بررسی تحقیقات سالهای اخیر نشان داده که حساسیت غیرسلیاکی به گلوتن ممکن است نوعی از سندرم روده تحریکپذیر باشد.
جستوجوی غذاهای فاقد گلوتن در منوی رستورانها و فروشگاهها ممکن است برای بیشتر افرادی که به دلیل رعایت سلامتی از گلوتن پرهیز میکنند غیرضروری باشد. علت احتمالی حساسیت به گلوتن احتمالاً سندرم روده تحریکپذیر است.
ارزیابی جامع حساسیت غیرسلیاکی به گلوتن که با بررسی تحقیقات چنه دهه اخیر انجام گرفته است، نشان میدهد که حساسیت به گلوتن نادر است و شاید اصلاً وجود خارجی نداشته باشد.
دوراهی تشخیص
مطالعات کور مورد بررسی در این ارزیابی از وجود یک الگوی مشخص حکایت داشتند: افرادی که گمان میکردند با حساسیت غیرسلیاکی به گلوتن دستبهگریبان هستند، واکنش مشابهی به گلوتن، گندم و دارونما نشان میدادند.
جسیکا بیزیکیِرسکی، دانشیار دانشگاه ملبورن و از دستاندرکاران این ارزیابی، در ایمیلی به اپک تایمز نوشت: «این مطالعه به ما نشان داد که گلوتن علت بروز علائم نیست.»
ارزیابی فوق یکی از مشکلات مربوط به تشخیص حساسیت غیرسلیاکی به گلوتن را مورد توجه قرار داده است. این عارضه برخلاف اختلال خودایمنی سلیاک فاقد نشانگرهای زیستی است. پروتئین گلوتن که در گندم، چاودار و جو یافت میشود، در بیماری سلیاک به روده کوچک آسیب میرساند. این تشخیص با حذف سایر عوامل صورت گرفته و زمانی در دستور کار قرار میگیرد که فرد به گلوتن واکنش نشان داده و احتمال ابتلای او به بیماری سلیاک و آلرژی به گندم منتفی شده باشد.
تشخیص حساسیت غیرسلیاکی به گلوتن در بسیاری از موارد از جمله در مطالعات ارزیابی حاضر براساس خوداظهاری داوطلبان انجام گرفته است. نویسندگان گفتند که کمتر از ۳ درصد از موارد خوداظهاری در آزمایشهای عینی به تأیید رسیدهاند. زمانی که داوطلبان تحت آزمایش قرار گرفتند، معلوم شد که نهایتاً ۳۰ درصد از آنها با حساسیت غیرسلیاکی به گلوتن دستبهگریبان بودند.
همپوشانی حساسیت غیرسلیاکی به گلوتن و سندرم روده تحریکپذیر هم مشکلساز است. ارزیابی فوق نشان داد که تا ۸۰ درصد از افرادی که گمان میکنند با حساسیت غیرسلیاکی به گلوتن دستبهگریبان هستند، از معیارهای سندرم روده تحریکپذیر برخوردارند.
واکنش بیمارانی که گلوتن دریافت نکرده بودند و شیوع بالای بیتابیهای غذایی نشان میدهد که افتوخیز حساسیت دستگاه عصبی و عوامل روانی هم در ایجاد علائم دخیل هستند.
شواهد از ارتباط حساسیت غیرسلیاکی به گلوتن با روده و مغز حکایت دارند و این عارضه را در دسته اختلالات مربوط به تعامل روده و مغز قرار میدهند که اختلالات حرکتی روده را هم دربرمیگیرد.
افرادی که گمان میکنند به گلوتن حساسیت دارند، به کمک رژیم غذایی با فودمپ کم که برای سندرم روده تحریکپذیر طراحی شده بهبود مییابند. این افراد علاوه بر بهبود علائم روده با کاهش علائم مشترک سندرم روده تحریکپذیر از جمله درد و خستگی مزمن، مه مغذی و افسردگی روبهرو میشوند. فودمپ به کربوهیدراتهایی اطلاق میشود که باعث بروز مشکلات گوارشی میشوند. رژیم غذایی با فودمپ کم یک رژیم محدودکننده کوتاهمدت است که به بیماران سندرم روده تحریکپذیر کمک میکند تا خوراکیهای محرک را شناسایی کنند.
نویسندگان نوشتند: «هنوز مشخص نیست که حساسیت غیرسلیاکی به گلوتن یک عارضه مستقل است یا زیرمجموعه سندرم روده تحریکپذیر و حساسیت غذایی به شمار میآید.»
با توجه به تمایل افراد به خودعیبیابی، در مورد حساسیت غیرسلیاکی به گلوتن به مطالعات بیشتر و معیارهای تشخیصی بهتری نیاز داریم.
با وجود اینکه بیماری سلیاک تنها ۲ درصد از کل جمعیت را درگیر کرده است، پیشبینی میشود که فروش محصولات فاقد گلوتن تا سال ۲۰۳۳ از ۷ میلیارد دلار به ۱۱ میلیارد دلار افزایش یابد. این افزایش از آنجا نشأت میگیرد که همه تصور میکنند اجتناب از گلوتن باعث کاهش وزن و سلامت رودهها میشود.
مشکل محصولات فاقد گلوتن
بیزیکیِرسکی میگوید محصولات فاقد گلوتن نهتنها گرانتر هستند، بلکه اغلب فیبر، فولات و مواد معدنی از جمله روی و آهن کمتری دارند و بعضاً باعث سوءتغذیه میشوند. محدود کردن رژیم غذایی باکتریهای روده را مختل میکند که بهنوبهخود باعث تشدید علائم سندرم روده تحریکپذیر شده و به اضطراب مرتبط با غذا خوردن دامن میزند.
او افزود: «میلیونها نفر بیجهت گلوتن را از رژیم غذایی خود حذف کردهاند. درک علت بروز علائم به افراد کمک میکند که با آزادی عمل بیشتری غذا بخورند و بهجای اجتناب از خوراکیهایی که نیازی به پرهیز از آنها ندارند سراغ راهکار درمانی صحیح بروند.»
تغییر میکروبیوتای روده و عملکرد دستگاه عصبی مرکزی از ویژگیهای شاخص اختلالات مرتبط با روده و مغز است. مختل شدن این دستگاه باعث میشود که وقتی در حال هضم غذا هستید، نورونها برای مغز سیگنال درد بفرستند که ما آن را به غذا نسبت میدهیم.
وندی باسی، متخصص تغذیه، به اپک تایمز گفت: «مفاهیمی که در این مقاله ارائه شدهاند، بازتاب عملی مشاهدات من هستند.» باسی بعد از آنکه فهمید محدود کردن غذا اغلب مراجعان را در چرخه حساسیتهای جدید گرفتار میکند، رویکرد حساسیت غذایی خود را تغییر داد. وقتی از رژیم غذایی برای کنترل علائم گوارشی استفاده میکنیم، بیشازحد حساس میشویم. از اینرو، استرس باعث میشود که واکنش شدیدتری نسبت به غذا نشان دهیم.
او افزود: «حساسیت غذایی مقوله پیچیدهای است و در روند درمان باید کلیت فرد را در نظر بگیریم که واکنش بدن به غذا، رابطه فرد با غذا و عوامل اجتماعی مؤثر را دربرمیگیرد.» عوامل اجتماعی شامل اجتناب از غذای بیرون یا غذا خوردن با دیگران میشود؛ بهویژه اگر این کار باعث افزایش سطح استرس شود.
چه باید کرد
اگر گمان میکنید به گلوتن حساسیت دارید، باید آزمایش سلیاک بدهید یا احتمال آلرژی به گندم را بررسی کنید. بیزیکیِرسکی میگوید: «این آزمایشها دقیق هستند و به نفی علل ایمنی یا آلرژیک کمک میکنند.»
وقتی متوجه شدید گلوتن علت مشکل نیست، باید به فکر یک رژیم غذایی سالم و متعادل باشید. اگر این راهکار هم مؤثر نبود، مراجعه به متخصص تغذیه برای تنظیم یک رژیم غذایی موقت با فودمپ کم میتواند مفید واقع شود.
وقتی افراد گلوتن را کنار میگذارند، درواقع کربوهیدرات فروکتان را از رژیم غذایی خود حذف میکنند که در خوراکیهایی مانند سیر و پیاز یافت میشود. اگر کربوهیدراتهای دیگری علت مشکلات گوارشی باشند، حذف گلوتن از بهبود جداره داخلی روده جلوگیری میکند. رژیم غذایی با فودمپ کم بهعنوان یک رژیم محدودکننده کوتاهمدت به بیماران اجازه میدهد که غذاهای مشکلساز قبلی را بدون مشکل در برنامه غذایی خود بگنجانند.
رفع عوامل استرسزا هم میتواند مؤثر باشد. تیم پژوهشی بیزیکیِرسکی در حال حاضر مشغولِ انجام یک کارآزمایی بالینی بینالمللی است که رژیم غذایی با فودمپ کم را با مواجههدرمانی- مصرف غذاهای محرک- مقایسه میکند که هدف از انجام آن بازتنظیم ارتباط روده و مغز است. بیزیکیِرسکی از افرادی که با علائم سندرم روده تحریکپذیر دستبهگریبان هستند میخواهد که در این کارآزمایی شرکت کنند.
بیزیکیِرسکی افزود که عوامل روانی از جمله ترس، اجتناب از غذا و سیستم عصبی آشفته بر علائم جسمانی اثر میگذارند و نباید کماهمیت شمرده شوند.
او افزود: «این یافتهها نشان میدهند که مغز و روده تا چه حد به یکدیگر وابسته هستند و اینکه توقعات ما بر احساسات جسمانی اثر میگذارند.»
