار چشمی: این تست فشار داخل چشم را اندازهگیری میکند تا خطر ابتلا به آبسیاه (گلوکوم) ارزیابی شود، زیرا آبسیاه علائمی شبیه آبمروارید دارد و میتواند باعث تشدید آن شود.
- معاینه با لامپ اسلیت: این تست نمایی دقیق از ساختار چشم اعم از قرنیه، اتاقک قدامی، عدسی و شبکیه (بافت حساس به نور در پشت چشم) ارائه میکند تا وضعیت آبمروارید و سایر ناهنجاریها مشخص شود.
۲. آزمایشهای تکمیلی
آزمایشهای تخصصی اطلاعات دقیقتری درباره تأثیر آبمروارید بر بینایی ارائه میدهند و به انتخاب روش درمان کمک میکنند.
- تست روشنایی: این تست نور شدید (مانند چراغ خودروها) را شبیهسازی میکند تا تأثیر روشنایی بر بینایی ارزیابی شود.
- تست حساسیت به کنتراست: این تست توانایی تشخیص اشیاء از فضای پسزمینه را اندازهگیری میکند که به چالشهای بینایی در زندگی روزمره شباهت دارد.
- تست تشخیص رنگ: این تست توانایی تشخیص رنگها را ارزیابی میکند که ممکن است بر اثر ابتلا به آبمروارید در سنین بالا کاهش یافته باشد.
تشخیص زودهنگام حائز اهمیت است. افراد بالای ۶۰ سال باید هر یک تا دو سال یکبار تحت معاینه کامل چشم قرار بگیرند، حتی اگر تغییری در بینایی آنها رخ نداده باشد.
آبمروارید چگونه درمان میشود؟
پزشک در موارد خفیف به شما میگوید که «صبر کنید و ببینید.» در این حالت باید تغییرات تدریجی چشم را با رعایت نکات مربوط به سبک زندگی، که در ادامه به آنها میپردازیم، کنترل کنید. اگر علائم پیشرفت کنند، شیوه درمان با توجه به سن، سلامت عمومی، سابقه پزشکی، نیازهای بینایی و اولویتهای فردی تعیین خواهد شد. گزینههای درمانی شامل موارد زیر هستند:
۱. گشاد کردن طولانیمدت مردمک
در موارد خاص، گشاد کردن مردمک با استفاده از قطره چشمی فنیلافرین ۲.۵ درصد، که هر ۴ تا ۸ ساعت یکبار استعمال میشود، به کنترل آبمروارید جزئی و مرکزی کمک میکند.
۲. جراحی
وقتی آبمروارید باعث مختل شدن فعالیتهای روزمره میشود، جراحی مؤثرترین روش درمان خواهد بود. بینایی حدود ۹۰ درصد از بیماران در آمریکا با انجام جراحی بهبود پیدا میکند.
جراحی مدرن آبمروارید:
- بهصورت سرپایی انجام میگیرد
- در مدت ۱۵ تا ۲۰ دقیقه به اتمام میرسد
- با کمترین میزان درد و ناراحتی همراه است
- نرخ موفقیت بالا و دوره نقاهت کوتاهی دارد
بروز خطرات جدی بسیار نادر است، اما عفونت، خونریزی، پارگی شبکیه، جابهجایی لنز مصنوعی و نابینایی از جمله عوارض جراحی هستند.
روشهای متداول جدا کردن لنز چشم به شرح زیر هستند:
- جدا کردن داخلکپسولی آبمروارید: کل عدسی و کپسول اطراف آن یکجا خارج میشود. این روش در حال حاضر به ندرت انجام میگیرد.
- جدا کردن خارجکپسولی آبمروارید: هسته سخت عدسی بهصورت یکتکه جدا میشود و جراح بعد از آن سراغ بخشهای نرمتر میرود و آنها را در تکههای کوچکتر خارج میکند.
- جدا کردن آبمروارید با برش کوچک (فیکوامولسیفیکاسیون): پزشک عدسی را با ایجاد یک برش کوچک در قرنیه و استفاده از امواج اولتراسوند میشکند و جدا میکند. این روش به دلیل کمتهاجمی بودن و دوره نقاهت کوتاهتر در اولویت قرار دارد.
بعد از جدا کردن عدسی چشم، یک لنز درونچشمی شفاف و تککانونی، که از جنس پلاستیک است، درون کپسول عدسی قرار میگیرد.
بیمهها همیشه هزینه این عمل را پوشش نمیدهند، اما لنزهای درونچشمی جدید بسیار نوآورانه هستند:
- لنزهای دارای قابلیت تنظیم نور: این لنزها بعد از جراحی با استفاده از نور فرابنفش شخصیسازی میشوند.
- لنزهای دارای عمق کانونی گسترده: این لنزها در فواصل میانی یک دید یکپارچه فراهم میکنند که کمترین هاله و آلودگی نوری را دارد و از این حیث نسبت به لنزهای سهکانونی سنتی برتری دارند.
- لنزهای چندکانونی: دید واضحی در فواصل نزدیک، میانی و دور فراهم کرده و نیاز به عینک را به حداقل میرسانند.
- لنزهای درونچشمی توریک: این لنزها مشکل آستیگمات را با اصلاح فرم نامنظم قرنیه یرطرف میکنند.
اگر کاشت لنز درونچشمی به دلیل مشکلاتی مانند سندرم سودواکسفولیشن میسّر نباشد، اصلاح بینایی با لنز تماسی یا عینک انجام میگیرد.
بعضی از روشهای پیشرفته جراحی عبارتند از:
- جراحی آبمروارید با لیزر فمتوسکند: از یک لیزر دقیق برای ایجاد برش، باز کردن کپسول و نرم کردن عدسی استفاده میشود که دقت و ایمنی بالایی هم دارد.
- کپسولوتومی با لیزر یاگ: با ایجاد یک حفره کوچک در غشای کدر پشت لنز به اصلاح بینایی و درمان آبمروارید ثانویه کمک میکند.
- جراحی «بدون قطره» دوچشمی: جراحی هردو چشم در یک روز با تزریق استروئید انجام میگیرد. این عمل شما را از قطرههای چشمی بینیاز میکند و دفعات معاینه بعد از عمل را به حداقل میرساند.
استفاده از راهکارهای طبیعی و اصلاح سبک زندگی در درمان آبمروارید
راهکارهای طبیعی و اصلاح سبک زندگی نمیتوانند روند آبمروارید را معکوس کنند، اما سلامت چشمها را تقویت کرده و بهویژه در مراحل اولیه از پیشرفت بیماری جلوگیری میکنند.
۱. مراقبت خانگی
شما میتوانید آبمروارید خفیف را با استفاده از راهکارهای عملی برای ماهها یا سالها در خانه کنترل کنید تا قدرت بیناییتان را از دست ندهید:
- افزایش نور در خانه یا محل کار
- استفاده از عینک یا لنز تماسی آنتیرفلکس
- استفاده از عدسیهای ذرهبینی برای مطالعه یا انجام کارهای حساس
- استفاده از فناوریهای کمکی مانند بزرگنمایی صفحهنمایش یا نرمافزارهای تبدیل گفتار به نوشتار در کامپیوتر
۲. رژیم غذایی سرشار از آنتیاکسیدان
داشتن یک رژیم غذایی سرشار از آنتیاکسیدانها، ویتامینها، غلات کامل و چربیهای سالم به پیشگیری یا کاهش شتاب پیشرفت آبمروارید کمک کرده و سلامت چشمها را تقویت میکند.
این رژیم باید شامل مواد مغذی از جمله ویتامین ث و ویتامین ئی باشد که در مغزها، دانهها و اسفناج یافت میشوند. اسیدهای چرب امگا-۳ نیز باید در رژیم غذایی شما گنجانده شوند.
غذاهای فراوریشده، قندهای افزوده و نمک زیاد باعث افزایش التهاب و تنش اکسایشی میشوند که خطر ابتلا به آبمروارید و پیشرفت آن را افزایش میدهند.
لوتئین و زآگزانتین: ایندو ماده مغذی در عدسی با فیلتر کردن نور آبی و کاهش تنش اکسایشی از چشمها در برابر آبمروارید محافظت میکنند. لوتئین و زآگزانتین در خوراکیهایی مانند کلمپیچ و زرده تخممرغ یافت میشوند.
۳. تمرین مراقبت از چشم
دکتر کو-پین وو، متخصص طب سنتی چینی، یک روتین چشمی هشتمرحلهای طراحی کرده که راهکارهای طب چینی را با ماساژ نقاط طب سوزنی در اطراف سر و چشم درهم آمیخته است. دکتر وو همچنین یک روتین یکدقیقهای ویژه بیماران مبتلا به آبمروارید طراحی کرده است.
۴. قطره چشمی ان-استیلکارنوزین
قطره چشمی ان-استیلکارنوزین یک مکمل بدون نسخه است. نتایج یک مطالعه نشان داد که استفاده از قطره چشمی ان-استیلکارنوزین ۱ درصد در مدت ۶ ماه در بیشتر بیماران باعث بهبود بینایی و حساسیت به روشنایی شد. تأثیر قطره تا ۲۴ ماه ادامه داشت و خبری از عوارض جانبی نبود. گروهی که از این قطره استفاده نکرده بودند، با تشدید مشکل بینایی خود مواجه شدند.
با اینحال، استفاده از قطره چشمی ان-استیلکارنوزین برای درمان آبمروارید هنوز مورد تأیید سازمان غذا و داروی آمریکا قرار نگرفته است.
چگونه میتوان از آبمروارید پیشگیری کرد؟
هیچ راه تضمینشدهای برای پیشگیری از آبمروارید وجود ندارد، اما راهکارهای زیر به عقب افتادن زمان بیماری یا کاهش شتاب پیشرفت آن کمک میکنند:
- استفاده از محافظ چشم: عینک آفتابی با محافظت کامل از چشم در برابر پرتوهای فرابنفش نوع آ و ب، عینکهای ورزشی یا محافظتی برای انجام فعالیتهای ورزشی، عینک ایمنی هنگام استفاده از ابزارهای برقی، عینکهای فیلترکننده نور آبی برای کاهش میزان مواجهه با این نور.
- اکسیژنرسانی کافی به چشمها: بهبود گردش خون و اکسیژنرسانی کافی به چشمها به کاهش شتاب اختلالات عدسی کمک میکند.
- حفظ وزن سالم: کاهش التهاب و تنش اکسایشی بر اثر چاقی ممکن است باعث ایجاد آبمروارید شود.
- پرهیز از مصرف الکل و سیگار: تماس با موادی که باعث تنش اکسایشی و آسیب دیدن عدسی میشوند، باید به حداقل برسد.
- فعالیت بدنی منظم: فعالیتهایی مانند پیادهروی، دویدن یا شنا باعث بهبود گردش خون و تقویت سلامت چشمها میشوند.
آبمروارید چه عوارضی دارد؟
آبمروارید درصورت عدم درمان منجر به بروز عوارض زیر خواهد شد:
- گلوکوم فیکولیتیک: نوعی آبسیاه نادر که به دلیل نشت پروتئین بر اثر آبمروارید پیشرفته رخ میدهد و باعث افزایش فشار چشمی میشود.
- سابلوکساسیون عدسی: انحراف جزئی عدسی از موقعیت طبیعی خود در داخل چشم.
- آبسیاه ثانویه: نوعی آبسیاه که به دلیل افزایش فشار چشمی بر اثر یک عارضه مشخص رخ میدهد و میتواند به عصب بینایی آسیب برساند و باعث افت بینایی شود.
- کوری: از دست رفتن کامل بینایی.
- اختلال پیشرونده دید: وخامت تدریجی دید که انجام فعالیتهای روزمره مانند مطالعه، رانندگی و کارهای دیگر را مختل میکند.
- افزایش خطر زمینخوردن: دید ضعیف میتواند توانایی درک عمق را مختل کند و باعث زمین خوردن و آسیبدیدگی شود.
- افسردگی: از دست دادن استقلال و کاهش فعالیتهای روزمره میتواند منجر به بروز افسردگی شود.
- زوال شناختی: محدود شدن اطلاعات بصری ممکن است به کاهش عملکرد شناختی منجر شود.
- افت کیفیت زندگی: تضعیف تندرستی به دلیل از دست دادن استقلال و کاهش تعاملات اجتماعی.
