ماموگرافی رایجترین روش غربالگری سرطان سینه است، اما همچنان نگرانیهای زیادی درباره تشخیص و درمان غیرضروری این بیماری وجود دارد.
ماموگرافی نوعی تصویربرداری با اشعه ایکس است که معمولاً برای غربالگری سرطان پستان تجویز میشود و شایعترین سرطانی است که خانمها را درگیر میکند (بهجز سرطان پوست).
مطالعات نشان میدهند ماموگرافی میتواند مرگومیر ناشی از سرطان سینه را به حداقل برساند، اما مزایا و خطرات احتمالی این آزمایش برای خانمها همچنان مورد بحث هستند.
ماموگرافی چه کارکردی دارد؟
ماموگرافی نوعی تصویربرداری است که از اشعه ایکس کمتوان (که قویتر از اشعه ایکس مورد استفاده در بخش دندانپزشکی است) برای عکسبرداری از بافت پستان استفاده میکند. به این عکسها ماموگرام میگویند. سینهها برای تصویربرداری بین دو صفحه پلاستیکی قرار میگیرند و بهشکل ملایم فشرده میشوند تا صاف بمانند. سپس از زوایای مختلف از آنها تصویربرداری میشود. هرمرحله حدود ۱۰ تا ۱۵ ثانیه طول میکشد و کل این فرایند حدود ۲۰ دقیقه زمان میبرد.
ماموگرافی معمولاً به دو روش انجام میشود. ماموگرافی غربالگری برای شناسایی زودهنگام تومورها و اغلب پیش از بروز علائم انجام میگیرد. ماموگرافی تشخیصی هم برای بررسی تغییرات پستان از جمله وجود توده یا سایر ناهنجاریها انجام میشود. در هردو روش از تجهیزات یکسان استفاده میشود، اما ماموگرافی تشخیصی به تصاویر بیشتری نیاز دارد و با اشعه قویتری انجام میگیرد.
ماموگرافی سهبعدی، یا توموسنتز پستان، در کنار ماموگرافی استاندارد انجام میگیرد. برخلاف ماموگرافی استاندارد که با تهیه چند تصویر دوبعدی از زوایای ثابت انجام میشود، در توموسنتز شاهد هستیم که دستگاه اشعه ایکس در مسیری قوسیشکل پیرامون پستان به حرکت درمیآید و تصاویر مختلفی را از زوایای مختلف ثبت میکند تا تصویر واضحتری از بافت پستان تهیه شود.
این تصاویر به پزشکان کمک میکنند که همپوشانی بافتهای طبیعی را با تودههای سرطانی اشتباه نگیرند. توموسنتز احتمال تشخیص زودهنگام سرطان را تا ۴۰ درصد افزایش داده و احتمال تشخیص اشتباه را تا ۴۰ درصد کاهش میدهد. ماموگرافی سهبعدی بهویژه مناسبِ خانمهایی است که سینههای متراکم دارند. البته در این روش از اشعه قویتری استفاده میشود و ممکن است که شرکتهای بیمه هزینه انجام آن را پوشش ندهند.
چه کسانی باید به فکر ماموگرافی باشند؟
توصیههای مربوط به غربالگری با ماموگرافی بسته به میزان خطر و مراجع پزشکی مربوطه متفاوت هستند.
کارگروه خدمات پیشگیرانه آمریکا توصیه میکند خانمهایی که در گروه خطر متوسط قرار دارند، از ۴۰ تا ۷۴ سالگی هردو سال یکبار ماموگرافی انجام دهند. انجمن سرطان آمریکا هم ماموگرافی سالانه را به خانمهای ۴۵ تا ۵۴ ساله توصیه میکند. به این خانمها توصیه میشود که بعد از ۵۵ سالگی هردو سال یکبار ماموگرافی کنند.
به خانمهای گروه پرخطر توصیه میشود ماموگرافی را قبل از ۴۰ سالگی شروع کنند، غربالگری در فواصل زمانی کوتاهتر را در دستور کار قرار دهند یا در مورد سایر روشهای تصویربرداری مانند سونوگرافی یا امآرآی با پزشکشان مشورت کنند. جهش ژنهای BRCA1 یا BRCA2، سابقه شخصی یا خانوادگی سرطان پستان یا تخمدان، تراکم بالای بافت پستان و سابقه پرتودرمانی قفسه سینه جزو عوامل خطر بهشمار میآیند.
غربالگری به بسیاری از خانمها کمک کرده که خیلی زود متوجه سرطان سینه شوند و خطر مرگومیر ناشی از این بیماری را به حداقل رسانده است، اما این پرسش همچنان بیپاسخ مانده که آیا همه خانمها از غربالگری به یک اندازه سود میبرند یا خیر.
نگرانی از تشخیص و درمان غیرضروری در سالهای اخیر مورد توجه بیشتری قرار گرفته است.
تشخیص غیرضروری به شناسایی سرطانهایی اشاره دارد که در طول عمر فرد هیچ علائمی ایجاد نمیکنند یا باعث به خطر افتادن سلامتی نمیشوند. این سرطانها ممکن است بهآهستگی گسترش یابند، بدون تغییر بمانند یا حتی خودبهخود پسرفت کنند. یک تحلیل فراگیر در سال ۲۰۲۳ با بررسی ۲۴ مطالعه نشان داد که تشخیص حدود ۱۲.۶ درصد از موارد سرطان سینه غیرضروری شمرده میشود. احتمال تشخیص غیرضروری با بالا رفتن سن افزایش مییابد. مطالعهای در سال ۲۰۲۳ با بررسی بیش از ۵۴ هزار خانم نشان داد که ۳۱ درصد از خانمهای ۷۰ تا ۷۴ ساله، ۴۷ درصد از خانمهای ۷۵ تا ۸۴ ساله و ۵۴ درصد از خانمهای ۸۵ ساله و مسنتر به این گروه تعلق دارند.
درمان غیرضروری نتیجه مستقیمِ تشخیص غیرضروری است. از آنجا که هنوز راهی برای تشخیص پیشرفت قطعی سرطان وجود ندارد، بیشتر بیماران تحت جراحی، پرتودرمانی یا سایر روشهای درمانی قرار میگیرند و متحمل هزینههای جسمانی و روانی زیادی میشوند، اما نتیجه نمیگیرند.
موارد زیر درخور توجه ویژه هستند:
- خانمهای ۷۵ ساله و مسنتر: تصمیمگیری درباره غربالگری این گروه به شرایط فردی بستگی دارد و طبق دستورالعملهای مرسوم انجام نمیگیرد، زیرا سرطان پستان در این سنین پیشرفت کندتری دارد و مشکلات سلامتی دیگری گریبانگیرِ بیمار میشوند که اغلب اهمیت بیشتری دارند. اگر سرطان در مراحل اولیه تشخیص داده نشود، کار تشخیص به مراحل پیشرفته بیماری کشیده میشود که در آن مقطع گزینههای درمانی محدودی وجود دارد.
- بارداری و شیردهی: انجام ماموگرافی در دوران بارداری و شیردهی بهطور کلی بیخطر تلقی میشود، اما اگر مشکل خاصی وجود داشته باشد، انجام آن به بعد از بارداری مؤکول میشود.
- پروتز سینه: خانمهایی که پروتز سینه دارند، میتوانند ماموگرافی انجام دهند. اگر قبل از ماموگرافی به مرکز تصویربرداری اطلاع دهید که پروتز دارید، از روشهای ویژه برای تصویربرداری بهتر از بافت پستان استفاده خواهد شد. خانمهایی که سینههای خود را برداشته و جای خالی آن را بازسازی کردهاند، دیگر نیازی به غربالگری آن سینه ندارند.
- آقایانی که به لحاظ ژنتیکی در معرض خطر هستند: برخی از آقایان بهدلیل عوامل ارثی از جمله جهش ژنهای BRCA1 یا BRCA2 بیشتر در معرض خطر هستند. انجام ماموگرافی غربالگری معمولاً به آقایان توصیه نمیشود، اما اگر علائم خاصی وجود داشته باشد، ماموگرافی تشخیصی در دستور کار قرار میگیرد.
ماموگرافی تا چه اندازه مؤثر است؟
ماموگرافی حدود ۸۷ درصد از موارد سرطان سینه را شناسایی میکند و در خانمهای مسنتر و همچنین در افرادی که بافت پستانشان از چربی بیشتر و تراکم کمتری برخوردار است، دقیقتر عمل میکند.
مزایای ماموگرافی در کاهش مرگومیر ناشی از سرطان پستان به سن بیمار بستگی دارد. پژوهشها نشان میدهند این روش با کاهش ۱۴ درصدی مرگومیر در خانمهای ۵۰ ساله و کاهش ۳۳ درصدی مرگومیر در خانمهای ۶۰ ساله همراه است.
این مسئله در مورد خانمهای ۴۰ ساله هم صدق میکند، اما اثربخشی آن کمتر است و پشتوانه آماری ضعیفتری دارد. با اینحال، مطالعات جدید تصویر امیدوارکنندهتری از غربالگری زودهنگام ارائه میکنند. دو مطالعه در سالهای ۲۰۲۲ و ۲۰۲۴ نشان دادند که شروع ماموگرافی سالانه از ۴۰ سالگی و ادامه آن تا اواخر ۷۰ سالگی یا بیشتر میتواند خطر مرگومیر ناشی از سرطان سینه را تا ۴۰ درصد پایین بیاورد.
ماموگرافی در شناسایی انواع سرطان پستان از جمله سرطان مهاجم مجاری شیری، سرطان مهاجم لوبولار و ضایعات کوچکتری مانند سرطان مجاری شیری درجا- رشد غیرطبیعی بافت پستان که هنوز به بافتهای اطراف نرسیده- مؤثر عمل میکند.
با اینحال، این روش بدون اشتباه نیست و ممکن است با نتایج مثبت یا منفی کاذب همراه باشد.
حدود ۱۰ تا ۱۲ درصد از ماموگرافیهای انجامشده برای خانمهای ۴۰ تا ۴۹ ساله به هشدار اشتباه ختم میشوند. تقریباً نیمی از خانمها طی ۱۰ سال غربالگری سالانه دستکم یکبار نتیجه مثبت کاذب را تجربه میکنند و ۷ تا ۱۲ درصد از آنها دستکم یکبار سراغ نمونهبرداری میروند، اما درنهایت متوجه میشوند که سرطان ندارند. تأثیر روانی هشدار اشتباه ممکن است تا سالها باقی بماند و باعث شود که خانمها تا مدتها بعد از رد احتمال سرطان در سایه استرس و افسردگی زندگی کنند.
نتیجه منفی کاذب زمانی رخ میدهد که ماموگرافی در تشخیص سرطان ناکام بماند. تقریباً یک مورد از هر ۸ مورد سرطان پستان در ماموگرافی تشخیص داده نمیشود. این اتفاق بیشتر در خانمهایی رخ میدهد که بافت پستان متراکمی دارند، زیرا تشخیص تومورها در بافتهای متراکم دشوارتر است. از اینرو، حتی اگر بهتازگی ماموگرافی انجام داده و از سلامت خود اطمینان دارید، درصورت بروز علائم جدید با پزشک مشورت کنید.
همچنین به نظر نمیرسد که ماموگرافی تأثیر چندانی بر کاهش نرخ مرگومیر ناشی از هرعلت داشته باشد.
ماموگرافی چه خطراتی دارد؟
ماموگرافی بهطور کلی ایمن تلقی میشود، اما بیخطر هم نیست:
- قرار گرفتن در معرض اشعه: اشعه دریافتی در جریان ماموگرافی بسیار کمتوان است و تقریباً با مقدار اشعهای که ممکن است طی ۵ هفته دریافت کنید برابری میکند. با اینحال، پستان نسبت به اشعه حساس است و پژوهشگران معتقدند که مواجهه مکرر با اشعه طی غربالگریهای سالانه باید در ارزیابی خطر در نظر گرفته شود.
- درد و ناراحتی: خیلیها ماموگرافی را بدون مشکل پشت سر میگذارند. با اینحال، فشار وارده به پستان ممکن است باعث درد و ناراحتی موقت، کبودی یا ایجاد خونمردگی شود. با تثبیت پستان و استفاده از روشهای مناسب میتوان از تهیه تصاویر نامناسب پیشگیری کرد.
- اضطراب: ماموگرافی ممکن است پیش از انجام آزمایش یا دریافت نتیجه و پس از مشاهده نتیجه غیرطبیعی، که مستلزم بررسی بیشتر است، باعث اضطراب شود. نتیجه مثبت کاذب هم فشار روحی و استرس قابلتوجهی به بیمار وارد میکند، حتی اگر تشخیص سرطان درنهایت منتفی شود.
ماموگرافی چه جایگزینی دارد؟
ماموگرافی همچنان روش اصلی غربالگری سرطان پستان است. با اینحال، اطلاع از محدودیتهای این روش، بهویژه در خانمهایی که بافت پستان متراکم دارند، باعث شده که افراد بیشتری به فکرِ روشهای تکمیلی یا جایگزین باشند.
۱. امآرآی
در این روش از امواج مغناطیسی و رادیویی برای تهیه تصاویر دقیق از پستان استفاده میشود. امآرآی بیشتر در کنار ماموگرافی و برای خانمهایی انجام میشود که جزو گروه پرخطر هستند و جهش ژن BRCA را تجربه کردهاند.
امآرآی حساسیت بیشتری نسبت به ماموگرافی دارد و میتواند ناهنجاریهایی را که ماموگرافی از آنها غافل میماند شناسایی کند؛ بهویژه اگر بافت پستان بیمار متراکم باشد یا به گروه پرخطر تعلق داشته باشد. با اینحال، امآرآی هزینه بیشتری دارد، زمان بیشتری میبرد و احتمال نتیجه مثبت کاذب در آن بالاتر است.
۲. سونوگرافی
سونوگرافی بیشتر بهعنوان یک آزمایش تکمیلی و برای بررسی نتیجه غیرطبیعی ماموگرافی یا معاینه فیزیکی تجویز میشود و به پزشک کمک میکند که کیستها را با تودهها اشتباه نگیرد.
سونوگرافی برای معاینه خانمهایی که بافت پستان بسیار متراکمی دارند و همچنین برای خانمهای باردار سودمند است، زیرا در این روش از اشعه استفاده نمیشود. با اینحال، سونوگرافی بهتنهایی روش مناسبی برای شروع غربالگری نیست، زیرا ممکن است از رسوبات کلسیم و ناهنجاریهای کوچکی که در ماموگرافی تشخیص داده میشوند غافل بماند. از این گذشته، احتمال نتیجه مثبت کاذب در سونوگرافی بالاست.
۳. ترموگرافی
در ترموگرافی یا تصویربرداری حرارتی دیجیتال از دوربینهای مادون قرمز برای بررسی الگوهای حرارتی سطح پوست استفاده میشود؛ الگوهایی که هرگونه التهاب یا تغییر زودرس را پیش از بروز ناهنجاریهای ساختاری آشکار میکنند. ترموگرافی غیرتهاجمی و بدون درد است و نیازی به اشعه یا فشردهسازی سینه ندارد. از اینرو، میتوانید با خیال راحت بارها ترموگرافی انجام دهید.
خانمها میتوانند ترموگرافی سالانه را مبنا قرار دهند و از تغییر تدریجی الگوهای حرارتی برای تشخیص زودهنگام مشکلات احتمالی استفاده کنند. با اینحال، شواهد علمی موجود برای استفاده از ترموگرافی بهعنوان یک شیوه غربالگری مستقل کافی نیستند. همچنین عواملی مانند ورزش، مصرف کافئین، بعضی از داروها و حتی دمای محیط روی نتیجه آزمایش اثر میگذارند. از اینرو، بهتر است ترموگرافی را بهعنوان یک ابزار مکمل در نظر بگیرید و آن را جایگزین ماموگرافی ندانید.
۴. تصویربرداری مولکولی
در این روش از تزریق مواد رادیواکتیو برای شناسایی سلولهای سرطانی که ممکن است بهدلیل تراکم بافت پستان در ماموگرافی پنهان بمانند استفاده میشود. از آنجا که این روش فعالوانفعالات بافتها را بررسی میکند و در ارزیابی ساختار پستان خلاصه نمیشود، میتواند سرطانهایی را که ماموگرافی از آنها غافل میماند شناسایی کند.
در این روش از اشعه قویتری استفاده میشود، دسترسی به آن محدودتر است، زمان بیشتری طول میکشد و هزینه بالاتری هم دارد. از اینرو، تصویربرداری مولکولی بیشتر بهعنوان یک آزمایش تکمیلی در دستور کار قرار میگیرد.
مطالعهای در سال ۲۰۲۵ با بررسی بلندمدت حدود ۳ هزار خانم نشان داد که ترکیب تصویربرداری مولکولی با توموسنتز ۲.۵ برابر مؤثرتر از ماموگرافی عمل میکند. البته تعداد خانمهایی که بعد از آزمایش برای انجام بررسیهای تکمیلی فراخوانده شدند اندکی افزایش یافت.
۵. ماموگرافی با ماده حاجب
این روش با تزریق ماده حاجب شروع میشود. سپس از ماموگرافی ویژه برای بررسی نقاطی که خونرسانی بیشتری دارند استفاده میشود تا جای تومورها در پستان مشخص شود. این روش جایگزین ارزانتر و آسانتر امآرآی است و در تعیین میزان پیشرفت سرطان پستان و ارزیابی پاسخ به درمان به اندازه امآرآی دقیق عمل میکند. با اینحال، تزریق ماده حاجب تا حدی با خطر واکنشهای آلرژیک یا مشکلات کلیوی همراه است.
چگونه میتوانیم خود را برای ماموگرافی آماده کنیم؟
قبل از تعیین وقت ماموگرافی بهتر است که تغییرات جدید پستان، سابقه جراحی، مصرف داروهای هورمونی و سابقه شخصی یا خانوادگی ابتلا به سرطان پستان را با پزشکتان در میان بگذارید. معمولاً توصیه میشود در هفته منتهی به قاعدگی ماموگرافی نکنید، زیرا پستانها در این دوره حساستر هستند. بهترین زمان برای انجام ماموگرافی یک هفته بعد از پایان قاعدگی است. اگر پیش از این در مرکز دیگری ماموگرافی انجام دادهاید، بهتر است نتیجه آن را همراهتان داشته باشید تا متخصص رادیولوژی بتواند آن را با تصاویر جدید مقایسه کند.
در روز انجام ماموگرافی:
- از استعمال ضدتعریق، کرم، پودر، عطر و محصولات مشابه در ناحیه زیربغل یا پستانها خودداری کنید، زیرا این محصولات کیفیت تصاویر را کاهش میدهند.
- لباسهایی بپوشید که بتوانید آنها بهراحتی از تن خارج کنید. در ناحیه گردن و قفسه سینه از زیورآلات استفاده نکنید.
- بعد از مشورت با پزشک میتوانید حدود یک ساعت قبل از مراجعه یک قرص آرامبخش بخورید تا ناراحتی ناشی از آزمایش به حداقل برسد.
برخی از طرحهای ایالتی و محلی آمریکا از جمله طرح ملی تشخیص زودهنگام سرطان پستان و دهانه رحم، که زیر نظر مرکز کنترل و پیشگیری از بیماریها اجرا میشود، خدمات ماموگرافی و غربالگری را بهطور رایگان یا با هزینه اندک برای خانمهای کمدرآمد یا فاقد بیمه پوشش میدهند.
چه انتظاری باید از انجام ماموگرافی داشته باشیم؟
نتیجه ماموگرافی توسط دو متخصص رادیولوژی یا یک متخصص رادیولوژی و هوش مصنوعی بررسی میشود.
نتیجه غربالگری معمولاً طی دو هفته آماده میشود. اگر خبری از مرکز درمانی مربوطه دریافت نکردید، تصور نکنید نتیجه آزمایش طبیعی بوده است. حتماً پیگیری کنید.
نتیجه آزمایش شامل امتیاز BI-RADS خواهد بود؛ شاخص استانداردی که مسیر درمان را مشخص میکند. تفسیر این شاخص از طبیعی یا خوشخیم (که فقط به غربالگری معمولی نیاز دارد) تا احتمالاً خوشخیم (که معمولاً ۶ ماه بعد از نو بررسی میشود) و مشکوک یا بهشدت مشکوک (که ممکن است مستلزم نمونهبرداری باشد) متغیر است.
در نتیجه آزمایش به تراکم بافت سینه هم اشاره میشود. تراکم بالای بافت سینه پدیده شایعی است و تنها از طریق ماموگرافی تشخیص داده میشود. تراکم بالا حائز اهمیت است، زیرا خطر ابتلا به سرطان پستان را تا حدی افزایش میدهد و تفسیر نتیجه ماموگرافی را هم دشوارتر میکند.
